Kuch nima va kuchlarning o‘zaro ta’siri qanday ishlaydi?
Jismning harakat holatiga kuch qanday ta’sir qilishini ko‘rib chiqishdan oldin, avvalo kuchning o‘ziga qisqacha to‘xtalib o‘tamiz. Kuch — bu ikki yoki undan ortiq jism o‘rtasidagi shunday o‘zaro ta’sirki, u qarshi ta’sir bo‘lmaganda obyektlarning harakat holatini o‘zgartiradi. Demak, kuchning ta’rifining o‘zidayoq kuch harakat holatini o‘zgartiradigan omil ekani aniq ko‘rsatilgan. Kuchlarning o‘zaro ta’sirini itarish yoki tortish sifatida ham tasavvur qilish mumkin.
Harakat holatining o‘zgarishi jism tezligining o‘zgarishi va/yoki jism harakat yo‘nalishining o‘zgarishiga mos keladi. Tezlikning o‘zgarishi tezlashish (tezlanish) yoki sekinlashishni anglatishi mumkin. To‘p o‘z-o‘zidan harakatlana olmaydi, stul ham, stol ham shunday. Jonli bo‘lmagan barcha jismlar ularga kuch ta’sir qilmaguncha tinch holatda bo‘ladi. Mashinani harakatlantirish uchun kuch hosil qiladigan dvigatel kerak bo‘ladi, to‘p darvozaga uchib kirishi uchun esa uni tepish kerak, bu esa qo‘llangan kuchning bir shaklidir. Ba’zan bir jismga bir vaqtning o‘zida bir nechta kuch ta’sir qilishi mumkin. Tasavvur qiling, siz to‘pni tepmoqchisiz va do‘stingiz ham aynan shunday fikrda. Agar ikkalangiz bir vaqtda to‘pni tepsangiz nima bo‘ladi? Keling, buni bilib olaylik.
Kuchlarning o‘zaro ta’siri
Do‘stlaringiz bilan arqon tortish o‘ynaganmisiz? Arqon tortish o‘yinida ikki jamoa bitta arqonni tortadi. Qarshi jamoa ham tortayotganiga qaramay, arqonni ma’lum masofaga tortib keta olgan jamoa g‘olib bo‘ladi. Xo‘sh, bu yerda aslida nima sodir bo‘lmoqda? Arqon tortish o‘yinida ikki kuch qarama-qarshi yo‘nalishda ta’sir qiladi. Bir jamoa arqonni o‘ng tomonga tortadi, ikkinchi jamoa esa uni xuddi shunchalik kuch bilan chap tomonga tortishga harakat qiladi. Natijada ikkala kuch ham xuddi -3 va +3 bir-birini bartaraf etgandek o‘zaro yo‘q qilinadi. Bu — bir holat. Endi kuchlar bir xil yo‘nalishda ta’sir qilsa nima bo‘ladi? Mashinani yolg‘iz o‘zingiz itarganingiz osonmi yoki bir necha do‘stingiz yordam berganida osonmi? Albatta, birga itarganda osonroq bo‘ladi, to‘g‘rimi? Buning sababi shundaki, kuchlar bir-biriga qo‘shiladi. Siz va do‘stlaringiz bir yo‘nalishda itarganingizda, barcha kuchlaringiz birgalikda mashinaga ta’sir qiladi va shu sababli uni birga itarish osonroq bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, agar kuchlar qarama-qarshi yo‘nalishda ta’sir qilsa, ular bir-birini bartaraf etadi, agar bir xil yo‘nalishda ta’sir qilsa, ular qo‘shiladi.
Kuchning turli turlari va kuch bilan harakat o‘rtasidagi bog‘lanishni o‘rganish uchun quyidagi havolalarga bosing:
Kuchning jism shakliga ta’siri
Hech loy bilan o‘ynaganmisiz? Bu juda g‘ayrioddiy material. Loydan yasalgan koptokni bossangiz, u harakatlanmaydi. Buning o‘rniga u o‘z shaklini yo‘qotadi. Onangizning chapati tayyorlash uchun xamir qorayotganini ko‘rgan bo‘lsangiz kerak. Xamirni ushlab ko‘rganmisiz? Xamirni bossangiz, qo‘llanilgan kuch ta’sirida uning shakli o‘zgaradi. Hatto diqqat bilan qarasangiz, barmoq izlaringiz ham xamirga tushib qoladi. Bu materialning xossasidir. Bu holat rezina tasma va prujina kabi boshqa materiallardan farq qiladi. Bunday materiallar ham kuch qo‘llanganda shaklini o‘zgartiradi, ammo kuch olib tashlanganda material yana o‘zining dastlabki holatiga qaytadi. Kuch ta’sirida shaklini doimiy ravishda o‘zgartiradigan loy va xamir kabi materiallar plastik materiallar deb ataladi. Buni kundalik ma’nodagi plastik bilan adashtirmaslik kerak. Kuch ta’sirida shakli o‘zgarib, kuch olib tashlangach asl shakliga qaytadigan materiallar esa elastik materiallar deb ataladi.
Xulosa qilib aytganda, ushbu maqolada biz kuchlarning o‘zaro ta’siri va kuch qo‘llanilganda jism shaklining o‘zgarishini ko‘rib chiqdik. Shunga o‘xshash boshqa maqolalarni topish uchun qo‘shimcha ma’lumot olish maqsadida BYJU’S sahifasiga tashrif buyuring. Bizga qo‘shiling va o‘rganishni seving.
Ko‘p so‘raladigan savollar — FAQ
Q1
Kuch nima?
Kuch — bu obyektning boshqa obyekt bilan o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan itarish yoki tortishdir. Kuchsiz hech narsani harakatlantirib, to‘xtatib yoki o‘zgartirib bo‘lmaydi. U ikki fizik jism o‘rtasidagi yoki obyekt bilan uning muhiti o‘rtasidagi miqdoriy o‘zaro ta’sirdir.
Q2
Nyutonning ikkinchi harakat qonuni raketalarga qanday tatbiq etiladi?
Nyutonning ikkinchi harakat qonuniga ko‘ra, kuch massa va tezlanish ko‘paytmasiga teng. Raketaga kuch ta’sir qilganda, bu kuch tortish kuchi (thrust) deb ataladi. Tortish kuchi qancha katta bo‘lsa, tezlanish ham shuncha katta bo‘ladi. Tezlanish raketaning massasiga ham bog‘liq bo‘ladi: raketa yengilroq bo‘lsa, uning tezlanishi tezroq bo‘ladi.
Q3
Kuchlarning ayrim turlari qaysilar?
Kuchlar ikki turga bo‘linadi:
- Tegishsiz kuchlar
- Kontakt kuchlar
Q4
Kontakt kuchlarni ta’riflang.
Kontakt kuchlar — bu ikki xil obyektning o‘zaro tegishi natijasida yuzaga keladigan kuchlardir.
Q5
Tegishsiz kuch nima?
Tegishsiz kuch — bu obyektga u bilan bevosita kontaktda bo‘lmagan boshqa jism tomonidan ta’sir qilinadigan kuchdir. Tegishsiz kuchlar jismlar o‘rtasida fizik kontakt bo‘lmaganida yoki hech qanday bevosita tegish bo‘lmasdan kuch qo‘llanilganda namoyon bo‘ladi.
