Florensiya haqida

Shahar
Florensiya
ital. Firenze
43°47′00″ shim. k. 11°15′00″ sharq. u.HGYaO
Mamlakat  Italiya
Viloyat Toskana
Metropoliten shahar Florensiya
Kommuna Florensiya
Mer Sara Funaro
Tarix va geografiya
Maydon 102,32 km²
Markazning dengiz sathidan balandligi 50 m
Iqlim turi O‘rta dengiz iqlimi
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholi
Aholi soni 382 347 kishi (2017)
Zichlik 3737 kishi/km²
Millatlar italiyaliklar
Diniy mansublik katoliklar
Aholining atalishi florensiyalik (erkak), florensiyalik ayol, florensiyaliklar; Florensiya fuqarosi, florensiyalik ayol va florensiyaliklar
Rasmiy til italyan tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +39 055
Pochta indeksi 50100
Avtomobil kodi FI
ISTAT 048017
Boshqa maʼlumotlar
Shahar kuni 24-iyun
Флоренция (Италия)
Точка
Флоренция (Тоскана)
Точка
Флоренция (Флоренция)
Florensiya (Florensiya)

comune.firenze.it
 (ital.) (ingl.)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikigid sayohat qo‘llanmasi

Florensiya (ital. Firenze [fiˈrɛntse]fayl haqida, lot. Florentia) — italyan shahri — Arno daryosi bo‘yida joylashgan, o‘tmishda Florensiya respublikasining, shuningdek, Medichilar gersoglari hamda Italiya qirolligining poytaxti bo‘lgan. Hozirda Toskana viloyati hamda shu nomdagi hududiy birlikning (provinsiyaga tenglashtirilgan) maʼmuriy markazi. Aholisi — 382 347 kishi (2017).

Tavsif

Dengizdan uzoq joylashgani va doimiy siyosiy notinchliklarga qaramay, XIII—XVII asrlarda Yevropa va jahon sivilizatsiyasi rivojiga ulkan hissa qo‘shgan. Bu shahar quyidagi «tafakkur daholari»ning vatani bo‘lgan: Donatello, Nikkolo Makiavelli, Dante. Mahalliy sheva adabiy italyan tiliga asos bo‘lgan; Florensiya florini butun Yevropa uchun andozaga aylangan; florensiyalik rassomlar perspektiva qonuniyatlarini ishlab chiqqan; florensiyalik dengizchi Amerigo Vespuchchi o‘z nomini Yangi Dunyoga bergan, florensiyalik mutafakkirlar esa Uyg‘onish davriga asos solgan. Shu bois Florensiya haqli ravishda «Uyg‘onish beshigi» deb ataladi.

Florensiya Italiya modasining muhim markazi bo‘lib, dunyoning moda poytaxtlari reytingida 31-o‘rinni egallagan. Bundan tashqari, Florensiya Italiyaning milliy miqyosdagi iqtisodiy, sayyohlik va sanoat markazi bo‘lib, 2008-yilda daromad darajasi bo‘yicha Italiya shaharlari ro‘yxatida o‘n yettinchi o‘rinni egallagan.

Geografiya

Hozir shahar daryo sohillaridagi tepaliklar atrofida qariyb 103 km² maydonni egallaydi. Bu daryo — Arno. Florensiya uch tomondan manzarali tepaliklar bilan o‘ralgan hududda joylashgan.

Shahar hududidan Arnodan tashqari quyidagi daryolar ham oqib o‘tadi: Munyone[ital.], Tersolle[ital.] va Greve[ital.].

Shaharning homiy avliyosi — Cho‘qintiruvchi Ioann, uning bayram kuni — 24-iyun.

Tarix

Miloddan avvalgi 59-yilda Arno daryosining o‘rta oqimida rimlik faxriy askarlar uchun manzilgoh barpo etilgan va u «Florensiya» («gullab-yashnayotgan») nomini olgan. Keyinchalik manzilgoh shaharga aylangan va milodiy IV asrda yepiskopning qarorgohiga aylangan. So‘ng Florensiya ostgotlar, vizantiyaliklar, langobardlar va franklar hukmronligi ostiga tushgan. Bu bosqinlar natijasida shahar aholisi sezilarli kamaygan.

Florensiyaning qayta yuksalishi X asrda boshlandi. 1116-yilda shahar mustaqil kommunaga aylandi.

XI—XII asrlarda bunyod etilgan inshootlar qatorida baptisteriy va San-Miniato cherkovi bor.

XIII asrda Arnolfo di Kambio rahbarligida Santa-Mariya-del-Fyore sobori (Florensiya Duomosi) qurila boshlangan, shuningdek, Palatstso Vekkyo barpo etilgan.

XIII asrda kommuna gvelflar va gibellinlar o‘rtasidagi kurashga tortilgan, biroq bu mojaro shaharning ravnaqiga to‘sqinlik qilmagan. 1252-yilda Florensiya o‘zining oltin tangasi — florinni muomalaga kiritgan. U Yevropadagi eng barqaror tangalardan biriga aylangan. Shahar iqtisodiyoti ingliz junidan mato ishlab chiqarishga tayangan. 1340-yillarda aholisi qariyb 80 000 kishi bo‘lgan, biroq keyinchalik vabo epidemiyasi aholi sonini keskin kamaytirgan.

Dante Aligyeri — Florensiya farzandi — XIV asr boshida yozilgan «Ilohiy komediya» asarida xalqning so‘zlashuv tiliga shu qadar yuksak maqom va o‘ziga xoslik berganki, keyinchalik bu til (Petrarka va Bokkachcho asarlari namunalari bilan bir qatorda) italyan tilining avval adabiy, keyin esa so‘zlashuv shakli uchun asos bo‘lib xizmat qilgan. Demak, zamonaviy italyan tilining negizida aynan Toskana shevasi yotadi.

Yoqib o‘ldirish: Savonarola (1498-yil).

XIV asr meʼmorchiligida gotika uslubi hukmron bo‘lgan, adabiyotda esa «Dekameron» asarining muallifi Jovanni Bokkachcho nom qozongan. Dahshatli vabo 1348-yilda yuzta novelladan iborat shu to‘plamda tasvirlangan bo‘lib, minglab insonlarning umriga zomin bo‘lgan va ulkan fojiaga aylangan.

1434-yilda hokimiyatni Medichilar sulolasi egallagan. Kozimo Medichi bilimli hukmdor bo‘lgan va homiy-metsenat, sanʼat hamda rassomlar qo‘llab-quvvatlovchisi sifatida shuhrat qozongan. Uning hukmronligi davrida Florensiya sanʼat poytaxtiga aylangan. Florensiyaning eng yuksak taraqqiyot va gullab-yashnash davri uning hamda bobosining ishini davom ettirgan nabirasi Lorenso Muhtashamning nomlari bilan bog‘liq. Kozimo Italiyaning turli burchaklaridan eng yaxshi rassomlar, haykaltaroshlar, meʼmorlar, adiblar va faylasuflarni taklif qilgan. U ijod bilan shug‘ullanishni rag‘batlantirib, badiiy maktablar, akademiyalar va ustaxonalarni tashkil etish hamda rivojlantirish uchun juda katta mablag‘ sarflagan. Minnatdor avlodlar Kozimo Medichini «Pater Patriae» («Vatan otasi»). Kozimoning buyurtmasi bilan eng yaxshi rassomlar minglab durdona asarlar yaratgan. Kozimo Medichi Florensiyaning bo‘lajak hukmdori — nabirasi Lorensoga uy o‘qituvchisi etib Marsilio Fichinoni — faylasuf, insonparvar mutafakkir, tarjimon, astrolog, o‘z zamonasining yirik tafakkur egasini tayinlagan. Aynan shu inson nomi Uyg‘onish.

davrida insonparvarlik tafakkuri tarixidagi hal qiluvchi burilish bilan bog‘liq. 1462-yilda Medichi Fichinoga Karedjidagi mulkni hamda Aflotunning va boshqa ayrim qadimgi mualliflarning asarlari yunoncha qo‘lyozmalarini sovg‘a qilgan. O‘sha paytga kelib Fichino atrofida neoplatonizm g‘oyalari birlashtirgan hamfikrlar guruhi — o‘ziga xos ilmiy birodarlik shakllangan. Keyinchalik u Platon akademiyasi nomi bilan tanilgan. Akademiya o‘ttiz yildan ortiq vaqt davomida Yevropaning eng muhim intellektual markazlaridan biri bo‘lgan. Uning tarkibiga turli ijtimoiy tabaqa va kasb egalari: zodagonlar, diplomatlar, savdogarlar, amaldorlar, ruhoniylar, shifokorlar, universitet professorlari, insonparvar mutafakkirlar, ilohiyotshunoslar, shoirlar, rassomlar va sanʼat ahli kirgan. Marsilio Fichinodan tashqari, Akademiya aʼzolari orasida o‘sha davrning ko‘plab mashhur kishilari: Mikelanjelo Buonarroti, Sandro Bottichelli, Lorenso Medichi, Piko della Mirandola, Anjelo Politsiano va boshqalar bor edi. Karedji villasidagi Akademiyada aʼzolar o‘rtasida bahs-munozaralar bo‘lib o‘tgan. Munozaralarning asosiy mavzularidan biri estetika — go‘zallik haqidagi taʼlimot edi. Akademiyada erkin ilmiy izlanish, masalalarni do‘stona muhokama qilish va bilim sohalarini birlashtirishga intilish muhiti hukm surgan.

Uchrashuvlarda qatnashishning bosh mezoni so‘zga, falsafaga, Xudoga, insonlarga va bir-biriga muhabbat edi. Aynan muhabbat tasodifning g‘aroyib taqozosi bilan bir davrda va bir joyda — o‘sha paytda tevarak-atrofidagi qishloqlar bilan birga ko‘pi bilan o‘ttiz ming kishi yashagan kichik Florensiya shahrida tug‘ilgan yoki shu yerga kelib qolgan ushbu daholarning barchasini birlashtirgan. Biroq Florensiya o‘sha kezlarda Yevropa madaniyatining nufuzli markazi, falsafiy tafakkur va eng yuksak badiiy ijodning o‘ziga xos mujassamiga aylangan edi. Platon akademiyasi shaharning, keyinchalik esa butun Uyg‘onish davrining maʼnaviy markaziga aylandi. Aynan shu akademiyadan yangi, ilg‘or g‘oyalar yuzaga chiqib, universitetlarga yetib bordi, butun Italiya bo‘ylab tarqaldi, so‘ng esa butun Yevropani qamrab oldi. Ular insoniyatga bugun biz Uyg‘onish deb ataydigan yangi davrning boshlanishidan darak berdi. Shu sababli aynan Florensiya «Uyg‘onish beshigi», Marsilio Fichino esa uning boshlanishida turgan inson deb ataladi.

Biroq Medichilar hukmronligi uzoq davom etmadi. Asr oxiridayoq, Lorenso vafotidan so‘ng, xalq ularni quvib chiqardi va Florensiya respublikasini eʼlon qildi.

Florensiyaning Fyezole shahridan ko‘rinishi.

Respublika boshqaruvi davrida Florensiya tarixi quyidagi buyuk shaxslarning nomlari bilan boyidi: Leonardo da Vinchi, Savonarola, Makiavelli va Mikelanjelo. Kozimo XVI asrdayoq Florensiyada o‘z hukmronligini qayta tikladi va o‘zi yangidan tuzgan Toskana Buyuk Gersogligini ancha mustahkamladi.

1448-yil shahar tarixidagi eng dahshatli yillardan biri bo‘ldi. Florensiyada vabo va ocharchilik avj oldi. O‘sha davr tarixidan bizga avliyo Antoninning asarlari yetib kelgan. Florensiya yepiskopi Antonin shahar aholisini vaʼzlari hamda ezgu ishlari bilan qo‘llab-quvvatlabgina qolmay, kasallikka qarshi vositalar va immunitetni mustahkamlovchi dori-darmonlar tayyorlashga ham uringan.

Qabriston — San-Miniato-al-Monte yonidagi qabriston: bu yerda ko‘plab mashhur florensiyaliklar dafn etilgan.

Milliy ozodlik kurashi — Risorjimento Florensiyani olti yilga poytaxtga aylantirdi (Italiya qirolligi) (1865—1871-yillar) — Turindan keyin va yagona Italiyaga Papa viloyati hamda Rim to‘liq qo‘shib olingunga qadar. Bu davr va maqom shahar qiyofasida chuqur va ziddiyatli iz qoldirdi: shaharning tarixiy markazidagi bir qism («shaharning qorni»), yahudiylar gettosi, bozor va ko‘plab baland turar joy minoralari buzib tashlandi. Ularning o‘rnida (hozirgi Respublika maydoni) Florensiya meʼmorchiligiga yot bo‘lgan, Pyemont–Turin uslubidagi dabdabali mavze qurish rejalashtirildi. Ushbu loyiha shahar poytaxt maqomini yo‘qotganidan keyingina — 1887-yil va undan keyingi davrda amalga oshirildi. Hozirgi maydonda sobiq yahudiylar mahallasini faqat «Jabbi» (avval «Jakkoza») qahvaxonasi va «Gambrinus» kinoteatri kabi muassasalarning nomlari eslatib turadi.

Bundan tashqari, Palatstso Pitti (o‘sha yillarda qirollik qarorgohi bo‘lgan) yonida, Boboli bog‘larining orqasida, qirollik otxonalari va manej qurilishi boshlandi. Hozir ancha qayta qurilgan ushbu binolar majmuasida Florensiya Sanʼat instituti[ital.]: turli hunarlarni o‘rgatuvchi o‘quv-muhandislik muassasasi. U Italiyada italyan haykaltaroshligi durdonalarining aniq gips nusxa-quymalarini rasmiy ishlab chiqaradigan asosiy markazlardan biri hamdir. Ushbu nusxalar italyan haykaltaroshligiga oid.

1892-yilda Pyotr Ilich Chaykovskiy shaharda bo‘lganini xotirlab, o‘z torli sekstetining ikkinchi tahririni shunday nomlagan: «Florensiya xotirasi».

Shaharga Ikkinchi jahon urushi davridagi bombardimonlar jiddiy zarar yetkazdi. Shahardan chekingan nemis qo‘shinlari Arno ustidagi tarixiy ko‘priklarning barchasini portlatdi, ammo bitta ko‘prik bundan mustasno edi: Qarshilik harakati jangchilari saqlab qolgan Ponte-Vekkyo.

4-noyabr 1966-yilda Arno daryosidan hajmi qariyb 250 000 000 m³ bo‘lgan ulkan suv oqimi shaharga bostirib kirib, Florensiyada katta madaniy falokatga sabab bo‘ldi. Vayronkor toshqin shahar markazini 2—3 metr chuqurlikda suv ostida qoldirib, 34 kishining hayotiga zomin bo‘ldi (5000 oila boshpanasiz qoldi). Eng kamtarona hisob-kitoblarga ko‘ra ham, 3 000 000 dan ortiq kitob va qo‘lyozma hamda boshqa 14 000 sanʼat asari zarar ko‘rdi, suv bosgan binolarning birinchi qavatlaridagi bebaho freskalar butunlay yo‘qoldi. Keyingi kunlarda Florensiya boyliklarini qutqarish (ularni izlash, tonnalab loydan tozalash, quritish va konservatsiya qilish) Italiya hamda dunyoning boshqa mamlakatlaridan kelgan ko‘plab ko‘ngillilarning fidokorona ishiga aylandi.

Florensiyada Mikelanjelo nomidagi institut[ingl.] faoliyat yuritadi. U kvatrochento davriga oid meʼmoriy yodgorlik — Gerardi saroyida joylashgan.

Diqqatga sazovor joylar

Sobor Santa-Mariya-del-Fyore (Duomo)
Ponte-Vekkyo

Soborlar, bazilikalar va cherkovlar

shuningdek qarang: Florensiya cherkovlari ro‘yxati

Muzeylar va galereyalar

Saroylar (palatstso)

Maydonlar (pyatssa)

Ko‘priklar

Florensiya, sen nozik gulsansan;
Kimni o‘ylab yolg‘iz iztirob chekdim
Uzoq, umidsiz muhabbat bilan,
Kun bo‘yi sening Kashinlaring changida?
Oh, umidsizlikni eslash naqadar shirin:
Sen kimsasiz bag‘ringda orzu qilib yashash;
Qadimiy jaziramang, o‘z qalbimning
Qarib borayotgan mehriga singish…
Ammo bizga ayriliq bitilgan,
Va olis o‘lkalar osha
Sening tutunli guling tushimga kirar,
Go‘yo ilk yoshligim kabi.
Aleksandr Blok, «Florensiya»

Aynan XIV asrda, Florensiya kommunasining fuqarolik hayoti ravnaq topgan yillarda insonparvar mutafakkirlar va jamoat arboblari respublika davridagi Rimni eng avvalo ijtimoiy tuzum namunasi va komil fuqarolarni tarbiyalash uchun bitmas-tuganmas manba deb bilganlar.

Qadimgi Rimning ideallashtirilgan qiyofasi bilan ilk Uyg‘onish davri boshida uning boshiga tushgan xo‘rlangan ahvol o‘rtasidagi keskin tafovut «Florensiya — ikkinchi Rim» g‘oyasini yuzaga keltirgan. Bu fikrni birinchilardan bo‘lib Jovanni Villani o‘zining «Florensiya shahri tarixi» asarida ifodalagan.

Agar XIV asrda ulug‘vor Rimga havas va ehtirom tuyg‘usi ustun bo‘lgan bo‘lsa, kvatrochento davrining ilk yillaridan boshlab raqobat va hatto ustunlik hissi kuchaya boshlagan. «Toskananing guli, Italiyaning ko‘zgusi, o‘zi kelib chiqqan va qadimiy ulug‘vorligiga taqlid qiladigan shonli Rim shahrining raqibi, Italiya va uning ozodligini saqlab qolish uchun kurashayotgan shahar», — deb yozgan Koluccio Salutati.

Iqlim

Florensiya iqlimi O‘rta dengiz va nam subtropik iqlimlari oralig‘idagi xususiyatlarga ega. Qishi yumshoq va seryomg‘ir, biroq ayrim yillari anchagina kuchli sovuqlar ham kuzatilishi mumkin. Yozi juda issiq va nam bo‘lib, aprel oxiridan oktabrning ikkinchi yarmigacha davom etadi.

Florensiya iqlimi (1981—2010)
Ko‘rsatkich \Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori harorat, °C 19 23 26,1 28,9 35 40 42 41,1 36 31,7 27 20,4 42
O‘rtacha eng yuqori harorat, °C 10,5 12 15,4 19 24,3 28,5 32,1 31,9 26,9 21,5 15,2 11,2 20,7
O‘rtacha harorat, °C 6,5 7,5 10,8 14 18,9 22,9 25,9 25,6 21,1 16,4 10,7 7,1 15,6
O‘rtacha eng past harorat, °C 2,8 3,1 6,1 9,1 13 16,3 18,8 18,7 15 11,5 6,7 3,5 10,4
Mutlaq eng past harorat, °C −21,4 −9,4 −7 −3,2 2,2 6 10 9 4 −2,2 −6 −9 −21,4
Yog‘in miqdori (meʼyor), mm 70 68 64 70 76 67 73 63 76 74 80 82 876

Demografiya

Aynan 2004-yilda Katta Florensiya (shahar atroflari, jumladan Prato bilan birga) aholisi 957 949 kishini tashkil etgan. Ularning 93,3 % i italiyaliklar edi. Immigrantlar 6,7 % ni tashkil qilgan. 64 421 nafar immigrantdan 27 759 nafari Yevropadan kelgan. Ularning aksariyati albanlar, ruminlar va nemislar edi. 10 364 kishi Shimoliy Afrikadan kelgan (arablar).

Aholining yosh tarkibi:

  • 0—14 yosh — 115 175 kishi (12,02 %);
  • 15—64 yosh — 619 961 kishi (64,63 %);
  • 65 yoshdan kattalar — 223 613 kishi (23,34 %).

Shaharda pensionerlar soni ortib bormoqda (aholi qarimoqda).

Transport

Shaharda quyidagi transport turlari mavjud:

Qardosh shaharlar

Florensiya qardosh shahar sifatida quyidagi shaharlar bilan hamkorlik qiladi:

Adabiyotlar

Havolalar