Kuchlanish birligi

Kuchlanishni (voltage) turlicha ta’riflash mumkin, ammo eng mashhur ta’rifga ko‘ra, kuchlanish — statik elektr maydonda ikki nuqta orasida birlik zaryadni ko‘chirish uchun talab qilinadigan jami ishdir. Kuchlanish yana elektr potensiallar farqi (electric potential difference), elektr bosim (electric pressure) yoki elektr taranglik (electric tension) deb ham ataladi. Ushbu maqolada kuchlanish ta’rifi, kuchlanishning SI birligi va boshqa elektr birliklari haqida batafsil bilib olamiz.

Kuchlanish ta’rifi va formulasi

Kuchlanish ta’rifiga ko‘ra, u ikki nuqta orasidagi elektr potensiallar farqidir. Ya’ni sim orqali zaryadni bir qutbdan ikkinchi qutbga ko‘chirishda bajariladigan ishni ifodalaydi.
Istalgan ikki nuqta orasidagi kuchlanishni aniqlashda ham statik elektr maydon, ham dinamik elektromagnit maydon inobatga olinadi.
Kuchlanishning matematik ifodasi quyidagicha:
- V = IR
- V = kuchlanish (volt)
- I = tok kuchi (amper)
- R = qarshilik (om)

Kuchlanish belgisi	V, ΔV
Kuchlanishning SI birligi	Volt
Kuchlanish o‘lchami (dimension)	ML²T^-3I^-1

Kuchlanishning SI birligi

Volt elektr zanjiridagi ikki nuqta orasidagi shunday potensiallar farqiki, zanjirdan o‘tayotgan har bir kulon (C) zaryadga 1 joul (J) energiya “to‘g‘ri keladi” (ya’ni beriladi) deb ifodalash mumkin.
- V = Potensial energiya o‘zgarishi / Zaryad = ΔU/Q
  - Birlik: Joul/Kulon
Voltni shuningdek, sim bo‘ylab 1 amper tok oqayotganida 1 vatt quvvat sarflanadigan (tarqaladigan) holatdagi elektr potensial sifatida ham ta’riflash mumkin.
- V = Sarflangan quvvat / Tok = P/I
  - Birlik: Vatt/Amper
U amper va om ko‘paytmasi sifatida ham ifodalanadi.
- V = Tok × Qarshilik = IR
  - Birlik: Amper – Om
Kuchlanish ta’rifi va formulasi bilan tanishganimizdan so‘ng, endi kuchlanishning SI birligini ko‘rib chiqamiz.
- Kuchlanishni ifodalashda qo‘llaniladigan standart o‘lchov birligi — volt bo‘lib, u “V” belgisi bilan ko‘rsatiladi.

Voltni SI asosiy birliklari orqali quyidagicha yozish mumkin: 1 V = 1 kg m² s^-3 A^-1 (ya’ni “bir kilogramm · metr kvadrat / soniya kubi / amper”).

Va nihoyat, voltni SI asosiy birliklarida yana shunday ifodalash mumkin: 1 V = 1 kg m² s^-3 A^-1 (ya’ni “bir kilogramm · metr kvadrat / soniya kubi / amper”).

Boshqa elektr birliklari

Boshqa ayrim elektr birliklari quyida keltirilgan.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Agar kuchlanish oshirilsa, tokka nima bo‘ladi?

Om qonuniga (Ohm’s law) ko‘ra, elektr toki I kuchlanish V ga to‘g‘ri proporsional, qarshilik R ga esa teskari proporsional. Shuning uchun, agar zanjirdagi qarshilik o‘zgarmasa, kuchlanish oshirilganda tok ham ortadi.

Agar kuchlanish oshirilsa, quvvatga nima bo‘ladi?

Quvvat formulasidan ko‘rinadiki, quvvat — kuchlanish va tok ko‘paytmasidir. Ta’rifdan kelib chiqib, quvvat doimiy bo‘lganda tok kuchlanishga teskari proporsional bo‘lishini aytish mumkin. Demak, agar tok o‘zgarmasa, kuchlanish oshirilganda quvvat ham proporsional ravishda ortadi.

Ideal kuchlanish manbai nima?

Ideal kuchlanish manbai — ikki qutbli (two-terminal) element bo‘lib, uning qutblari orasidagi kuchlanish vaqtning har bir onida aniq belgilangan bo‘ladi. Shuningdek, kuchlanish manbadan o‘tuvchi tokka bog‘liq bo‘lmaydi, ya’ni tok manba orqali istalgan yo‘nalishda oqishi mumkin.

Kuchlanishning keng tarqalgan manbalarini ayting.

Kuchlanishning eng ko‘p uchraydigan manbalari — batareyalar va generatorlardir.

Kuchlanish manbalari qanday turlarga bo‘linadi?

Kuchlanish manbalari ikki turga bo‘linadi: mustaqil kuchlanish manbalari (independent voltage sources) va bog‘liq kuchlanish manbalari (dependent voltage sources). O‘zgaruvchan kuchlanish manbai (alternating voltage source) hamda doimiy kuchlanish manbai (direct voltage source) — mustaqil manbalar turiga kiradi; kuchlanish bilan boshqariladigan (voltage-controlled) va tok bilan boshqariladigan (current-controlled) kuchlanish esa bog‘liq kuchlanish manbalariga kiradi.