Kichik Orol dengizi

Ko‘l
Kichik Orol dengizi
qozoqcha Shimoliy Orol dengizi
Нижний снимок — Малый Арал до возведения Кокаральской плотины (2005 год), верхний снимок — после её возведения (2006 год).
Pastki suratda — Ko‘karal to‘g‘oni qurilishidan oldingi Kichik Orol (2005-yil), yuqori suratda esa to‘g‘on qurilganidan keyingi holati (2006-yil) tasvirlangan.
Morfometriya
Dengiz sathidan mutlaq balandligi42,2 m
Maydoni3300 km²
Hajmi27 km³
Eng katta chuqurligi18 (2004-yil holatiga ko‘ra) m
O‘rtacha chuqurligi8,7 m
Gidrologiya
Sho‘rlanish darajasi9 ‰
Havzasi
Quyiladigan daryoSirdaryo
Joylashuvi
46°30′ sh. k. 60°42′ sh. u.HGYaO
Mamlakat
ViloyatQizilo‘rda viloyati
Казахстан
Qozog‘iston
Точка
Kichik Orol dengizi
Кызылординская область
Точка
Kichik Orol dengizi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Kichik Orol dengizi (Kichik Orol, Shimoliy Orol, qozoqcha Shimoliy Orol dengizi) — sho‘rtob ko‘l. U Qizilo‘rda viloyatida, Qozog‘istonda joylashgan. U bo‘linib ketgan Orol dengizining shimoliy qismi bo‘lib, suvni Sirdaryodan oladi. U 1987-yilda Orol dengizining qurishi natijasida vujudga kelgan. Hozirgi ko‘rinishi Ko‘karal to‘g‘oni qurilganidan so‘ng shakllangan. Bu to‘g‘on Orolning shimoliy qismi yanada qurib ketishining oldini olgan.

2012-yilda Kichik Orol dengizi va Sirdaryo deltasi xalqaro ahamiyatga ega suv-botqoq hududlari ro‘yxatiga kiritildi. Ushbu hududlarga Ramsar konvensiyasi qoidalari tatbiq etiladi.

Geografiyasi

Shimoliy Orol dengizi:
1. Shevchenko qo‘ltig‘i
2. Butakov qo‘ltig‘i
3. Katta Sarishig‘anoq qo‘ltig‘i
Ko‘karal to‘g‘oni pushti rang bilan ko‘rsatilgan

Kichik Orol bir necha qo‘ltiqni o‘z ichiga oladi: Shevchenko qo‘ltig‘i, Butakov qo‘ltig‘i, Katta Sarishig‘anoq qo‘ltig‘i. Uning sobiq qirg‘og‘ida Aralsk shahri joylashgan. Shuningdek, Jalanash qo‘ltig‘i (2010-yilga kelib butunlay qurigan) mavjud bo‘lib, uning qirg‘og‘ida Jalanash qishlog‘i joylashgan. Ko‘l tarkibiga Berg bo‘g‘ozining suv tashlash inshootiga ega Ko‘karal to‘g‘oni bilan to‘silgan qismi ham kiradi. To‘g‘on cho‘qqisining balandligi 6 m (mutlaq balandligi 45,5 m). Kichik Orolni mutlaq balandligi 42,2 m bo‘lgan sathgacha to‘ldirish rejalashtirilgan.

2009-yilda ko‘lning suv sathi 42 m bo‘lgan, sho‘rlanish darajasi esa 12 ‰ gacha kamaygan.

Ko‘rsatkichlar 1970 1988 2003 2004 2007 2008 2009 2010 2011 2018 2022 2025
Suv sathi, m 53 40 30 42 42 42 42 42 42
Hajmi, km³ 82 15,6 27,1 18,5 24
Suv yuzasi maydoni, ming km² 6,118 2,55 3,3
Sho‘rlanish darajasi, ‰ 8-13 30 23 11-14 12 17 9 12 8

Suv havzasidagi suv sathining tiklanishi

Kichik Oroldan suv chiqib ketmasligi uchun uni to‘g‘on bilan to‘sishga bir necha bor urinishgan, ammo bu urinishlar muvaffaqiyatsiz tugagan — ko‘ldagi bo‘ron to‘lqinlari to‘g‘onni vayron qilgan. Vaziyat Ko‘karal to‘g‘oni 2005-yilda foydalanishga topshirilgach o‘zgardi. Ikki yil ichida Kichik Orol deyarli suvga to‘ldi, ko‘l Aralsk shahriga yaqinlashdi, ko‘l va uning qirg‘oqlaridagi iqlim yumshadi. Yaylovlar qayta tiklana boshladi, Kichik Orolga hatto osyotr balig‘i ham qo‘yib yuborildi.

Kichik Orolni saqlab qolish «Sirdaryo o‘zanini tartibga solish va Orol dengizining shimoliy qismini saqlash» deb nomlangan noyob, keng ko‘lamli loyiha doirasida amalga oshirilmoqda. Loyihaning qiymati 85,79 million dollar bo‘lib, shundan 64,5 million dollari qarz sifatida Jahon bankidan olingan, 21,29 million dollari esa respublika budjetidan ajratilgan. Loyiha suv oqimini tartibga soluvchi gidrotexnika inshootlari va uzellarni qurish hamda rekonstruksiya qilishni nazarda tutadi. Uning asosiy maqsadi — Orol dengizining shimoliy qismini saqlab qolish. Bu, shubhasiz, dunyo miqyosida katta ahamiyatga ega bo‘ladi, chunki dengiz suv hajmining ko‘payishi Sirdaryo havzasida qishloq xo‘jaligi va baliqchilik mahsulotlari ishlab chiqarishni oshirish bilangina cheklanmay, mintaqaning ekologik holatini ham yaxshilaydi.

2004-yildan 2010-yil oktabrigacha Kichik Oroldagi suv hajmi 11,5 km³ ga ko‘payib, 27,1 km³ ga yetgan. Natijada ilgari qurigan dengiz tubining 870 kvadrat kilometr qismi qayta suv bilan qoplangan. Suvning umumiy minerallashuv darajasi bir litrda 23 grammdan 17 grammgacha kamaygan. Baliq ovlash hajmi esa 400 kilogrammdan (1990-yillarning boshlarida) 11 ming tonnagacha ko‘paygan.

Aynan Ko‘karal to‘g‘oni tufayli Kichik Orol dengizi juda sho‘r, oqmas suv havzasidan qisman oqimli suv havzasiga aylandi. Sirdaryodan chuchuk suv kelishi va sho‘rtob suvning vaqti-vaqti bilan to‘g‘onning suv tashlash inshootidan chiqarilishi ko‘ldagi tuzlarning asta-sekin yuvilib ketishiga sharoit yaratmoqda. Hozir Kichik Orol suvi nisbatan kam sho‘r bo‘lib, minerallashuv darajasi 8-9 promilleni tashkil etadi. Biroq vaqt o‘tishi bilan u deyarli chuchuk suvli ko‘lga aylanishi mumkin. Chuchuklashish jarayoni juda sekin kechmoqda, chunki Sirdaryo deltasi to‘g‘onga yaqin joylashgan va bu chuchuk suvning butun dengiz bo‘ylab faol aylanishiga to‘sqinlik qiladi.

2025-yil yanvar holatiga ko‘ra, Shimoliy Orol dengizining maydoni 3065 kvadrat kilometrni tashkil etgan. Bu 111 kvadrat kilometrga ko‘p (2022-yil boshidagi holatga nisbatan). Shimoliy Orol dengizining suv hajmi va maydoni kengayishi suvning minerallashuvini kamaytirish hamda 22 turdagi baliq populyatsiyasini tiklash imkonini bergan. Yillik baliq ovlash hajmi 8 ming tonnaga yetgan.


Istiqbollari

RRSSAM-2 loyihasi doirasida Ko‘karal to‘g‘onining balandligini 6 metrga oshirish va Katta Orolga suv tashlash joyini Berg bo‘g‘ozidan Shevchenko qo‘ltig‘iga ko‘chirishga tayyorgarlik ko‘rilmoqda. Bunda Shimoliy Oroldagi suv hajmi 27 km³ dan 59 km³ gacha ko‘payadi. Bu ko‘lning chuqurlashishiga hamda Kichik Orol suvlarining sobiq Aralsk portiga taxminan 1 km masofagacha yaqinlashishiga imkon beradi.

2018-yilda boshlanishi rejalashtirilgan ishlar doirasida quyidagilar ko‘zda tutilgan:

  • Shimoliy Orol dengizini rekonstruksiya qilish — Ko‘karal to‘g‘onini Boltiq balandlik tizimi bo‘yicha 42 metrdan 48 metrgacha balandlatish;
  • Sirdaryo havzasining Qozog‘istonga tegishli qismida suv resurslarini boshqarish ishchi markazini qurish va jihozlash;
  • Qizilo‘rda gidrouzelidagi suvni tartibga soluvchi shlyuzni tiklash;
  • Qazali va Qarmoqshi tumanlarida himoya to‘g‘onlarini qurish;
  • Sirdaryo o‘zanini Qorg‘ansha va Turumbet uchastkalarida to‘g‘rilash;
  • Qazali tumanidagi Birlik qishlog‘i yaqinida avtomobil yo‘li ko‘prigini qurish;
  • Qamishlibosh va Aqshatau ko‘llar tizimlarini tiklash;
  • Orol tumanidagi Qamishlibosh baliqchilik pitomnigining yosh baliq yetishtirish hovuzlarini rekonstruksiya qilish va kengaytirish.

Loyihaning qiymati 23 milliard tengedan ortiq. Kichik Orol dengizining maydoni 3151 kvadrat kilometrdan 4645 kvadrat kilometrgacha kengayishi, suvning minerallashuv darajasi esa 8 g/l gacha kamayishi kutilmoqda.

Biroq loyihaning amalga oshirilishi kechikmoqda. 2020-yil holatiga ko‘ra, zarur mablag‘lar ajratilmagan, to‘g‘on balandligi rejalashtirilganidek 6 metrga oshirilmagan, suv sathi mumkin bo‘lgan eng yuqori darajaga yetgani sababli ortiqcha suv tashqariga chiqarilmoqda. Bundan tashqari, o‘sha vaqtda to‘g‘on avariya holatida deb hisoblangan. Loyihani keyinchalik rivojlantirish bo‘yicha qanday choralar ko‘rish masalasida xalqaro darajada kelishmovchiliklar mavjud.

Topografik xaritalar