Mashhad haqida

Shahar
Mashhad
fors. مشهد‎
36°17′51″ shim. k. 59°36′21″ sharq. u.HGЯO
Mamlakat  Eron
Uston Xurosoni Razaviy
Shahar hokimi Qosim Taqizoda Xomesi
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan Milodiy 818-yil
Maydoni 328 km²
Markaz balandligi 995 m
Iqlim turi subtropik, materik ichkarisiga xos
Vaqt mintaqasi UTC+3:30
Aholisi
Aholisi
  • ▲3 208 000 kishi (2020)
Millatlar asosan forslar, shuningdek turkmanlar, kurdlar, xuroson turklari va boshqalar
Diniy mansublik asosan musulmonlar-shialar
Rasmiy til fors tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi ۰۵۱۳
Pochta indeksi 1333591886

mashhad.ir
Мешхед на карте
Mashhad xaritada
Мешхед
Mashhad
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Mashhad (fors. مشهد‎ [mæʃˈhæd]audiofayl haqida) — kattaligi va aholi soni bo‘yicha ( Tehrondan keyin) ikkinchi o‘rinda turuvchi Eronshahri, uston (viloyat) maʼmuriy markazi — Xurosoni Razaviy, shuningdek, musulmon-shialarning asosiy muqaddas shaharlaridan biridir.

Tarixi

Mashhad butun tarixi davomida muhim siyosiy, madaniy va diniy markaz bo‘lib kelgan. 818-yilda Sanobod qishlog‘ida, Tusyaqinida, shialarning 8-imomi Ali ibn Muso ar-Rizo (forscha — Imom Rizo), xalifa Maʼmunning kuyovi, kutilmaganda vafot etdi. Rivoyatga ko‘ra, uni Bag‘dodning eng mashhur xalifalaridan biri Horun ar-Rashidning o‘g‘li zaharlagan. Rizo shahid bo‘lgan joy (arabcha «mashhad») musulmonlar, ayniqsa, shialar tomonidan juda eʼzozlanadi. Keyinchalik uning qabri o‘rnida Imom Rizo maqbarasiqurildi. Keyinroq Tus shahri vayron qilingan davrda Sanobod qishlog‘i o‘sib, rivojlandi va shahar — Mashhadga aylandi. «Mashhad» so‘zi shahar nomi sifatida ilk bor X asrda geograf al-Muqaddasiy tomonidan ishlatilgan. Arab sayyohi Ibn Battuta esa XIV asrda «Mashhad ar-Rizo shahri» haqida yozgan.

Mashhad shialarning muqaddas shahri hisoblanadi. Unda Eronda alohida eʼzozlanadigan Imom Rizo maqbarasijoylashgan. Har yili Mashhadga qariyb 20 million ziyoratchi va sayyoh keladi.

Mo‘g‘ullar istilosi: Elxoniylar

Turkon xotun, amalda Xorazmshoh Muhammad IIning hamhukmdori bo‘lib, «turklar malikasi» nomi bilan tanilgan, mo‘g‘ul qo‘shini tomonidan asir olingan.

Baʼzi tadqiqotchilar ar-Rizo vafotidan keyin shahar Mashhad ar-Rizo (ar-Rizo shahid bo‘lgan joy) deb atala boshlanganini taʼkidlasa-da, «Mashhad» joy nomi sifatida birinchi marta al-Maqdisiyasarlarida, yaʼni X asrningso‘nggi uchdan bir qismida uchraganga o‘xshaydi. Taxminan XIV asrningo‘rtalarida sayyoh Ibn Battuta «Mashhad al-Rizo shahri» iborasini qo‘llagan. O‘rta asrlarningoxiriga kelib, Elxoniylar davrining XIV asr birinchi yarmiga oid tangalarida hali uchraydigan Nuqon nomi asta-sekin al-Mashhad yoki Mashhad nomi bilan almashgan ko‘rinadi.

Allaqachon IX asrda ar-Rizo dafn etilgan joyga ziyorat qilish boshlangan. IX asr oxiriga kelib, uning qabri ustida gumbaz qurilgan, atrofida esa ko‘plab binolar va bozorlar paydo bo‘lgan. Ming yildan ortiq tarixi davomida shahar bir necha bor vayron qilinib, qayta tiklangan. 1161-yilda Mashhadnio‘g‘uzturklari egallagan, biroq muqaddas joyga tegmaganlar. Mo‘g‘ullar istilosi 1220-yilda Xurosonning ko‘plab yirik shaharlarini vayron qilgan bo‘lsa-da, Imom Rizo va Horun ar-Rashid qabrlari tufayli Mashhad deyarli zarar ko‘rmagan (keyinchalik Horun ar-Rashidning qoldiqlari olib ketilib, o‘g‘irlangan). Shu bois mo‘g‘ullar qirg‘inidan omon qolganlar Mashhadga ko‘chib kelgan. Shu istilogacha Mashhad yirik shahar hisoblanmagan.

Mashhadga xos yagona maʼlum taom — «Sho‘la Mashhadiy» (شله مشهدی) yoki «Sho‘la» mo‘g‘ullar istilosi davridan kelib chiqqan. U mavjud har qanday oziq-ovqatdan tayyorlangan deb hisoblanadi (asosiy tarkibiy qismlari go‘sht, don va ko‘p miqdordagi ziravorlardir). Taom nomi ham, ehtimol, mo‘g‘ulcha so‘zdan kelib chiqqan. Sayyoh Ibn Battuta 1333-yilda shaharga tashrif buyurganida, uni ko‘plab mevali bog‘lar, soylar va tegirmonlarga ega katta shahar sifatida tasvirlagan. Muhtasham gumbaz devorlari rangli koshinlar bilan bezatilgan maqbarani qoplab turadi.

Sanobod–Mashhadning ahamiyati uning ziyoratgohi shuhrati ortishi va Tusning tanazzulga yuz tutishi bilan muntazam oshib borgan ko‘rinadi. Tusga 1389-yilda Mironshoh— Amir Temur ning o‘g‘li va Xuroson noibi halokatli zarba bergan. Bu yerning mo‘g‘ul hukmdori isyon ko‘tarib, mustaqillikka erishishga uringanida, otasi unga qarshi Mironshohni yuborgan. Tus bir necha oy davom etgan qamaldan so‘ng hujum bilan egallanib, talon-toroj qilingan va butunlay vayron etilgan; bunda 10 000 nafar aholi o‘ldirilgan. Qirg‘indan qutulganlar alaviylar ziyoratgohi yonida boshpana topgan. Shundan so‘ng Tus tark etilgan, Mashhad esa mintaqa markaziga aylangan.

Keyinchalik, temuriy Shohrux Mirzohukmronligi davrida Mashhad saltanatning asosiy shaharlaridan biriga aylandi. 1418-yilda uning rafiqasi Gavharshod begim ziyoratgoh yonida masjidqurilishini moliyalashtirgan. U bugun Gavharshod masjidideb ataladi. XV asrda bunyod etilgan masjid hozirgacha nisbatan yaxshi saqlangan.

Transport

Aviatsiya

Mashhad Eronning eng yirik transport markazlaridan biridir. Shaharning janubi-sharqiy qismida Eronning eng katta va eng gavjum aeroportlaridan biri — Mashhad xalqaro aeroportijoylashgan. Uning yillik yo‘lovchi oqimi 10 million kishidan oshadi (2017). Eronning boshqa aeroportlari singari u ham ichki, ham xalqaro reyslarni qabul qiladi.

Temiryo‘l transporti

Mashhaddan temiryo‘lham o‘tadi, shaharda temiryo‘l vokzalijoylashgan. Mashhad temiryo‘l tuguni Eronning shimoli-sharqidagi eng yirik temiryo‘l tugunidir. Temiryo‘l orqali Mashhad g‘arbdagi poytaxt — Tehron , sharqdagi Seraxs (Turkmaniston) va janubdagi Bafq (Yazd ustoni) bilan bog‘langan. Markaziy Osiyo mamlakatlaridan Eronga va aksincha yo‘nalishdagi barcha poyezdlar Mashhad orqali o‘tadi.

Avtomobil qatnovi

Oddiy avtobus yo‘nalishlaridan tashqari, tezkor avtobus (BRT) yo‘nalishlari ham ishlaydi.

Shahar jamoat transporti

Mashhad shahar jamoat transportida avtobuslar, xususiy va davlat taksi xizmatlari, shuningdek, Mashhad metropolitenixizmat ko‘rsatadi. Metro 2011-yilda ochilgan bo‘lib, ikkita liniya va 32 ta bekatga ega, umumiy uzunligi 34 km.

Geografiyasi va iqlimi

Mashhad chekkalari

Shahar va uning atrofidagi hududlar maydoni 270 km² dan ortiq. Shahardan taxminan 900 km masofadagi poytaxt — Tehrondir. Mashhad Hezar-Darra va Gara-Dog‘ tog‘li hududlari yaqinida, taxminan 980 metr balandlikda joylashgan. Eng yuqori harorat — 50,2 °C.

Mashhad iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
O‘rtacha eng yuqori t, °C 6,7 8,6 14,1 32,1 38,6 40,6 41,2 40,7 39,3 22,0 15,8 9,6 25,8
O‘rtacha harorat, °C −0,0 2,3 7,7 23,2 28,6 33,5 37,2 34,8 23,8 13,4 7,7 2,6 20,5
O‘rtacha eng past t, °C −5,1 −2,9 2,3 13,4 18,9 24,2 27,2 26,2 17,4 5,4 1,3 −2,7 6,4
Yog‘in miqdori (meʼyor), mm 32,6 34,5 55,5 45,4 27,2 4 1,1 0,7 2,1 8 16,1 24,3 251,5
Havo namligi, % 75 73 69 62 50 37 34 33 37 49 63 73 54

Aholisi

Aholi soni

Mashhad aholi soni bo‘yicha Eron ning poytaxti — Tehrondan keyin ikkinchi yirik shahridir. 2018-yil holatiga ko‘ra, Mashhadda 3 milliondan ortiq, Mashhad aglomeratsiyasi deb ataluvchi hududda esa 3 million 400 mingdan ortiq kishi yashagan. Mashhad Eronning eng tez rivojlanayotgan shaharlaridan biri va mamlakatning boshqa hududlaridan ko‘chib keluvchilar uchun eng jozibador shaharlardan biridir. Har yili shaharga 20 milliondan ortiq ziyoratchi va sayyoh tashrif buyuradi.

Milliy tarkibi

Shahar aholisining milliy tarkibida forslarko‘pchilikni tashkil etadi. Shaharda turkmanlar, kurdlar va xuroson turklarining ham yirik jamoalari mavjud. Bundan tashqari, shaharda ozarbayjonlar, arablar, choraymoqlaryashaydi. Mashhad Erondagi afg‘on diasporasining asosiy markazlaridan biridir. Afg‘onistondan ish va yaxshiroq hayot izlab kelayotgan migrantlar hamda muhojirlar Mashhadga ko‘chib o‘tishadi. Shu sababli shaharda afg‘onistonlik tojiklar, o‘zbeklar, turkmanlar, hazoralar va pushtunlarning ham ancha katta jamoalari bor. Shaharda oz miqdordagi migrant va muhojirlar quyidagi davlatlardan ham kelgan: Pokiston va Iroq.

Tillar

Mashhaddagi rasmiy va eng keng tarqalgan til — fors tili. Shaharning tub aholisi orasida fors tilining ayrim tilshunoslar alohida lahja deb hisoblaydigan shevasi — mashhadiy. Mashhadiy shevasi adabiy fors tili va Tehron shevasidan biroz farq qiladi hamda ko‘proq Hirot shevasiga, yaʼni daritilining Afg‘onistonning shimoli-g‘arbida tarqalgan ko‘rinishiga o‘xshaydi; talaffuzi ham tojik tiliga yaqindir. Adabiy fors tili va Tehron shevasiga qaraganda qadimiyroq talaffuzni saqlagani sababli mashhadiy shevasi so‘nggi yillarda Mashhad yoshlari orasida kamroq ishlatilmoqda. Bunga Eronning boshqa hududlarida, ayniqsa, Tehronda mashhadiyshevasini qishloq aholisi va afg‘onlarga xos til deb masxara qilishlari ham sabab bo‘lmoqda. Bunda Eron ommaviy axborot vositalarining ham katta taʼsiri bor. Mashhadiyshevasida shaharning nomi Mashaddeb aytiladi, Mashhad deb emas; Eronning boshqa hududlarida esa ikkinchi talaffuz qo‘llanadi.

Mashhadda fors tilidan tashqari, turkman tili, kurd tili, xuroson turkiy tili, dari tili, arab tilining Xuroson lahjasi, ozarbayjon tili, o‘zbek tili, hazoragi tili, pushtu tili va boshqa tillar ham tarqalgan. Yevropa tillari orasida eng ommabopi ingliz tilibo‘lib, uni Mashhad yoshlarining katta qismi hamda turizmsohasida ishlovchilar biladi. Shuningdek, fransuz tili ham maʼlum darajada ommalashgan.

Taʼlim

Mashhad universiteti binolaridan biri

Mashhad Eronning asosiy taʼlim markazlaridan biridir. Shaharda dunyoviy va diniy yo‘nalishdagi ko‘plab yirik va nufuzli oliy taʼlim muassasalari faoliyat yuritadi. Mashhaddagi eng yirik oliy taʼlim muassasasi — Firdavsiy nomidagi Mashhad universiteti bo‘lib, u Eronning eng yirik va nufuzli universitetlaridan biridir. Shahardagi boshqa universitetlar: Mashhad tibbiyot fanlari universiteti, Sajjad texnologiya universiteti, Gulbahor nomidagi Mashhad fan va yangi texnologiyalar universiteti hamda Imom Rizo nomidagi Mashhad xalqaro universiteti.

Turizm

Mashhadda Firdavsiyning qabri joylashgan. U Mashhaddan 20 km uzoqlikdagi bog‘da joylashgan.

Sport

Mashhad — Eronning sport eng rivojlangan shaharlaridan biri. Shaharda bir qator futbol, futzal, basketbol, voleybol va boshqa sport turlari bo‘yicha klublar joylashgan.

Futbol

Shaharda bir nechta futbol klubi mavjud. Ularning eng kuchli va mashhurlari «Padideh» va «Siyoh Jomegon» bo‘lib, ular Eron futbolining oliy divizioni — Fors ko‘rfazi Pro-ligasida o‘ynaydi. Shaharda yana ikkita futbol klubi — «Abumuslim» va «Payom» faoliyat yuritadi. Ular Eron futbolining to‘rtinchi divizioni[inglizcha]da qatnashadi. So‘nggi ikki klub quyi divizionda o‘ynashiga qaramay, aynan ular o‘rtasidagi raqobat «Mashhad derbisi[inglizcha]» maqomiga ega. Uning tarixi 1980-yillar boshiga borib taqaladi. O‘sha davrda «Abumuslim» va «Payom» Mashhadning eng kuchli jamoalari bo‘lib, Eronning eng kuchli klublari qatoriga kirgan. «Padideh» va «Siyoh Jomegon» o‘rtasidagi bahs «Yangi Mashhad derbisi» deb ataladi. Shaharda Xurosoni Razaviy ustoni mintaqaviy chempionatida qatnashadigan yana bir nechta futbol klubi mavjud.

Havolalar