Madina haqida

Shahar
Madina
arab. ٱلْمَدِيْنَة‎
24°28′ sh. k. 39°36′ sh. u.HGЯO
Mamlakat  Saudiya Arabistoni
Ma’muriy hudud Madina
Gubernator Salmon ibn Sulton Ol Saud
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan Miloddan avvalgi IX asr
Avvalgi nomlari Yasrib
Maydoni 589 km²
Markazining balandligi 608 m
Iqlim turi qurg‘oqchil iqlim (BWh)
Vaqt mintaqasi UTC+3:00
Aholisi
Aholisi 1 152 991 kishi (2017)
Diniy mansublik musulmonlar
Rasmiy til arab tili
amana-md.gov.sa (arab.)
Медина на карте
Медина
Madina
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Madina (arab. ٱلْمَدِيْنَة‎), rasmiy nomi — Nurafshon Madina (arab. ٱلْمَدِيْنَة ٱلْمُنَوَّرَة‎ — Al-Madina al-Munavvara‎) — shahar bo‘lib, tarixiy Hijoz mintaqasida, Saudiya Arabistonining g‘arbiy qismida joylashgan. Madina ma’muriy hududining markazi. Aholisi — 1 152 991 kishi (2017-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra).

Ilgari Madina «Yasrib» deb atalgan, biroq payg‘ambar Muhammad o‘z sahobalari bilan Makkadan 622-yilda hijrat qilganidan so‘ng shahar «Al-Madina an-Nabaviya» (arab. المدينة النبوية‎ — «Payg‘ambar shahri»‎).

Madina — musulmonlarning Makkadan keyingi ikkinchi muqaddas shahri. Har ikki shahardagi ko‘plab masjidlarni juda ko‘p musulmonlar ziyorat qiladi. Shahar islom sivilizatsiyasining beshigi hisoblanadi. Payg‘ambar masjidi Makkadagi Masjid al-Haromdan keyin islomning ikkinchi muqaddas maskani hisoblanadi. Madina yaqinida islomdagi ilk masjid — Qubo masjidi joylashgan. Payg‘ambar masjidi Muhammadning uyi yonida qurilgan, keyinchalik u uy xalifa bo‘lgan Umaviylar sulolasi vakili Abdulmalikning farmoni bilan masjid tarkibiga qo‘shilgan. Musulmon bo‘lmagan kishilarning Payg‘ambar masjidiga kirishi taqiqlangan, biroq ular viza bilan shaharning boshqa qismlariga tashrif buyurishlari mumkin.

Masjid an-Nabaviy. «Muhammad payg‘ambar masjidi»
1940-yilda Madina

Etimologiyasi

Payg‘ambar Muhammadning payg‘ambarlik faoliyati boshlanishidan avval shahar Yasrib nomi bilan tanilgan. Yasrib (arab. يَثْرِب‎) nomi Harronda topilgan va bobillik podshoh Nabonidga (miloddan avvalgi VI asr) tegishli bitikda uchraydi. Bu nom keyingi asrlarga oid bir qancha matnlarda ham qayd etilgan. Shuningdek, bu nom Qur’onda ham qayd etilgan: sura (bob) 33, 13-oyat. Shahar bu nom bilan Xandaq jangigacha shu nom bilan atalgan. Islomiy an’anaga ko‘ra, keyinchalik Muhammad payg‘ambar shaharni bu nom bilan atashni taqiqlagan.

Tayba/Taba

Madinada topilgan 8-asrga oid tosh bitik. Unda shahar «Tayba» deb atalgan

Jangdan bir muncha vaqt o‘tgach, Muhammad payg‘ambar shaharga yangi — Tayba («Yaxshi») (ar; arab. طَيْبَة) yoki Taba (arab. طَابَة) nomini bergan. Ikki nom ham bir xil ma’noni bildiradi. Bu nom arablar orasida mashhur bo‘lgan «Ya Taybah!» («Ey Tayba!») xalq qo‘shig‘ida ham ishlatiladi. Ba’zan shahar bu ikki nomning birikmasi — Taybat at-Taba («Yaxshilarning eng yaxshisi») deb ham ataladi.

Shunga qaramay, xalq orasida keng tarqalgan Madina an-Nabaviya yoki Madina al-Munavvara («Payg‘ambar shahri» yoki «Nurafshon shahar») degan sharafli nom asta-sekin Tayba nomini siqib chiqargan va kundalik nutqda «madina» («shahar») shakligacha qisqargan.

Tarixi

Madina o‘z tarixi davomida ko‘p marta turli hukmdorlar qo‘liga o‘tgan. Dastlab bu hudud yahudiy qabilalari hamda avs va xazraj arab qabilalari nazoratida bo‘lgan. Muhammad va xulafoyi roshidin (622—661), Umaviylar (661—750), Abbosiylar (750—945), Fotimiylar (945-1170), Ayyubiylar (1170-1254), Misr mamluklari (1254—1517), Usmonlilar (1517—1805), Birinchi Saudiya davlati (1805—1811), Muhammad Ali posho (1811—1840), ikkinchi marta Usmonlilar (1840—1918), Makka Hoshimiylar sharifligi (1918—1925) hukmronlik qilgan. 1925-yildan hozirgacha Madina Saudiya Arabistoni Qirolligi tarkibida.

Islomdan oldingi davrda Madina (Yasrib nomi bilan ma’lum bo‘lgan) Arabiston yarimorolidagi eng yirik yahudiy markazi edi. Rivoyatlarga ko‘ra, shaharda yahudiylar manzilgohining paydo bo‘lishi Muso payg‘ambarning amalekiylarga qarshi urushi, Bobil asirligi, Antiox IV davridagi ta’qiblar yoki Yahudiya urushi davriga borib taqaladi. Milodiy dastlabki asrlarda Yasrib aholisi asosan yahudiylik diniga e’tiqod qiluvchi urug‘lardan iborat bo‘lgan. Bu urug‘lar yahudiy, yahudiy-arab aralash va arab kelib chiqishiga ega edi. O‘sha davrdan mustahkamlangan inshootlar va devorlarning qoldiqlari saqlanib qolgan.

Keyinchalik vohaga arablar ham kelishda davom etgan. Ularning bir qismi yahudiylar orasiga singishib, turli ko‘nikma va hunarlarni, jumladan yozuvni o‘zlashtirgan. VI asrga kelib arablar va yahudiylar o‘rtasidagi qarama-qarshilik kuchaygan. Rivoyatlarga ko‘ra, bunga yahudiy podshoh Faytunning birinchi tun huquqini talab qilganidan g‘azablangan Xazraj arab urug‘ining qo‘zg‘oloni sabab bo‘lgan. Asta-sekin hukmron mavqe arablarga o‘tgan. Biroq 622-yilda Muhammad kelganida ham aholining ko‘pchiligini yahudiylar tashkil etgan. Voha arablarining aksariyati Muhammad targ‘ib qilgan islom dinini qabul qilgan. Yahudiylarning juda oz qismi esa payg‘ambarning diniy yetakchilik da’vosini tan olgan. 624 va 625-yillarda Qaynuqo va Nadir urug‘lari navbatma-navbat shahardan quvilgan. 627-yilda Qurayza urug‘ining barcha erkaklari o‘ldirilgan, ayollar va bolalar esa qul qilib sotilgan.

Milodiy 622-yilda Makkadan Madinaga Muhammad payg‘ambar hijrat qilgan. Shu vaqtdan musulmonlar yil hisobi boshlanadi. Madina Arab xalifaligining poytaxtiga aylangan. Muhammadning Madinadagi uyi birinchi masjid bo‘lgan. Muhammad payg‘ambar 632-yilda Madinada vafot etgan va shu yerga dafn qilingan. 656-yilda Muhammadning uyi o‘rnida Katta masjid yoki Payg‘ambar masjidi (Masjid an-Nabaviy) barpo etilgan. To‘rtinchi xalifa Ali poytaxtni Madinadan Iroqdagi Kufa shahriga ko‘chirgan.

974-yilda Madina markazi atrofida shaharni Misrdagi Fotimiylardan himoya qilish uchun birinchi mudofaa devori qurilgan.

XVI asrda shahar Usmonli sultonlari tasarrufiga o‘tgach, Sulaymon Qonuniy Madina atrofida balandligi 12 metr bo‘lgan devor qurdirgan va shaharga suv quvuri torttirgan.

Iqlimi

Madinaning iqlimi nihoyatda issiq. Iyun–sentabr oylarida o‘rtacha harorat +35 °C dan yuqori bo‘ladi, ayrim kunlarda kunduzgi harorat +45 °C dan ham oshishi mumkin. Bundan tashqari, Qizil dengizning yaqinligi sababli shaharda issiq havo ko‘pincha nam bo‘lib, unga chidash juda qiyinlashadi.

Madina iqlimi tropik cho‘l iqlimi turiga kiradi. Bu yerda yog‘ingarchilik juda kam: bir yilda atigi 50 mm yog‘in tushadi. Shu sababli Madina dunyodagi eng quruq iqlimli yirik shaharlardan biri hisoblanadi. Yog‘in faqat kuz va qish oylarida kuzatiladi.

Qish oylarida haroratga chidash osonroq: kunduzi havo mo‘tadil iliq, kechalari esa salqin bo‘ladi.

Madina iqlimi
Ko‘rsatkich \\ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 35,2 36,0 37,4 39,5 42,6 46,4 47,7 47,0 42,5 38,5 36,6 34,5 47,7
O‘rtacha eng yuqori t, °C 23,6 26,1 30,2 33,9 38,9 41,7 39,3 42,2 41,0 36,4 29,7 25,0 34,0
O‘rtacha harorat, °C 17,7 19,9 23,8 27,6 32,2 35,8 36,0 35,9 34,4 29,4 23,4 19,0 27,9
O‘rtacha eng past t, °C 11,6 13,3 17,4 20,8 24,9 27,9 28,4 28,7 27,1 21,9 17,2 12,9 21,0
Mutlaq eng past t, °C 0,0 4,6 7,4 10,0 18,8 21,0 25,7 25,5 22,9 15,5 10,6 8,2 0,0
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 8 1,2 8,3 11,9 4,6 0,4 0,2 0,3 0,1 1,1 9,2 3,8 49,1

Adabiyotlar

  • Madina / Voropayev A. I. (iqtisodiyot), Roshchin M. Yu. (tarix), Starodub T. X. (me’morchilik) // Manikovskiy — Meotida. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2012. — B. 488. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 19). — ISBN 978-5-85270-353-8.
  • Gusterin P. V. Arab Sharqi shaharlari. — M.: Sharq—G‘arb, 2007. — 352 b. — (Ensiklopedik ma’lumotnoma). — 2000 nusxa. — ISBN 978-5-478-00729-4.
  • Makka va Madina — islomning ikki muqaddas shahri. Sankt-Peterburg; Moskva, 2007.
  • Esin E. Muborak Makka, nurafshon Madina (Mecca the Blessed, Madinah the Radiant). London, 1963;
  • King G. R. D. Saudiya Arabistonining tarixiy masjidlari (The historical mosques of Saudi Arabia). London, 1986;
  • Sauvaget J. Madinadagi Umaviylar masjidi (La mosquée omeyyade de Médine). Parij, 1947;
  • Payg‘ambarning Madinadagi muqaddas masjidi me’morchiligi (The architecture of the Prophet’s holy mosque Al Madinah). London, 1998;

Havolalar