
Hisoblash tarmog‘i (axborot-hisoblash tarmog‘i, kompyuter tarmog‘i) — turli hisoblash qurilmalari o‘rtasida ma’lumotlar almashinuvini ta’minlaydigan tizim. Bunday qurilmalarga kompyuterlar, serverlar, marshrutizatorlar va boshqa uskunalar hamda dasturiy ta’minot kiradi. Axborot uzatish uchun turli ma’lumot uzatish muhitlari qo‘llanilishi mumkin. Fizik qurilmalar va ma’lumot uzatishning fizik vositalari majmuasidan tashqari, hisoblash tarmog‘i ustki qatlamli (overlay) yoki virtual tarmoq ham bo‘lishi mumkin. Bunday tarmoq boshqa fizik tarmoq — masalan, hisoblash tarmog‘i (jumladan, Internet), telefon tarmog‘i, shu jumladan umumiy foydalanishdagi telefon tarmog‘i va/yoki ma’lumot uzatish muhiti resurslaridan foydalanuvchi mantiqan mustaqil tarmoqdir.
Tasniflash
Turli hisoblash tarmoqlarini vazifasi va xususiyatlariga ko‘ra tasniflashning bir necha usuli mavjud.
Hududiy qamroviga ko‘ra:
- BAN (ingl. Body Area Network — tana hududidagi kompyuter tarmog‘i) — tanaga taqiladigan yoki tana ichiga joylashtiriladigan kompyuter qurilmalaridan iborat tarmoq;
- PAN (Personal Area Network) — shaxsiy tarmoq — bitta egaga tegishli turli qurilmalarning o‘zaro ishlashi uchun mo‘ljallangan tarmoq;
- LAN (mahalliy hisoblash tarmog‘i, Local Area Network) — mahalliy tarmoq — xizmat ko‘rsatuvchi provayderlarga ulanish nuqtasigacha o‘zining yopiq infratuzilmasiga ega tarmoq; u kichik ofis tarmog‘ini ham, bir necha yuz gektar maydonni egallagan yirik zavod tarmog‘ini ham ifodalashi mumkin; ba’zan «radiusi taxminan olti mil (10 km) bo‘lgan tarmoq» deb ta’riflanadi; mahalliy tarmoqlar yopiq turdagi tarmoqlar bo‘lib, ulardan foydalanishga faqat kasbiy faoliyati bevosita shu tarmoq bilan bog‘liq cheklangan foydalanuvchilar doirasiga ruxsat beriladi;
- CAN (Campus Area Network) — kampus tarmog‘i; bir-biriga yaqin joylashgan binolarning mahalliy tarmoqlarini birlashtiradi;
- MAN (Metropolitan Area Network) — bir yoki bir nechta shahar doirasida muassasalar o‘rtasidagi ko‘plab mahalliy hisoblash tarmoqlarini bog‘lovchi shahar tarmog‘i;
- WAN (Wide Area Network) — mahalliy tarmoqlar, boshqa telekommunikatsiya tarmoqlari va qurilmalarni qamrab oluvchi katta geografik hududlardagi global tarmoq. WAN tarmog‘iga paketlar kommutatsiyasiga asoslangan tarmoqlar (masalan, Frame Relay) misol bo‘la oladi: ular orqali turli kompyuter tarmoqlari o‘zaro aloqa o‘rnatadi. Global tarmoqlar ochiq bo‘lib, istalgan foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatishga mo‘ljallangan.
Arxitekturasiga ko‘ra:
Tarmoq topologiyasi turiga ko‘ra:
- shina
- halqa
- qo‘sh halqa
- yulduz
- to‘rsimon
- panjara
- daraxt
- aralash topologiya
- Fat Tree (yo‘g‘on daraxt)
Uzatish muhiti turiga ko‘ra:
- simli (telefon simi, koaksial kabel, o‘ralgan juftlik, optik tolali kabel);
- simsiz (axborotni muayyan chastota diapazonidagi radioto‘lqinlar orqali uzatish)
Funksional vazifasiga ko‘ra:
- ma’lumotlarni saqlash tarmog‘i;
- serverlar fermasi;
- jarayonni boshqarish tarmog‘i;
- Tarmoq SOHO, uy tarmog‘i.
Uzatish tezligiga ko‘ra:
- past tezlikli (10 Mbit/s gacha),
- o‘rtacha tezlikli (100 Mbit/s gacha),
- yuqori tezlikli (100 Mbit/s dan yuqori);
Tarmoq operatsion tizimlariga ko‘ra:
Doimiy ulanishni saqlash zaruratiga ko‘ra:
Ustki qatlamli tarmoqlar
Boshqa fizik tarmoqlar va ma’lumot uzatish muhitlaridan foydalanuvchi mustaqil mantiqiy hisoblash tarmoqlariga misollar:
- Kommutatsiyalanuvchi (modemli) ulanish
- Virtual xususiy tarmoq (VPN) va virtual mahalliy hisoblash tarmog‘i VLAN
- Darknet
- Blokcheyn
Protokollar steklari
Kompyuter tarmog‘ini tashkil etishda turli protokollar to‘plamlaridan foydalanish mumkin. Ulardan ayrimlari:
Qatlamlar
- Amaliy qatlam
- Ma’lumotlarni taqdim etish qatlami
- Seans qatlami
- Transport qatlami
- Tarmoq qatlami
- Kanal qatlami (ma’lumotlarni bog‘lash qatlami)
- Fizik qatlam
Spetsifikatsiya IEEE 802 kanal qatlamini ikkita quyi qatlamga ajratadi — MAC (Media Access Control — uzatish muhitiga kirishni boshqarish) umumiy fizik muhitga kirishni tartibga soladi, LLC (Logical Link Control — mantiqiy ulanishni boshqarish) esa tarmoq qatlamiga xizmat ko‘rsatadi.
Ma’lumotlarni uzatish
- Simli aloqa, kabel aloqa liniyalari
- Simsiz aloqa
- Qisqa masofali aloqa
- O‘rta masofali aloqa
- Uzoq masofali aloqa
Tarix
Dunyoda ilk hisoblash tarmog‘i Sovet Ittifoqining raketaga qarshi mudofaa tizimi «A tizimi» majmuasida qo‘llanilgan (bosh konstruktor — G. V. Kisunko). Bu majmua 1956—1960-yillarda Qozog‘istonda qurilgan. Biroq bu g‘oya undan avvalroq, masalan, 1949-yilda Semi-Automatic Ground Environment (SAGE) uchun taklif etilgan (u 1950-yillarning oxirida amalga oshirilgan). Tarmoqqa SSSR Fanlar akademiyasining Aniq mexanika va hisoblash texnikasi instituti tomonidan yaratilgan «Diana I» va «Diana II» kompyuterlari birlashtirilgan (yaratuvchilar — S. A. Lebedev, V. S. Burtsev).
1970-yillarda Buyuk Britaniyada avtomatlashtirilgan ma’lumotlar bazalariga kirish uchun telefon kanallari, televizorlar va klaviaturadan foydalanadigan «videoteks» nomli tizim ishlab chiqilgan. Videoteks ayniqsa Fransiyada keng tarqalgan. Uning fransuzcha nomi — «Minitel».
Ayni davrda kompyuter tarkibiy qismlarini ishlab chiqarish sohasida katta yutuqlarga erishildi. Ma’lumotlarni uzatish texnologiyalarini shaxsiy kompyuterlar o‘rtasida qo‘llashdagi yutuqlar global Internet tarmog‘ining yaratilishiga olib keldi. Uning o‘tmishdoshi ARPAnet bo‘lib, 1969-yilda ishga tushirilgan.
1980-yilda Dyuk universiteti aspirantlari Jim Ellis va Tom Traskott Usenet kompyuter tarmog‘ini yaratdilar. Dastlab ular bu tarmoqni o‘z universitetidagi e’lonlar uchun dasturiy ta’minot sifatida mo‘ljallagan edi. Ammo u tez orada boshqa ta’lim muassasalarining ham e’tiborini tortib, umumiy munozara guruhlari tizimiga aylandi.
1980-yillarda kompyuter tarmoqlari ishqibozlari orasida BBS — foydalanuvchilarning kommutatsiyalanuvchi telefon tarmoqlari orqali muloqot qilish texnologiyasi mashhur edi. Bu texnologiya 1978-yilda yaratilgan.
1980-yillarning o‘rtalarida mahalliy tarmoqlar sohasida vaziyat tubdan o‘zgara boshladi. Kompyuterlarni tarmoqqa birlashtirishning standart texnologiyalari — Ethernet, Arcnet, Token Ring — keng qo‘llanila boshladi. Kompyuter tarmoqlarini qurish uchun ayni muddao bo‘lgan shaxsiy kompyuterlar ushbu texnologiyalar rivojiga kuchli turtki berdi.
Global kompyuter tarmog‘i
Global kompyuter tarmog‘i (ingl. Wide Area Network, WAN) — katta hududlarni qamrab oladigan va ko‘plab kompyuterlarni birlashtiradigan kompyuter tarmog‘i.
Global kompyuter tarmoqlari bir-biridan uzoqda joylashgan alohida tarmoqlarni birlashtirib, foydalanuvchilar va kompyuterlarga qayerda bo‘lishidan qat’i nazar, global tarmoqning boshqa barcha ishtirokchilari bilan o‘zaro aloqa qilish imkonini beradi.
Ayrim global kompyuter tarmoqlari faqat xususiy tashkilotlar uchun yaratilgan, boshqalari esa korporativ mahalliy hisoblash tarmoqlarini Internetga yoki Internet orqali korporatsiya tarkibidagi uzoq tarmoqlarga ulash vositasidir. Global tarmoqlar ko‘pincha ajratilgan aloqa liniyalariga asoslanadi: ularning bir uchida marshrutizator mahalliy tarmoqqa ulanadi, boshqa uchida esa kommutator global tarmoqning qolgan qismlari bilan bog‘lanadi. Asosiy qo‘llaniladigan protokollar: TCP/IP, SONET/SDH, MPLS, ATM va Frame Relay. Ilgari X.25 protokoli keng tarqalgan bo‘lib, u Frame Relay protokolining o‘tmishdoshi hisoblanadi.
Global kompyuter tarmoqlari yuzlab va minglab kilometr uzoqlikdagi kompyuterlarni birlashtiradi. Ko‘pincha avvaldan mavjud bo‘lgan, sifati uncha yuqori bo‘lmagan aloqa liniyalari qo‘llanadi. Mahalliy tarmoqlarga nisbatan past ma’lumot uzatish tezligi (soniyasiga o‘nlab kilobit) xizmatlar doirasini asosan fayl uzatish bilan cheklaydi. Bunda odatda real vaqt rejimidan ko‘ra, elektron pochta yordamida fon rejimida uzatishdan foydalaniladi. Diskret ma’lumotlarni barqaror uzatish uchun mahalliy tarmoqlardagiga qaraganda murakkabroq usullar va qurilmalar qo‘llanadi.
Global tarmoqlar mahalliy tarmoqlardan shunisi bilan farq qiladiki, ular cheklanmagan miqdordagi abonentlarga mo‘ljallangan va odatda nisbatan sifatsiz aloqa kanallari hamda past ma’lumot uzatish tezligidan foydalanadi; ularda axborot almashinuvini boshqarish mexanizmining tezkor ishlashi esa kafolatlanmaydi.
Global tarmoqlarda aloqa sifati emas, balki uning mavjudligi muhimroqdir. Biroq hozir mahalliy va global tarmoqlar o‘rtasida aniq va qat’iy chegara chizish qiyin. Mahalliy tarmoqlarning aksariyati global tarmoqqa chiqish imkoniyatiga ega, ammo uzatiladigan axborotning xususiyati, almashinuvni tashkil etish tamoyillari va mahalliy tarmoq resurslaridan foydalanish tartiblari odatda global tarmoqdagidan sezilarli farq qiladi. Bunday holatda mahalliy tarmoqdagi barcha kompyuterlar global tarmoqqa ham ulangan bo‘lsa-da, bu mahalliy tarmoqning o‘ziga xos xususiyatlarini yo‘qqa chiqarmaydi. Global tarmoqqa ulanish imkoniyati mahalliy tarmoq foydalanuvchilari birgalikda foydalanadigan resurslardan biri bo‘lib qoladi.
Adabiyotlar
- U. Odom Kompyuter tarmoqlari. Birinchi qadam = Computer Networking: First-step / Tarjimon: V. Gusev. — Sankt-Peterburg: «Vilyams», 2006. — 432 bet. — (Birinchi qadam). — 3000 nusxa. — ISBN 5-8459-0881-7.
- E. Tanenbaum, D. Uezeroll Kompyuter tarmoqlari. — Piter, 2012. — 960 bet.
- «Bu eng yaxshi davr edi»: Butunjahon o‘rgimchak to‘ri hammani qamrab olishidan oldin Internet qanday edi? Dastlabki saytlarda nimalar qilinar edi?