| Jahon merosi obyekti ( YUNESKO) | |
| Qadimiy Petra shahri | |
|---|---|
| ingl. Petra | |
| | |
| Mamlakat |
|
| Havola | 326 |
| Mezonlar | I,III,IV (Madaniy) |
| Mintaqa | Arab davlatlari |
| Ro'yxatga kiritilgan | 1985 yil (sessiya noma'lum) |
Petra (arab. البتراء —al-Batra, qad. yun. Πέτρα) — qadimiy shahar, Idumeya (Edom) poytaxti, keyinchalik Nabatiylar podsholigining poytaxti. Nabatiylar o'z shahrini Rqm (Rakmu) deb atagan. U hozirgi Iordaniya hududida, dengiz sathidan 900 m dan ortiq balandlikda va atrofdagi hududdan 660 m balandda, Arava vodiysidagi tor kanyonda, ya’ni Siqda joylashgan.
Vodiyga shimol va janubdagi daralar orqali kiriladi, sharq va g'arb tomonda esa qoyalar tik pastga tushib, balandligi 60 m gacha yetadigan tabiiy devorlarni hosil qiladi. Petra yaqinida qoyaga o'yib ishlangan Ad-Dayr ibodatxonasi va Horunning qabri.
Tarix

Petra ikki muhim savdo yo'li kesishgan joyda joylashgan edi: ulardan biri Qizil dengizdan Damashqgacha, ikkinchisi Fors qo'ltig'idan G'azogacha, ya’ni O'rta yer dengizi sohiliga borardi. Fors qo‘ltig‘idan yo‘lga chiqqan va qimmatbaho ziravorlar ortilgan karvonlar bir necha hafta davomida Arabiston cho'lining og'ir sharoitiga bardosh berib, nihoyat orziqib kutilgan Petraga olib boruvchi salqin va tor Siq kanyoniga yetib kelgan. Bu yerda sayohatchilar oziq-ovqat, boshpana va salqin, hayotbaxsh suv topgan. Nabatiylarning yana bir yirik markazi Hegra.
Savdo yuzlab yillar davomida Petraga katta boylik keltirgan. Ammo rimliklar Sharqqa dengiz yo‘llarini ochgach, ziravorlarning quruqlikdagi savdosi pasaydi va Petra asta-sekin bo‘shab, qumlar orasida unutilib ketdi. Petradagi ko‘plab inshootlar turli davrlarda, shahar turli hukmdorlar qo‘l ostida bo‘lgan paytlarda barpo etilgan. Ular orasida idumeyaliklar (miloddan avvalgi XVIII—II asrlar), nabatiylar (miloddan avvalgi II asr — 106-yil milodiy), rimliklar (106—395-yillar milodiy), vizantiyaliklar va arablar bor edi. milodiy XII asrda esa shaharni boshqarganlar — salibchilar.
Yangi davr yevropaliklari orasida Petrani birinchi bo‘lib yashirin ism bilan sayohat qilgan shveysariyalik Iogann Lyudvig Burkxardt ko'rgan va tavsiflagan. Bu yerda qadimgi teatr yaqinida idumeyaliklar yoki nabatiylar davriga oid binoni ko'rish mumkin. milodiy VI asrdan keyin bunyod etilgan yodgorliklar esa deyarli uchramaydi, chunki o'sha davrda shahar o'z ahamiyatini yo'qotgan edi. XX asr oxirida Petra Iordaniyaning eng mashhur sayyohlik maskaniga aylandi. 2007-yilda u dunyoning yangi yetti mo'jizasidan biri deb tanlandi. 1985-yilda Petra qadimiy me'morchilik va muhandislik san'atining noyob yodgorligi sifatida YUNESKOning Jahon merosi ro'yxatiga kiritildi. Ro'yxatga kiritishda shaharning qoyaga o'yilgan betakror inshootlari, shuningdek, qurg'oqchil iqlim sharoitida yirik aholi manzilgohi mavjud bo'lishiga imkon bergan murakkab suv ta'minoti tizimi alohida ta'kidlangan.
Hozirgi holati
Hozirgi kunda har yili yarim millionga yaqin sayyoh Iordaniyaga kelib, binolari shaharning shonli o'tmishidan darak beradigan Petrani tomosha qiladi. Sayyohlar uzunligi bir kilometr bo'lgan salqin Siq kanyonidan o'tib, burilish ortida Al-Xaznani — ulkan qoyaga o‘yib ishlangan peshtoqli mahobatli inshootni ko‘rishadi. Bu birinchi asrdan eng yaxshi saqlanib qolgan binolardan biridir. Inshoot tepasida ulkan tosh ko‘za joylashgan bo‘lib, unda go‘yoki oltin va qimmatbaho toshlar saqlangan. Ibodatxonaning arabchada «xazina» degan ma’noni anglatuvchi nomi ham shundan kelib chiqqan. Kanyon asta-sekin kengayadi va sayyohlar devorlari qumtoshdan iborat, ko‘plab g‘orlari bo‘lgan tabiiy amfiteatrga chiqadi. Lekin eng ko‘zga tashlanadigan narsa — qoyalarga o‘yilgan maqbaralardir. Ustunli yo‘lak va amfiteatr shaharda birinchi va ikkinchi asrlarda rimliklar bo‘lganidan dalolat beradi.
Badaviylar charchagan sayyohlarga tuyada sayr qilishni taklif etadi, esdalik sovg'alari sotadi va odamlar hamda hayvonlarning chanqog'ini qondiradigan shahar buloqlari yonida echki podalarini sug'oradi.
Qurilish

Suvni yig'ish mahoratini mukammal egallagan Petra aholisi toshga ishlov berish san'atini ham o'zlashtirgan. «Petra» nomining o'zi yunonchadan tarjima qilinganda «tosh» degan ma'noni anglatadi (yun. πετρα). Darhaqiqat, Petra toshdan bunyod etilgan shahar bo'lib, Rim imperiyasida unga teng keladigani yo'q edi. Shaharni qurgan nabatiylar tosh qoyalarni sabr bilan yo'nib, uylar, maqbaralar va ibodatxonalar yaratgan. Petra qurilish uchun juda qulay bo'lgan qizil qumtosh qoyalar orasida joylashgan va milodiy I asrga kelib cho'l bag'rida mahobatli shahar qad ko'targan. Petra me'morlari sopol quvurlar yordamida murakkab suv ta'minoti tizimini yaratgan va qurg'oqchil iqlimga qaramay, shahar aholisi hech qachon suv tanqisligini sezmagan. Shahar bo'ylab yomg'ir suvini yig'ish va saqlash uchun 200 ga yaqin suv ombori joylashtirilgan. Sopol quvurlar bu omborlarni o'zaro bog'lashdan tashqari, 25 kilometr radiusdagi barcha buloqlardan suv yetkazib bergan.
Mashhur ibodatxona-maqbara — Al-Xazna qurilishini me'morlar daryoning qadimgi o'zani o'rnida rejalashtirgan. Uni bunyod etish uchun daryo o'zani o'zgartirilgan — bu o'sha davr uchun nihoyatda ulkan loyiha edi. Qoyadan suv oqimini boshqa tomonga buradigan tunnel o'yilgan va bir qator to'g'onlar qurilgan.
Al-Xazna


Qoyaga o'yilgan mashhur ibodatxona-maqbarani arablar «Fir'avn xazinasi» deb ataydi. Inshootning asl vazifasi hozirgacha to'liq aniqlanmagan. Dastlab u Isida ma’budasining ibodatxonasi bo‘lgan degan taxmin bor. Har holda, yodgorlikning ko‘plab belgilari uni bunyod etgan ustalar quyidagi shaharda qo‘llangan me’morchilik usullarini bilgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi: Misr Iskandariyasi.
Al-Xazna so‘zma-so‘z «ombor» yoki «saqlash joyi» degan ma’noni anglatadi. Bu nom xazana — «g'amlab qo'ymoq, saqlamoq» so'zidan kelib chiqqan. Rus tilidagi «kazna» («xazina») so'zi ham shu arabcha so'zga borib taqaladi, biroq u bevosita XII—XIV asrlarda aynan turkiy xalqlardan o‘zlashtirilgan.
Al-Xazna maqbarasi qadimgi me'morlar va tosh yo'nuvchi ustalarning yuksak mahorati namunasidir. Ular bino peshtoqini qanday usullar bilan o'yib ishlagani, qanday hisob-kitoblar va dastlabki loyihalarga tayangani haqida aniq javob yo'q — faqat taxmin qilish mumkin.
Qoyaning ulkan yuzasi yo'nib tekislangan. Buning uchun qurilish havozalari kerak bo'lgan, ammo bu hududda daraxtlar deyarli yo'q. Yog'och bo'lmagan sharoitda qoyaning butun yuzasini birdan tekislamasdan, uning tabiiy notekis joylaridan zinapoya sifatida foydalanish mumkin edi. Bunday holda tosh yo'nuvchi va naqsh o'yuvchi ustalar ishni eng yuqoridan boshlagan, avval birinchi zinani o'yib, keyin tobora pastga tushgan. Zero, qurilish havozasida turib kelajakdagi inshootni belgilash va yo'nish boshqa, xuddi shu ishni jarlik ustida osilib turib bajarish butunlay boshqa masala.
Petra shahri

Petra juda katta hududni egallaydi. Qoyaga o'yilmagan, balki odatiy usulda toshdan qurilgan ko'plab binolarning vayronalari yaxshi saqlangan markaziy qismdan shahar bir necha kilometrga cho'ziladi.

Butun shahar bo'ylab sharqdan g'arbga cho'zilgan bosh ko'cha rimliklar hukmronligi davrida barpo etilgan. Ko'chaning ikki tomonida mahobatli ustunlar qatori joylashgan. Ko'chaning g'arbiy uchi katta ibodatxonaga borib taqalgan, sharqiy uchi esa uch ravoqli zafar darvozasi bilan yakunlangan.
Ad-Dayr — qoyaga, qoya cho'qqisida o'yilgan monastir bo'lib, eni taxminan 50 m, balandligi esa 45 m dan ortiq bo'lgan ulkan inshootdir. Devorlaridagi o'yma xochlarga qaraganda, u bir muddat xristian cherkovi sifatida xizmat qilgan.
Keyinchalik tadqiqotchilar monastir ostidagi hududni qazib, nabatiy podshohlaridan birining dafn etilgan joyini topgan.
Maqbaralar orasida: Rim jangchisi maqbarasi, Saroy maqbarasi.
Cho'ldagi suv

Petrada yiliga atigi 15 santimetrga yaqin yog'in tushadi. Suvni saqlash uchun mahalliy aholi kanallar va suv havzalarini bevosita qoyalarni o'yib yaratgan.
Ommaviy madaniyatda
Petraning tabiat va me'morchilik jihatidan noyobligi ko'p bora kinorejissyorlarni o'ziga jalb qilgan. Bu yerda quyidagi filmlar suratga olingan:
- «Sindbod va yo'lbarsning ko'zi» (1977, rejissyor Sem Uonameyker),
- «Indiana Jons va so'nggi salib yurishi» (1989, rejissyor Stiven Spilberg),
- «O'lim jangi 2: Qirg'in» (1997, rejissyor Jon Leonetti),
- «Cho'ldagi ehtiros[ingl.]» (1998, rejissyor Laviniya Kurriye),
- «Arab tunlari» (2000, rejissyor Stiv Berron),
- «Transformerlar: Mag'lublar qasosi» (2009, rejissyor Maykl Bey).
- «Hayotni yashash» (Braziliya, 2009, rejissyor Jayme Monjardin).
- «Rohib va iblis» (Rossiya, 2016, rejissyor Nikolay Dostal)
Petra bir nechta kompyuter o'yinlarida ham tasvirlangan:
- King’s Quest V: Absence Makes the Heart Go Yonder! (1990)
- Praetorians (2003)
- «Gothic II: Qarg'a kechasi» (2003)
- Knights of the Temple: Infernal Crusade (2004)
- Lego Indiana Jones: The Original Adventures (2008)
- Sonic Unleashed (2008)
- Lego Indiana Jones 2: The Adventure Continues (2009)
- Knights Of The Temple (2004)
- Civilization V: Gods & Kings (2012)
- Civilization VI (2016)
- Overwatch (2016). «Yillik» tadbiri munosabati bilan 2018-yilda o'yinga Petra xaritasi qo'shilgan.
Petra xarobalarida voqealari kechadigan roman — Agata Kristining «O‘lim bilan uchrashuv».
Govard Lavkraft «Telbalik tog'lari» romanida Petrani eslatib o'tadi. Jumladan, u qoyaga o'yilgan, yo'qolib ketgan qadimiy ulkan shahardagi yodgorlikni «Petraning qadimiy vodiysidagi mashhur Ilon qabrtoshi»ga qiyoslaydi.
«Qizil qoya» qo'shig'i
1955-yilda o'sha davrda Isroilda juda mashhur bo'lgan qo'shiqlardan biri — «Qizil qoya» yozilgan. Uning yaratilishiga 1953-yilda Meir Xar-Sionning Petraga noqonuniy ravishda qilgan safari asos bo'lgan. Bu safar Isroil mudofaa kuchlari va Tsanxanim brigadasi harbiylari orasida shunday xavfli safarlarni uyushtirish an'anasini boshlab bergan. 1958-yilda qo'shiq Isroilda efirga uzatilishi va ijro etilishi taqiqlangan, chunki u jasoratga berilgan isroillik askarlarning «xayolini junbushga keltirgan». Qizil qoyaga uyushtirilgan bunday safarlarda jami 12 nafar isroillik halok bo'lgan.
Panorama
Adabiyotlar
- Korjenkov A. M., Vardanyan A. A., Staxovskaya R. Yu. Yo'qolgan shahardagi zilzilalar izlari // Priroda. — M., 2016. — 37—44-betlar. — ISSN 0032-874X.
Havolalar
- Petraning rasmiy sayti Arxiv nusxasi: 7-iyul, 2017-yil — Wayback Machine
- Petra bo'ylab virtual sayohat Arxiv nusxasi: 4-may, 2011-yil — Wayback Machine
- hujjatli film «Qadimgi dunyo skanerlari: Petra» Arxiv nusxasi: 16-mart, 2014-yil — Wayback Machine (National Geographic, 2013) — shahar qurilishini o'rganish
