| Shahar | |||||
| Florensiya | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| ital. Firenze | |||||
| | |||||
|
|||||
| 43°47′00″ shim. k. 11°15′00″ sharq. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Viloyat | Toskana | ||||
| Metropoliten shahar | Florensiya | ||||
| Kommuna | Florensiya | ||||
| Mer | Sara Funaro | ||||
| Tarix va geografiya | |||||
| Maydon | 102,32 km² | ||||
| Markazning dengiz sathidan balandligi | 50 m | ||||
| Iqlim turi | O‘rta dengiz iqlimi | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+1:00, yozda UTC+2:00 | ||||
| Aholi | |||||
| Aholi soni | 382 347 kishi (2017) | ||||
| Zichlik | 3737 kishi/km² | ||||
| Millatlar | italiyaliklar | ||||
| Diniy mansublik | katoliklar | ||||
| Aholining atalishi | florensiyalik (erkak), florensiyalik ayol, florensiyaliklar; Florensiya fuqarosi, florensiyalik ayol va florensiyaliklar | ||||
| Rasmiy til | italyan tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +39 055 | ||||
| Pochta indeksi | 50100 | ||||
| Avtomobil kodi | FI | ||||
| ISTAT | 048017 | ||||
| Boshqa maʼlumotlar | |||||
| Shahar kuni | 24-iyun | ||||
|
|
|||||
|
comune.firenze.it (ital.) (ingl.) |
|||||
Florensiya (ital. Firenze fayl haqida, lot. Florentia) — italyan shahri — Arno daryosi bo‘yida joylashgan, o‘tmishda Florensiya respublikasining, shuningdek, Medichilar gersoglari hamda Italiya qirolligining poytaxti bo‘lgan. Hozirda Toskana viloyati hamda shu nomdagi hududiy birlikning (provinsiyaga tenglashtirilgan) maʼmuriy markazi. Aholisi — 382 347 kishi (2017).
Tavsif
Dengizdan uzoq joylashgani va doimiy siyosiy notinchliklarga qaramay, XIII—XVII asrlarda Yevropa va jahon sivilizatsiyasi rivojiga ulkan hissa qo‘shgan. Bu shahar quyidagi «tafakkur daholari»ning vatani bo‘lgan: Donatello, Nikkolo Makiavelli, Dante. Mahalliy sheva adabiy italyan tiliga asos bo‘lgan; Florensiya florini butun Yevropa uchun andozaga aylangan; florensiyalik rassomlar perspektiva qonuniyatlarini ishlab chiqqan; florensiyalik dengizchi Amerigo Vespuchchi o‘z nomini Yangi Dunyoga bergan, florensiyalik mutafakkirlar esa Uyg‘onish davriga asos solgan. Shu bois Florensiya haqli ravishda «Uyg‘onish beshigi» deb ataladi.
Florensiya Italiya modasining muhim markazi bo‘lib, dunyoning moda poytaxtlari reytingida 31-o‘rinni egallagan. Bundan tashqari, Florensiya Italiyaning milliy miqyosdagi iqtisodiy, sayyohlik va sanoat markazi bo‘lib, 2008-yilda daromad darajasi bo‘yicha Italiya shaharlari ro‘yxatida o‘n yettinchi o‘rinni egallagan.
Geografiya
Hozir shahar daryo sohillaridagi tepaliklar atrofida qariyb 103 km² maydonni egallaydi. Bu daryo — Arno. Florensiya uch tomondan manzarali tepaliklar bilan o‘ralgan hududda joylashgan.
Shahar hududidan Arnodan tashqari quyidagi daryolar ham oqib o‘tadi: Munyone[ital.], Tersolle[ital.] va Greve[ital.].
Shaharning homiy avliyosi — Cho‘qintiruvchi Ioann, uning bayram kuni — 24-iyun.
Tarix
Miloddan avvalgi 59-yilda Arno daryosining o‘rta oqimida rimlik faxriy askarlar uchun manzilgoh barpo etilgan va u «Florensiya» («gullab-yashnayotgan») nomini olgan. Keyinchalik manzilgoh shaharga aylangan va milodiy IV asrda yepiskopning qarorgohiga aylangan. So‘ng Florensiya ostgotlar, vizantiyaliklar, langobardlar va franklar hukmronligi ostiga tushgan. Bu bosqinlar natijasida shahar aholisi sezilarli kamaygan.
Florensiyaning qayta yuksalishi X asrda boshlandi. 1116-yilda shahar mustaqil kommunaga aylandi.
XI—XII asrlarda bunyod etilgan inshootlar qatorida baptisteriy va San-Miniato cherkovi bor.
XIII asrda Arnolfo di Kambio rahbarligida Santa-Mariya-del-Fyore sobori (Florensiya Duomosi) qurila boshlangan, shuningdek, Palatstso Vekkyo barpo etilgan.
XIII asrda kommuna gvelflar va gibellinlar o‘rtasidagi kurashga tortilgan, biroq bu mojaro shaharning ravnaqiga to‘sqinlik qilmagan. 1252-yilda Florensiya o‘zining oltin tangasi — florinni muomalaga kiritgan. U Yevropadagi eng barqaror tangalardan biriga aylangan. Shahar iqtisodiyoti ingliz junidan mato ishlab chiqarishga tayangan. 1340-yillarda aholisi qariyb 80 000 kishi bo‘lgan, biroq keyinchalik vabo epidemiyasi aholi sonini keskin kamaytirgan.
Dante Aligyeri — Florensiya farzandi — XIV asr boshida yozilgan «Ilohiy komediya» asarida xalqning so‘zlashuv tiliga shu qadar yuksak maqom va o‘ziga xoslik berganki, keyinchalik bu til (Petrarka va Bokkachcho asarlari namunalari bilan bir qatorda) italyan tilining avval adabiy, keyin esa so‘zlashuv shakli uchun asos bo‘lib xizmat qilgan. Demak, zamonaviy italyan tilining negizida aynan Toskana shevasi yotadi.

XIV asr meʼmorchiligida gotika uslubi hukmron bo‘lgan, adabiyotda esa «Dekameron» asarining muallifi Jovanni Bokkachcho nom qozongan. Dahshatli vabo 1348-yilda yuzta novelladan iborat shu to‘plamda tasvirlangan bo‘lib, minglab insonlarning umriga zomin bo‘lgan va ulkan fojiaga aylangan.
1434-yilda hokimiyatni Medichilar sulolasi egallagan. Kozimo Medichi bilimli hukmdor bo‘lgan va homiy-metsenat, sanʼat hamda rassomlar qo‘llab-quvvatlovchisi sifatida shuhrat qozongan. Uning hukmronligi davrida Florensiya sanʼat poytaxtiga aylangan. Florensiyaning eng yuksak taraqqiyot va gullab-yashnash davri uning hamda bobosining ishini davom ettirgan nabirasi Lorenso Muhtashamning nomlari bilan bog‘liq. Kozimo Italiyaning turli burchaklaridan eng yaxshi rassomlar, haykaltaroshlar, meʼmorlar, adiblar va faylasuflarni taklif qilgan. U ijod bilan shug‘ullanishni rag‘batlantirib, badiiy maktablar, akademiyalar va ustaxonalarni tashkil etish hamda rivojlantirish uchun juda katta mablag‘ sarflagan. Minnatdor avlodlar Kozimo Medichini «Pater Patriae» («Vatan otasi»). Kozimoning buyurtmasi bilan eng yaxshi rassomlar minglab durdona asarlar yaratgan. Kozimo Medichi Florensiyaning bo‘lajak hukmdori — nabirasi Lorensoga uy o‘qituvchisi etib Marsilio Fichinoni — faylasuf, insonparvar mutafakkir, tarjimon, astrolog, o‘z zamonasining yirik tafakkur egasini tayinlagan. Aynan shu inson nomi Uyg‘onish.
davrida insonparvarlik tafakkuri tarixidagi hal qiluvchi burilish bilan bog‘liq. 1462-yilda Medichi Fichinoga Karedjidagi mulkni hamda Aflotunning va boshqa ayrim qadimgi mualliflarning asarlari yunoncha qo‘lyozmalarini sovg‘a qilgan. O‘sha paytga kelib Fichino atrofida neoplatonizm g‘oyalari birlashtirgan hamfikrlar guruhi — o‘ziga xos ilmiy birodarlik shakllangan. Keyinchalik u Platon akademiyasi nomi bilan tanilgan. Akademiya o‘ttiz yildan ortiq vaqt davomida Yevropaning eng muhim intellektual markazlaridan biri bo‘lgan. Uning tarkibiga turli ijtimoiy tabaqa va kasb egalari: zodagonlar, diplomatlar, savdogarlar, amaldorlar, ruhoniylar, shifokorlar, universitet professorlari, insonparvar mutafakkirlar, ilohiyotshunoslar, shoirlar, rassomlar va sanʼat ahli kirgan. Marsilio Fichinodan tashqari, Akademiya aʼzolari orasida o‘sha davrning ko‘plab mashhur kishilari: Mikelanjelo Buonarroti, Sandro Bottichelli, Lorenso Medichi, Piko della Mirandola, Anjelo Politsiano va boshqalar bor edi. Karedji villasidagi Akademiyada aʼzolar o‘rtasida bahs-munozaralar bo‘lib o‘tgan. Munozaralarning asosiy mavzularidan biri estetika — go‘zallik haqidagi taʼlimot edi. Akademiyada erkin ilmiy izlanish, masalalarni do‘stona muhokama qilish va bilim sohalarini birlashtirishga intilish muhiti hukm surgan.
Uchrashuvlarda qatnashishning bosh mezoni so‘zga, falsafaga, Xudoga, insonlarga va bir-biriga muhabbat edi. Aynan muhabbat tasodifning g‘aroyib taqozosi bilan bir davrda va bir joyda — o‘sha paytda tevarak-atrofidagi qishloqlar bilan birga ko‘pi bilan o‘ttiz ming kishi yashagan kichik Florensiya shahrida tug‘ilgan yoki shu yerga kelib qolgan ushbu daholarning barchasini birlashtirgan. Biroq Florensiya o‘sha kezlarda Yevropa madaniyatining nufuzli markazi, falsafiy tafakkur va eng yuksak badiiy ijodning o‘ziga xos mujassamiga aylangan edi. Platon akademiyasi shaharning, keyinchalik esa butun Uyg‘onish davrining maʼnaviy markaziga aylandi. Aynan shu akademiyadan yangi, ilg‘or g‘oyalar yuzaga chiqib, universitetlarga yetib bordi, butun Italiya bo‘ylab tarqaldi, so‘ng esa butun Yevropani qamrab oldi. Ular insoniyatga bugun biz Uyg‘onish deb ataydigan yangi davrning boshlanishidan darak berdi. Shu sababli aynan Florensiya «Uyg‘onish beshigi», Marsilio Fichino esa uning boshlanishida turgan inson deb ataladi.
Biroq Medichilar hukmronligi uzoq davom etmadi. Asr oxiridayoq, Lorenso vafotidan so‘ng, xalq ularni quvib chiqardi va Florensiya respublikasini eʼlon qildi.
Respublika boshqaruvi davrida Florensiya tarixi quyidagi buyuk shaxslarning nomlari bilan boyidi: Leonardo da Vinchi, Savonarola, Makiavelli va Mikelanjelo. Kozimo XVI asrdayoq Florensiyada o‘z hukmronligini qayta tikladi va o‘zi yangidan tuzgan Toskana Buyuk Gersogligini ancha mustahkamladi.
1448-yil shahar tarixidagi eng dahshatli yillardan biri bo‘ldi. Florensiyada vabo va ocharchilik avj oldi. O‘sha davr tarixidan bizga avliyo Antoninning asarlari yetib kelgan. Florensiya yepiskopi Antonin shahar aholisini vaʼzlari hamda ezgu ishlari bilan qo‘llab-quvvatlabgina qolmay, kasallikka qarshi vositalar va immunitetni mustahkamlovchi dori-darmonlar tayyorlashga ham uringan.

Milliy ozodlik kurashi — Risorjimento Florensiyani olti yilga poytaxtga aylantirdi (Italiya qirolligi) (1865—1871-yillar) — Turindan keyin va yagona Italiyaga Papa viloyati hamda Rim to‘liq qo‘shib olingunga qadar. Bu davr va maqom shahar qiyofasida chuqur va ziddiyatli iz qoldirdi: shaharning tarixiy markazidagi bir qism («shaharning qorni»), yahudiylar gettosi, bozor va ko‘plab baland turar joy minoralari buzib tashlandi. Ularning o‘rnida (hozirgi Respublika maydoni) Florensiya meʼmorchiligiga yot bo‘lgan, Pyemont–Turin uslubidagi dabdabali mavze qurish rejalashtirildi. Ushbu loyiha shahar poytaxt maqomini yo‘qotganidan keyingina — 1887-yil va undan keyingi davrda amalga oshirildi. Hozirgi maydonda sobiq yahudiylar mahallasini faqat «Jabbi» (avval «Jakkoza») qahvaxonasi va «Gambrinus» kinoteatri kabi muassasalarning nomlari eslatib turadi.
Bundan tashqari, Palatstso Pitti (o‘sha yillarda qirollik qarorgohi bo‘lgan) yonida, Boboli bog‘larining orqasida, qirollik otxonalari va manej qurilishi boshlandi. Hozir ancha qayta qurilgan ushbu binolar majmuasida Florensiya Sanʼat instituti[ital.]: turli hunarlarni o‘rgatuvchi o‘quv-muhandislik muassasasi. U Italiyada italyan haykaltaroshligi durdonalarining aniq gips nusxa-quymalarini rasmiy ishlab chiqaradigan asosiy markazlardan biri hamdir. Ushbu nusxalar italyan haykaltaroshligiga oid.
1892-yilda Pyotr Ilich Chaykovskiy shaharda bo‘lganini xotirlab, o‘z torli sekstetining ikkinchi tahririni shunday nomlagan: «Florensiya xotirasi».
Shaharga Ikkinchi jahon urushi davridagi bombardimonlar jiddiy zarar yetkazdi. Shahardan chekingan nemis qo‘shinlari Arno ustidagi tarixiy ko‘priklarning barchasini portlatdi, ammo bitta ko‘prik bundan mustasno edi: Qarshilik harakati jangchilari saqlab qolgan Ponte-Vekkyo.
4-noyabr 1966-yilda Arno daryosidan hajmi qariyb 250 000 000 m³ bo‘lgan ulkan suv oqimi shaharga bostirib kirib, Florensiyada katta madaniy falokatga sabab bo‘ldi. Vayronkor toshqin shahar markazini 2—3 metr chuqurlikda suv ostida qoldirib, 34 kishining hayotiga zomin bo‘ldi (5000 oila boshpanasiz qoldi). Eng kamtarona hisob-kitoblarga ko‘ra ham, 3 000 000 dan ortiq kitob va qo‘lyozma hamda boshqa 14 000 sanʼat asari zarar ko‘rdi, suv bosgan binolarning birinchi qavatlaridagi bebaho freskalar butunlay yo‘qoldi. Keyingi kunlarda Florensiya boyliklarini qutqarish (ularni izlash, tonnalab loydan tozalash, quritish va konservatsiya qilish) Italiya hamda dunyoning boshqa mamlakatlaridan kelgan ko‘plab ko‘ngillilarning fidokorona ishiga aylandi.
Florensiyada Mikelanjelo nomidagi institut[ingl.] faoliyat yuritadi. U kvatrochento davriga oid meʼmoriy yodgorlik — Gerardi saroyida joylashgan.
Diqqatga sazovor joylar

Soborlar, bazilikalar va cherkovlar
- Sobor Santa-Mariya-del-Fyore (Duomo) (Cattedrale di Santa Maria del Fiore).
- Florensiya baptisteriysi (Battistero di San Giovanni).
- Bazilika San-Lorenso (Basilica di San Lorenzo).
- Bazilika San-Marko (Basilica di San Marco).
- Bazilika Santa-Kroche (Basilica di Santa Croce) (bu yerda dafn etilganlar: Dante Aligyeri — kenotaf (ramziy qabr), Nikkolo Makiavelli, Galileo Galiley, Mikelanjelo Buonarroti, Joakkino Rossini, Mixal Oginskiy).
- Bazilika Santa-Mariya-Novella (Basilica di Santa Maria Novella).
- Bazilika Santa-Trinita (Basilica di Santa Trinita).
- Bazilika Santissima-Annunsiata (Basilica della Santissima Annunziata).
- Bazilika Santo-Spirito (Basilica di Santo Spirito).
- Bazilika San-Miniato-al-Monte (Basilica di San Miniato al Monte).
- Cherkov Onyissanti (Chiesa di Ognissanti).
- Cherkov Orsanmikele (Chiesa di Orsanmichele).
- Cherkov San-Salvi (Chiesa di San Salvi).
- Cherkov Masih tug‘ilishi va Mo‘jizakor avliyo Nikolay (pravoslav cherkovi).
shuningdek qarang: Florensiya cherkovlari ro‘yxati
Muzeylar va galereyalar
- Uffitsi galereyasi (Galleria degli Uffizi)
- Palatstso Pitti (Palazzo Pitti)
- Akademiya galereyasi (Galleria dell’Accademia)
- Muzey Opera-del-Duomo (Museo dell’Opera del Duomo di Santa Maria del Fiore)
- Milliy muzey Bardjello (Museo Nazionale del Bargello)
- Florensiya milliy arxeologiya muzeyi (Museo archeologico nazionale di Firenze)
- Florensiya mozaikasi muzeyi (Museo dell’Opificio delle Pietre Dure)
Saroylar (palatstso)
- Palatstso Vekkyo (Palazzo Vecchio), Sinoriya saroyi deb ham ataladi (Palazzo della Signoria)
- Palatstso Pitti (Palazzo Pitti)
- Palatstso Ruchellai (Palazzo Rucellai)
- Palatstso Strotstsi (Palazzo Strozzi)
- Palatstso Bardjello (Palazzo del Bargello)
- Palatstso Medichi-Rikkardi (Palazzo Medici Riccardi)
Maydonlar (pyatssa)
- Sinoriya maydoni (ital. Piazza della Signoria).
- Respublika maydoni (ital. Piazza della Repubblica; avvalgi Merkato-Vekkyo, XIX asrda buzib tashlangan).
- Santissima-Annunsiata maydoni (ital. Piazza della Santissima Annunziata).
- Ozodlik maydoni (ital. Piazza della Libertà).
- Onyissanti maydoni (ital. Piazza Ognissanti).
- San-Marko maydoni (ital. Piazza San Marco).
- Santa-Trinita maydoni (ital. Piazza Santa Trinita).
- Demidov maydoni (ital. Piazza Demidoff).
Ko‘priklar
- Ponte-Vekkyo (ital. Ponte Vecchio).
- Ponte-Santa-Trinita (ital. Ponte Santa-Trinita).
- Shahar ruhi.
|
| Aleksandr Blok, «Florensiya» |
Aynan XIV asrda, Florensiya kommunasining fuqarolik hayoti ravnaq topgan yillarda insonparvar mutafakkirlar va jamoat arboblari respublika davridagi Rimni eng avvalo ijtimoiy tuzum namunasi va komil fuqarolarni tarbiyalash uchun bitmas-tuganmas manba deb bilganlar.
Qadimgi Rimning ideallashtirilgan qiyofasi bilan ilk Uyg‘onish davri boshida uning boshiga tushgan xo‘rlangan ahvol o‘rtasidagi keskin tafovut «Florensiya — ikkinchi Rim» g‘oyasini yuzaga keltirgan. Bu fikrni birinchilardan bo‘lib Jovanni Villani o‘zining «Florensiya shahri tarixi» asarida ifodalagan.
Agar XIV asrda ulug‘vor Rimga havas va ehtirom tuyg‘usi ustun bo‘lgan bo‘lsa, kvatrochento davrining ilk yillaridan boshlab raqobat va hatto ustunlik hissi kuchaya boshlagan. «Toskananing guli, Italiyaning ko‘zgusi, o‘zi kelib chiqqan va qadimiy ulug‘vorligiga taqlid qiladigan shonli Rim shahrining raqibi, Italiya va uning ozodligini saqlab qolish uchun kurashayotgan shahar», — deb yozgan Koluccio Salutati.
Iqlim
Florensiya iqlimi O‘rta dengiz va nam subtropik iqlimlari oralig‘idagi xususiyatlarga ega. Qishi yumshoq va seryomg‘ir, biroq ayrim yillari anchagina kuchli sovuqlar ham kuzatilishi mumkin. Yozi juda issiq va nam bo‘lib, aprel oxiridan oktabrning ikkinchi yarmigacha davom etadi.
| Ko‘rsatkich \Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori harorat, °C | 19 | 23 | 26,1 | 28,9 | 35 | 40 | 42 | 41,1 | 36 | 31,7 | 27 | 20,4 | 42 |
| O‘rtacha eng yuqori harorat, °C | 10,5 | 12 | 15,4 | 19 | 24,3 | 28,5 | 32,1 | 31,9 | 26,9 | 21,5 | 15,2 | 11,2 | 20,7 |
| O‘rtacha harorat, °C | 6,5 | 7,5 | 10,8 | 14 | 18,9 | 22,9 | 25,9 | 25,6 | 21,1 | 16,4 | 10,7 | 7,1 | 15,6 |
| O‘rtacha eng past harorat, °C | 2,8 | 3,1 | 6,1 | 9,1 | 13 | 16,3 | 18,8 | 18,7 | 15 | 11,5 | 6,7 | 3,5 | 10,4 |
| Mutlaq eng past harorat, °C | −21,4 | −9,4 | −7 | −3,2 | 2,2 | 6 | 10 | 9 | 4 | −2,2 | −6 | −9 | −21,4 |
| Yog‘in miqdori (meʼyor), mm | 70 | 68 | 64 | 70 | 76 | 67 | 73 | 63 | 76 | 74 | 80 | 82 | 876 |
| Manba: Ob-havo va iqlim | |||||||||||||
Demografiya
Aynan 2004-yilda Katta Florensiya (shahar atroflari, jumladan Prato bilan birga) aholisi 957 949 kishini tashkil etgan. Ularning 93,3 % i italiyaliklar edi. Immigrantlar 6,7 % ni tashkil qilgan. 64 421 nafar immigrantdan 27 759 nafari Yevropadan kelgan. Ularning aksariyati albanlar, ruminlar va nemislar edi. 10 364 kishi Shimoliy Afrikadan kelgan (arablar).
Aholining yosh tarkibi:
- 0—14 yosh — 115 175 kishi (12,02 %);
- 15—64 yosh — 619 961 kishi (64,63 %);
- 65 yoshdan kattalar — 223 613 kishi (23,34 %).
Shaharda pensionerlar soni ortib bormoqda (aholi qarimoqda).
Transport
Shaharda quyidagi transport turlari mavjud:
- Florensiya avtobuslari.
- Florensiya tramvayi: eski tizim (1879–1958), yangi tizim esa 14-fevral 2010-yildan beri ishlaydi (2 ta yo‘nalish).
- Temiryo‘l.
- Shuningdek, 1944-yilgacha trolleybus qatnovi ham mavjud bo‘lgan.
Qardosh shaharlar
Florensiya qardosh shahar sifatida quyidagi shaharlar bilan hamkorlik qiladi:
Sidney, Avstraliya
Mauthauzen, Avstriya
Tirana, Albaniya
Salvador, Braziliya
Budapesht, Vengriya
Drezden, Germaniya
Kassel, Germaniya
Nazaret, Isroil
Valyadolid, Ispaniya
Isfahon, Eron
Nankin, Xitoy
Ninbo, Xitoy
Al-Quvayt, Quvayt
Riga, Latviya
Fes, Marokash
Puebla-de-Saragosa, Meksika
Bayt Lahm, Falastin milliy maʼmuriyati
Arekipa, Peru
Krakov, Polsha
Chonju, Koreya Respublikasi
Providens, AQSH
Filadelfiya, AQSH
Kiyev, Ukraina
Turku, Finlyandiya
Kann, Fransiya
Porto-Vekkyo, Fransiya
Reyms, Fransiya
Malmyo, Shvetsiya
Edinburg, Shotlandiya
Tallin, Estoniya
Gifu, Yaponiya
Kioto, Yaponiya
Adabiyotlar
- Florensiya, shahar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Jovanni Villani. «Yangi xronika yoki Florensiya tarixi». Moskva: Nauka, 1997. (ital. Giovanni Villani, Nuova Cronica)
- «Florensiyaga sayohatlar. Florensiya va florensiyaliklar rus madaniyatida». Moskva, M. I. Rudomino nomidagi Butunrossiya davlat chet el adabiyoti kutubxonasi kitob markazi, 2009. ISBN 978-57380-0277-9
- Pavel Muratov. «Italiya manzaralari». Moskva: TERRA; Respublika, 1999. ISBN 5-250-02699-0
- Salutati. Epistolario. A cura di F. Novati. V.1. Roma, 1891, p. 227
- Shiakka, Kristin. Uyg‘onish tongidagi Florensiya: rangtasvir va kitob bezagi, 1300–1500 (ingl.). — Getty Publications, 2012. — ISBN 978-1-60606-126-8. — [Arxivlangan 20 sentabr 2012 yilda.]
- Chemberlin, Rassel. Sayohatchilar uchun Florensiya va Toskana, 3-nashr: dunyo manzillari bo‘yicha qo‘llanmalar (ingl.). — Thomas Cook Publishing, 2008. — ISBN 978-1-84157-844-6.
Havolalar
- Florensiya sayohat qo‘llanmasi (ingl.) (ital.) (nem.) (frans.)
- Florensiya sanʼat muzeylari (ingl.)
- Florensiya haqida batafsil (rus.)
«Italiya manzaralari. Florensiya»
