Tungi ko‘rish — odam yorug‘likni ko‘rish tizimi yordamida nisbatan past yoritilganlik sharoitida idrok etadigan mexanizm. U tayoqchalar yordamida, fon yorqinligi 0,01 kd/m2 dan past bo‘lganida amalga oshadi; bu tungi yoritilish sharoitlariga mos keladi. Kolbachalar bunday sharoitda ishlamaydi, chunki ularni qo‘zg‘atish uchun yorug‘lik intensivligi yetarli emas. Boshqa nomlari: skotopik (qadimgi yunoncha σκότος — qorong‘ilik va ὤψ — nigoh, ko‘rish ma’nosida) hamda tayoqchali ko‘rish.

Nisbiy yorug‘lik sezgirligining spektral bog‘liqligi inson ko‘zida tungi ko‘rishda qanday namoyon bo‘lishi rasmda ko‘rsatilgan. Uning maksimumi kunduzgi ko‘rishdagi sezgirlik egri chizig‘iga nisbatan qisqa to‘lqinlar tomonga siljigan va to‘lqin uzunligi 507 nm bo‘lgan sohaga to‘g‘ri keladi.
Tungi ko‘rishning kunduzgi ko‘rishdan asosiy farqlari quyidagilardan iborat:
- Yorug‘likka yuqori sezgirlik. Bu ko‘rsatkich kunduzgi ko‘rishdagiga qaraganda taxminan yuz baravar yuqori. Buning sababi tayoqchalarning yorug‘likka sezgirligi kolbachalarnikidan yuqoriroq ekanidir.
- Ajrata olish qobiliyati (ko‘rish o‘tkirligi) past. Buning sababi shundaki, bir nechta tayoqcha bitta bipolyar hujayraga signal yuboradi, kolbachalar esa alohida-alohida ishlaydi. Bundan tashqari, markaziy chuqurchada tayoqchalar kam uchraydi.
- Tungi ko‘rishda farqlash imkoni bo‘lmagan narsa — ranglar.
Ayrim hayvonlarda tungi ko‘rish yaxshi rivojlangan. Tungi kapalaklar, qurbaqalar va gekkonlar hatto qorong‘ilikda ham ranglarni farqlay oladi. Bunday qobiliyat ko‘rish tizimidagi maxsus neyronlar tufayli yuzaga keladi: ular ko‘rish maydonidagi qo‘shni retseptorlardan kelgan yorug‘lik signallarini jamlaydi va ularni uzoq vaqt davomida saqlaydi. Natijada signalga xalaqit beruvchi shovqinlar sezilarli darajada kamayadi.
Tungi ko‘rishning pasayishi va rodopsin sintezining buzilishiga quyidagi omillar sabab bo‘lishi mumkin:
- Retinitlar (to‘r parda patologiyalari): Tayoqchalar yemirilganda rodopsin sintezi buziladi va bu tungi ko‘rishning pasayishiga olib keladi.
- Tayoqchalar va kolbachalar nisbatining buzilishi: Tayoqchalar va kolbachalar o‘rtasidagi muvozanatning buzilishi ham rodopsin sintezining izdan chiqishiga va tungi ko‘rishning yomonlashishiga sabab bo‘lishi mumkin.
- A vitamini yetishmovchiligi (shabko‘rlik): Rodopsin yetishmovchiligi ovqat orqali organizmga tushadigan A vitamini tanqisligi sababli yuzaga kelishi mumkin. Bu holat «shabko‘rlik» deb ataladi.
- Rodopsinning tug‘ma yetishmovchiligi: Ayrim odamlarda rodopsin sintezining tug‘ma nuqsoni bo‘lishi mumkin, bu ham tungi ko‘rishga ta’sir qiladi.
- Ko‘z kasalliklari va moddalar almashinuvining buzilishi: Miopiya, retinopatiyalar, to‘r pardaning ko‘chishi, shuningdek, kompensatsiya qilinmagan qandli diabet rodopsin sintezining buzilishiga va tungi ko‘rishning yomonlashishiga olib kelishi mumkin.
Ushbu omillar organizmdagi jarayonlarga ta’sir ko‘rsatib, yorug‘lik kam bo‘lgan sharoitda ko‘zning yorug‘likka sezgirligini pasaytirishi mumkin.
Adabiyotlar
- Gurevich M. M. Fotometriya. Nazariya, usullar va asboblar. — L.: Energoatomizdat, Leningrad bo‘limi, 1983. — 272 bet — 7500 nusxa
- Gutorov M. M. Yoritish texnikasi va yorug‘lik manbalari asoslari. — M.: Energoatomizdat, 1983. — 384 bet — 20 000 nusxa