Kimyoviy elementlarning davriy sistemasi (yana «Mendeleyev jadvali» deb ataladi; jadvalga asos solgan olim — Mendeleyev) — tasnifi bo‘lgan kimyoviy elementlar sistemasi bo‘lib, elementlarning turli xossalari ularning atom yadrosi zaryadiga bog‘liqligini belgilaydi. Davriy jadval 1869-yilda ikki kimyogar tomonidan bir-biridan mustaqil ravishda tuzilgan: avval rus olimi Dmitriy Mendeleyev, bir necha oy o‘tib esa nemis olimi Lotar Meyer tomonidan. 1871-yilda jadval an’anaviy grafik ko‘rinishga keltirilgan. Davriy sistemani tasvirlashning jami bir necha yuzlab usuli (analitik egri chiziqlar, jadvallar, geometrik shakllar va hokazo) taklif etilgan. Sistemaning hozirgi ko‘rinishida elementlar ikki o‘lchamli jadvalga joylashtiriladi: undagi har bir ustun (guruh) elementlarning asosiy fizik-kimyoviy xossalarini belgilaydi, satrlar esa davrlar bo‘lib, ma’lum darajada bir-biriga o‘xshaydi.

Davriy jadval kimyoning ramzlaridan biri bo‘lish bilan birga, fizikada va boshqa fanlarda ham keng qo‘llanadi. U davriy qonunning yaqqol ifodasidir. Unga ko‘ra, elementlar atom raqamlari ortib borish tartibida joylashtirilganda, ularning xossalari qonuniyat asosida takrorlanadi. Jadval taxminan to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi to‘rtta sohaga bo‘lingan bo‘lib, ular bloklar deb ataladi. Bir guruhdagi elementlar, odatda, o‘xshash kimyoviy xossalarga ega.^{[manba 44 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Davriy jadvalda xossalarning vertikal, gorizontal va diagonal yo‘nalishlarda o‘zgarish qonuniyatlari mavjud. Metallik xususiyat guruh bo‘ylab pastga va davr bo‘ylab o‘ngdan chapga qarab kuchayadi. Metallmaslik xususiyati esa jadvalning pastki chap burchagidan yuqori o‘ng burchagiga qarab kuchayadi.^{[manba 44 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

XIX asr oxiriga kelib davriy qonun fundamental ilmiy kashfiyot sifatida tan olindi. XX asr boshida uning qonuniyatlari atom raqamlari kashf etilishi va kvant mexanikasining rivojlanishi natijasida izohlandi. Ushbu kashfiyotlar atomning ichki tuzilishi va kimyoviy elementlar xossalari davriyligining fizik asoslarini tushunishga yordam berdi. Davriy jadvalning hozirgi ko‘rinishi asosan 1945-yilga kelib shakllangan. ^{[manba 44 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Fan rivojlangani sari davriy jadval ham takomillashib bormoqda. Tabiatda atom raqami 94-raqamli elementgacha; undan kattaroq atom raqamlariga ega elementlar esa sintez qilingan elementlar bo‘lib, ular faqat sun’iy yo‘l bilan olinishi mumkin. 2010-yilga kelib dastlabki 118 ta element ma’lum edi va bu jadvalning dastlabki yetti davrini to‘ldirish imkonini berdi. Biroq eng og‘ir elementlarning kimyoviy xossalarini jadvaldagi o‘rniga mos kelishini tasdiqlash uchun hali ham tajribada o‘rganish zarur.^{[manba 44 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

XIX asr o‘rtalariga kelib 63 ta kimyoviy element kashf etilgan edi. Ular orasidagi qonuniyatlarni topishga ko‘p bor urinilgan. 1829-yilda Iogann Dyobereyner o‘zi aniqlagan «triadalar qonuni»ni e’lon qildi: atom massasi ko‘plab elementlarda kimyoviy xossalari o‘xshash bo‘lgan boshqa ikkita element atom massalarining o‘rtacha arifmetik qiymatiga taxminan teng bo‘ladi (stronsiy, kalsiy va bariy; xlor, brom va yod va boshqalar). Elementlarni atom og‘irligi ortib borish tartibida joylashtirishga birinchi marta Aleksandr Emil Shankurtua (1862) uringan. U elementlarni vintsimon chiziq bo‘ylab joylashtirib, «Tellur vinti»ni yaratgan va kimyoviy xossalarning vertikal yo‘nalishda ko‘p marta davriy takrorlanishini qayd etgan. Bu modellar ilmiy jamoatchilik e’tiborini tortmagan.

1866-yilda kimyogar va musiqachi Jon Aleksandr Nyulends o‘z davriy sistema variantini taklif qilgan. Uning modeli («oktavalar qonuni») tashqi ko‘rinishidan Mendeleyev jadvaliga biroz o‘xshagan, ammo muallifning jadvaldan sirli musiqiy uyg‘unlik izlashga qat’iy urinishlari modelning ilmiy obro‘siga putur yetkazgan. O‘sha o‘n yillikda kimyoviy elementlarni tartibga solishga yana bir necha bor urinilgan. Yakuniy ko‘rinishga eng yaqinlashgan olim Yulius Lotar Meyer (1864) bo‘lgan. Biroq uning modeli davriylik asosiga valentlikni olgani bilan farq qilgan. Valentlik esa har bir element uchun yagona va o‘zgarmas emas; shu sababli bunday jadval elementlarning fizik tabiatini to‘liq ifodalay olmagan va davriy qonunni aks ettirmagan.

Rivoyatga ko‘ra, kimyoviy elementlar sistemasi haqidagi fikr Mendeleyevga tushida kelgan. Ammo olimdan bir kuni davriy sistemani qanday kashf etgani so‘ralganda, u shunday javob bergani ma’lum: «Men bu haqda balki yigirma yil o‘ylagandirman, siz esa meni o‘tirgan-u, birdaniga… tayyor bo‘lib qoldi, deb o‘ylaysiz».

Har bir elementning asosiy xossalarini kartochkalarga yozib chiqqan Mendeleyev (o‘sha vaqtda 63 ta element ma’lum bo‘lib, ulardan biri — didim Di — keyinchalik yangi kashf etilgan ikkita element, prazeodim va neodim aralashmasi ekanligi aniqlangan) bu kartochkalarni ko‘p marta qayta joylashtirgan, xossalari o‘xshash elementlardan qatorlar tuzgan va qatorlarni o‘zaro taqqoslagan.

Ushbu «kimyoviy pasyans»ni tartibga solish natijasida 17 -fevral (1-mart) 1869 yilda kimyoviy elementlar davriy sistemasining dastlabki yaxlit varianti yakunlandi. U «Atom og‘irligi va kimyoviy o‘xshashligiga asoslangan elementlar sistemasi tajribasi» deb nomlandi. Unda elementlar o‘n to‘qqizta gorizontal qatorga (xossalari o‘xshash elementlar qatorlari, ya’ni hozirgi guruhlarning dastlabki ko‘rinishi) va oltita vertikal ustunga (keyinchalik shakllangan davrlarning dastlabki ko‘rinishi) joylashtirilgan. Bu sana Mendeleyev tomonidan davriy qonun kashf etilgan kunni bildiradi, lekin uni kashfiyotning boshlanishi deb hisoblash to‘g‘riroq.

Mendeleyev jadvalining ilk nashrlari bo‘yicha yakuniy xronologiyaga ko‘ra, jadval birinchi marta 14-15 mart (26–27-mart) 1869 yilda Mendeleyevning «Kimyo asoslari» darsligining 1-nashrida (1-qism, 2-son) chop etilgan. Shundan keyin olim viloyatlarga ikki haftalik safar chog‘ida o‘z kashfiyotining ulkan ahamiyatini anglab yetdi. Peterburgga qaytgach, mart o‘rtalarida «Obshchestvennaya polza» bosmaxonasiga jadvalning alohida varaqlarini buyurtma berdi. Ular 17 mart (29-mart) 1869 yilda «ko‘plab kimyogarlarga» tarqatish uchun chop etildi. Keyinchalik, 1869-yil may boshida «Elementlar sistemasi tajribasi» Mendeleyevning «Elementlar xossalarining atom og‘irligi bilan o‘zaro nisbati» nomli dasturiy maqolasida kimyoviy asoslari bilan birga nashr qilindi («Rus kimyo jamiyati jurnalida»).

Yevropada Mendeleyev jadvali 1869-yil aprel oyida ma’lum bo‘ldi: aniq xronologiyaga ko‘ra, jadvalning xalqaro matbuotdagi birinchi nashri 5 aprel (17-aprel) 1869 yilda Leypsigdagi «Amaliy kimyo jurnali»da chop etilgan va jahon ilm-fanining yutug‘iga aylangan.

Oradan yarim yildan ko‘proq vaqt o‘tib, 1869-yil dekabrida nemis kimyogari Meyerning ishi e’lon qilindi. U D. I. Mendeleyev fikri foydasiga o‘z qarashlarini o‘zgartirgan bo‘lsa-da, xorijiy adabiyotlarda «birinchi kashfiyotchilardan biri» yoki «bu davriy qonunni Mendeleyevdan mustaqil e’lon qilgan» olim sifatida qaraladi. Biroq bu xulosa biryoqlama: L. Meyer tadqiqotlarida o‘sha paytda kashf etilgan elementlarning bir qismini (28 tasi o‘sha paytda kashf etilgan 63 ta elementdan) bir qatorga joylashtirishdan nariga o‘tmagan va davriy qonunni umuman ta’riflamagan. D. I. Mendeleyev esa o‘z jadvalida bir nechta bo‘sh o‘rin qoldirib, bashorat qilgan, shuningdek, ular birikmalarining xossalarini ham aytib bergan (ekabor, ekaalyuminiy, ekakremniy, ekamarganes — mos ravishda skandiy, galliy, germaniy, texnetsiy). Ayrim elementlarning, xususan, berilliy, indiy, uran, toriy, seriy, titan, ittriyning atom og‘irligi Mendeleyev davriy qonun ustida ishlagan vaqtda noto‘g‘ri aniqlangan edi. Shuning uchun u o‘zi kashf etgan qonun asosida ularning atom og‘irliklarini tuzatdi. Buni Dyobereyner ham, Meyer ham, Nyulends ham, de Shankurtua ham tasavvur qilmagan va amalga oshirmagan.

1871-yilda Mendeleyev «Kimyo asoslari» (2-qism, 2-son) asarida davriy sistemaning ikkinchi variantini («Elementlarning tabiiy sistemasi») e’lon qildi. U bizga tanishroq ko‘rinishga ega edi: o‘xshash elementlarning qatorlari vertikal joylashgan sakkizta guruhga aylandi; dastlabki variantdagi oltita vertikal ustun esa ishqoriy metall bilan boshlanib, galogen bilan tugaydigan davrlarga aylandi. Har bir davr ikkita qatorga bo‘lindi, bir guruh tarkibidagi turli qatorlarning elementlari kichik guruhlarni tashkil etdi.

Mendeleyev kashfiyotining mohiyati shundaki, kimyoviy elementlarning atom massasi ortgani sari xossalari bir tekis emas, balki davriy ravishda o‘zgaradi. Atom og‘irligi ortib borishi tartibida joylashtirilgan, xossalari turlicha bo‘lgan ma’lum sondagi elementlardan so‘ng ularning xossalari takrorlana boshlaydi. Masalan, natriy kaliyga o‘xshaydi, ftor xlorga o‘xshaydi, oltin esa kumush va misga o‘xshaydi. Albatta, xossalar aynan bir xil takrorlanmaydi, ularda o‘zgarishlar ham bo‘ladi. Mendeleyev ishining o‘zidan oldingi tadqiqotlardan farqi shundaki, u elementlarni tasniflash uchun bittagina emas, balki bir nechta mezondan — atom massasi, elementlarning va ular birikmalarining fizik hamda kimyoviy xossalari o‘xshashligidan foydalangan. Davriylik to‘liq saqlanishi uchun Mendeleyev juda dadil qadamlar tashladi: ayrim elementlarning atom massalarini to‘g‘riladi (masalan, berilliy, indiy, uran, toriy, seriy, titan, ittriy), ayrimlarini boshqa elementlarga o‘xshashligi haqidagi o‘sha davr qarashlariga zid holda sistemaga joylashtirdi (masalan, talliy ishqoriy metall hisoblangan bo‘lsa-da, uning haqiqiy eng yuqori valentligiga ko‘ra uchinchi guruhga kiritdi), shuningdek, o‘sha paytda hali kashf etilmagan elementlar uchun jadvalda bo‘sh kataklar qoldirdi. 1871-yilda Mendeleyev bu tadqiqotlar asosida davriy qonunni ta’rifladi. Uning ifodasi keyinchalik biroz takomillashtirildi.

Davriy qonunning ilmiy asoslanganligi tez orada tasdiqlandi: 1875—1886-yillarda galliy (ekaalyuminiy), skandiy (ekabor) va germaniy (ekakremniy) kashf etildi. Mendeleyev bu elementlarning mavjudligini davriy sistemaga tayangan holda bashorat qilgan va ularning ko‘plab fizik hamda kimyoviy xossalarini hayratlanarli aniqlik bilan tavsiflagan edi.

XX asr boshida atom tuzilishi kashf etilgach, elementlar xossalarining davriyligi atom og‘irligiga emas, balki yadro zaryadiga bog‘liq ekani ma’lum bo‘ldi. Yadro zaryadi atom raqamiga va elektronlar soniga teng. Elektronlarning atomning elektron qobiqlari bo‘ylab taqsimlanishi uning kimyoviy xossalarini belgilaydi. Davriy sistemadagi element raqamiga mos keladigan yadro zaryadi Mendeleyev soni deb ataladi.

Davriy sistemaning keyingi rivojlanishi jadvaldagi bo‘sh kataklarni tobora yangi elementlar bilan to‘ldirish bilan bog‘liq: inert gazlar, tabiiy va sun’iy olingan radioaktiv elementlar. 2010-yilda 118-element sintez qilinishi bilan davriy sistemaning yettinchi davri yakunlandi. Mendeleyev jadvalining quyi chegarasi masalasi hozirgi nazariy kimyoning eng muhim muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda.

Mendeleyev jadvalining eng keng tarqalgan uchta shakli mavjud: «qisqa» (qisqa davrli), «uzun» (uzun davrli) va «o‘ta uzun». «O‘ta uzun» variantda har bir davr aniq bitta satrni egallaydi. «Uzun» variantda lantanoidlar va aktinoidlar umumiy jadvaldan tashqariga chiqariladi va bu jadvalni ixchamlashtiradi. «Qisqa» shaklda esa bunga qo‘shimcha ravishda to‘rtinchi va keyingi davrlar 2 satrdan joy oladi; asosiy va yonaki kichik guruhlar elementlarining belgilari katakning turli chetlariga tekislanadi. Vodorod ba’zan jadvalning 7-guruhiga («qisqa» shakl) yoki 17-guruhiga («uzun» shakl) joylashtiriladi.

Quyida Xalqaro nazariy va amaliy kimyo ittifoqi (IUPAC) asosiy shakl sifatida tasdiqlagan uzun variant (uzun davrli shakl) keltirilgan.

  Kimyoviy elementlarning davriy sistemasi

Guruh → Davr ↓	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14	15	16	17	18
1	1 H Vodorod																	2 He Geliy
2	3 Li Litiy	4 Be Berilliy											5 B Bor	6 C Uglerod	7 N Azot	8 O Kislorod	9 F Ftor	10 Ne Neon
3	11 Na Natriy	12 Mg Magniy											13 Al Alyumi- niy	14 Si Kremniy	15 P Fosfor	16 S Oltingugurt	17 Cl Xlor	18 Ar Argon
4	19 K Kaliy	20 Ca Kalsiy	21 Sc Skandiy	22 Ti Titan	23 V Vanadiy	24 Cr Xrom	25 Mn Marganes	26 Fe Temir	27 Co Kobalt	28 Ni Nikel	29 Cu Mis	30 Zn Rux	31 Ga Galliy	32 Ge Germaniy	33 As Margimush	34 Se Selen	35 Br Brom	36 Kr Kripton
5	37 Rb Rubidiy	38 Sr Stronsiy	39 Y Ittriy	40 Zr Sirkoniy	41 Nb Niobiy	42 Mo Molibden	43 Tc Texnetsiy	44 Ru Ruteniy	45 Rh Rodiy	46 Pd Palladiy	47 Ag Kumush	48 Cd Kadmiy	49 In Indiy	50 Sn Qalay	51 Sb Surma	52 Te Tellur	53 I Yod	54 Xe Ksenon
6	55 Cs Seziy	56 Ba Bariy	*	72 Hf Gafniy	73 Ta Tantal	74 W Volfram	75 Re Reniy	76 Os Osmiy	77 Ir Iridiy	78 Pt Platina	79 Au Oltin	80 Hg Simob	81 Tl Talliy	82 Pb Qo‘rg‘oshin	83 Bi Vismut	84 Po Poloniy	85 At Astat	86 Rn Radon
7	87 Fr Fransiy	88 Ra Radiy	**	104 Rf Rezer- fordiy	105 Db Dubniy	106 Sg Siborgiy	107 Bh Boriy	108 Hs Xassiy	109 Mt Meytne- riy	110 Ds Darmshta- dtiy	111 Rg Rentge- niy	112 Cn Koper- nitsiy	113 Nh Nixoniy	114 Fl Fleroviy	115 Mc Moskoviy	116 Lv Livermo- riy	117 Ts Tennessin	118 Og Oganeson
Lantanoidlar *			57 La Lantan	58 Ce Seriy	59 Pr Prazeodim	60 Nd Neodim	61 Pm Prometiy	62 Sm Samariy	63 Eu Yevropiy	64 Gd Gadoli- niy	65 Tb Terbiy	66 Dy Dispro- ziy	67 Ho Golmiy	68 Er Erbiy	69 Tm Tuliy	70 Yb Itterbiy	71 Lu Lyutetsiy
Aktinoidlar **			89 Ac Aktiniy	90 Th Toriy	91 Pa Protak- tiniy	92 U Uran	93 Np Neptuniy	94 Pu Plutoniy	95 Am Ameritsiy	96 Cm Kyuriy	97 Bk Berkliy	98 Cf Kalifor- niy	99 Es Eynshtey- niy	100 Fm Fermiy	101 Md Mendele- viy	102 No Nobeliy	103 Lr Louren- siy

2026-yil holatiga ko‘ra, jadvalning dastlabki yetti davridagi barcha elementlar ma’lum; ma’lum elementlarning eng og‘iri oganeson (18-guruh, 7-davr) bo‘lib, uning atom raqami 118. Faraziy o‘ta og‘ir elementlar mavjudligi bashorat qilingan. Atom raqami 119 va undan yuqori bo‘lgan bunday elementlarga vaqtinchalik sistematik nomlar: ununenniy, unbiniliy, unbiuniy, unbibiy, unbitriy, unbikvadiy, unbipentiy, unbigeksiy va hokazolar berilgan. Bu elementlarning ayrimlarini sintez qilishga urinishlar davom etmoqda, ammo sakkizinchi davrga mansub birorta element hali ishonchli tarzda kuzatilmagan.

Jadvalning qisqa shakli sakkizta elementlar guruhini o‘z ichiga oladi va IUPAC tomonidan 1989-yilda rasman bekor qilingan. Uzun shakldan foydalanish tavsiya etilganiga qaramay, qisqa shakl Rossiya maktablaridagi kimyo darsliklari va xonalarida, Rossiyaning ko‘plab ma’lumotnomalari va qo‘llanmalarida 1989-yildan keyin ham keltirilmoqda. Zamonaviy xorijiy adabiyotlardan qisqa shakl butunlay chiqarilib, uning o‘rniga uzun shakl qo‘llanmoqda. Ayrim tadqiqotchilar buni qisqa shaklning ko‘rinishidan oqilona ixchamligi, shuningdek, fikrlashdagi inersiya va qoliplar hamda zamonaviy (xalqaro) axborotni qabul qilmaslik bilan bog‘laydilar.

1970-yilda Glenn T. Siborg elementlarning kengaytirilgan davriy jadvalini taklif qildi. Nils Bor davriy sistemaning zinapoyasimon (piramidasimon) shaklini ishlab chiqqan. Davriy qonunni grafik shaklda ifodalashning kam qo‘llanadigan yoki umuman qo‘llanmaydigan, ammo juda o‘ziga xos ko‘plab boshqa usullari ham mavjud. Bugungi kunda jadvalning bir necha yuz varianti mavjud, olimlar esa yangilarini taklif qilishda davom etmoqda, jumladan uch o‘lchamli ko‘rinishlarni ham.

Bloklar

Atomning tashqi elektron qobig‘i muhimligi sababli davriy jadvalning turli sohalari ba’zan oxirgi elektron qaysi qobiqda joylashishiga qarab nomlangan bloklar sifatida tavsiflanadi. s-blok dastlabki ikki guruhni, ya’ni ishqoriy va ishqoriy-yer metallarini, shuningdek, vodorod va geliyni o‘z ichiga oladi; p-blok oxirgi oltita guruhdan (IUPAC nomlash standarti bo‘yicha 13 dan 18 gacha, Amerika tizimi bo‘yicha IIIA dan VIIIA gacha) iborat bo‘lib, boshqa elementlar bilan birga barcha metalloidlarni ham o‘z ichiga oladi. D-blok — guruhlar 3 dan 12 gacha (IUPAC) yoki IIIB dan IIB gacha (Amerika tizimi) bo‘lib, ular tarkibiga barcha o‘tish metallari kiradi. f-blok odatda jadvaldan tashqarida ko‘rsatiladi va lantanoidlar hamda aktinoidlardan iborat.

Boshqa davriy qonuniyatlar

Yuqorida sanab o‘tilganlardan tashqari, davriy qonunga elementlarning yana ayrim xususiyatlari ham mos keladi:

• Elektron konfiguratsiyasi. Elektronlarning joylashishida muayyan takrorlanuvchi davriy tartib mavjud. Elektronlar raqamlar bilan belgilangan qobiqlarni (1-qobiq, 2-qobiq va hokazo) ketma-ket egallaydi. Bu qobiqlar esa s, p, d, f va g harflari bilan belgilanadigan kichik sathlardan iborat. Atom raqami ortgani sari elektronlar qobiqlarni asta-sekin to‘ldiradi; elektron birinchi marta yangi qobiqni egallaganida, jadvalda yangi davr boshlanadi. Elektron konfiguratsiyalarining o‘xshashligi elementlar xossalarining o‘xshashligini yuzaga keltiradi (aynan shu xossalarni kuzatish davriy qonunning kashf etilishiga olib kelgan).
• Metallik / metallmaslik. Ionlanish energiyasi, elektrmanfiylik va elektronga moyillik energiyasi kamaygani sari elementlar metallarga xos, bu ko‘rsatkichlar ortgani sari esa metallmaslarga xos xususiyatlarga ega bo‘ladi. Yuqoridagi ko‘rsatkichlar qonuniyatlariga ko‘ra, metallik xususiyat eng kuchli bo‘lgan elementlar davr boshida, metallmaslik xususiyati eng kuchli bo‘lganlar esa davr oxirida joylashadi. Guruhlarda yuqoridan pastga qarab metallik xususiyatlar kuchayadi, biroq umumiy qoidadan ayrim istisnolar bor. Gorizontal va vertikal qonuniyatlar birgalikda metallar va metallmaslar orasidagi shartli chegara chizig‘iga zinapoyasimon shakl beradi; shu chiziq bo‘ylab joylashgan elementlar ba’zan metalloidlar deb ataladi.

D. I. Mendeleyevning davriy sistemasi atom-molekulyar ta’limot rivojida eng muhim bosqichlardan biri bo‘ldi. Uning yordamida ilm-fanga noma’lum kimyoviy elementlar mavjudligi bashorat qilindi, ularning jadvaldagi ma’lum elementlarga nisbatan joylashuvi va xossalari aniqlandi. Keyinchalik ko‘plab elementlar kashf etilib, Mendeleyev jadvalida bashorat qilingan o‘rinlarni egalladi. Uning sharofati bilan kimyoviy element haqidagi zamonaviy tushuncha shakllandi, oddiy moddalar va birikmalar haqidagi tasavvurlar aniqlashtirildi.

Mendeleyev ko‘rsatib bergan davriy sistemaning bashorat qilish imkoniyati XX asrda, ayniqsa, transuran elementlarning kimyoviy xossalarini baholashda namoyon bo‘ldi.

XIX asrda kimyo doirasida ishlab chiqilgan davriy jadval XX asr boshida rivojlangan fizikaning yangi sohalari — atom fizikasi va yadro fizikasi uchun atom turlarining tayyor tasnifi bo‘lib xizmat qildi. Atomni fizik usullar bilan tadqiq qilish davomida Mendeleyev jadvalidagi elementning tartib raqami (atom raqami, shuningdek, Mendeleyev soni) shu elementning elektr zaryadi — atom yadrosi zaryadi — miqdorini ifodalashi, jadvaldagi gorizontal qator (davr) raqami atom elektron qobiqlari sonini, vertikal qator (guruh) raqami esa tashqi elektron qobiqning kvant tuzilishini belgilashi aniqlandi. Bir guruhdagi elementlarning kimyoviy xossalari o‘xshashligi aynan shu bilan izohlanadi

Davriy sistemaning paydo bo‘lishi va davriy qonunning kashf etilishi kimyo hamda qator turdosh fanlar tarixida yangi, chinakam ilmiy davrni boshlab berdi. Elementlar va birikmalar haqidagi tarqoq ma’lumotlar o‘rniga D. I. Mendeleyev va uning izdoshlari izchil sistema yaratdilar; shu sistema asosida umumlashtirish, xulosa chiqarish va bashorat qilish mumkin bo‘ldi.

BMT qarori bilan 2019-yil Kimyoviy elementlar davriy jadvalining xalqaro yili deb e’lon qilindi.

• Mendeleyev D. I. Kimyoviy elementlarning davriy qonuniyati // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1898. — J. XXIII. — B. 311—323.
• Mendeleyev D. I. Dunyo efirini kimyoviy tushuntirishga urinish. Sankt-Peterburg, 1905.
• Agafoshin N. P. D. I. Mendeleyevning davriy qonuni va elementlar davriy sistemasi. — Moskva: Prosveshcheniye, 1973. — 208 bet.
• Drujinin P. A. «Mendeleyev jadvali» jumbog‘i: D. I. Mendeleyev davriy qonunni kashf etgani haqidagi nashr tarixi. — Moskva: Novoye Literaturnoye Obozreniye, 2019. — 164 bet. — ISBN 978-5-4448-0976-1.
• Dudin S. A. Asosiy minerallar va tog‘ jinslarini aniqlash atlasi. — Yekaterinburg: Izdatelskiye resheniya, 2016. — 78 bet.
• Yevdokimov Yu., kimyo fanlari nomzodi. Davriy qonun tarixiga doir. // Fan va hayot, № 5 (2009), 12—15-betlar.
• Kritsman V. A., Stantso V. V. Yosh kimyogar ensiklopedik lug‘ati / Mas’ul muharrir Minina T. P. — 2-nashr, tuzatilgan. — Moskva: Pedagogika, 1990. — 320 bet. — (EL). — ISBN 5-7155-0292-6.
• Makarenya A. A., Risev Yu. V. D. I. Mendeleyev. — Moskva: Prosveshcheniye, 1983. — 128 bet.
• Makarenya A. A., Trifonov D. N. D. I. Mendeleyevning davriy qonuni. — Moskva: Prosveshcheniye, 1969. — 160 bet.
• Nekrasov B. V. Umumiy kimyo asoslari. — 3-nashr. — Moskva: Ximiya, 1973. — J. 1. — 656 bet.
• Remi G. Anorganik kimyo kursi. — Moskva: Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1963. — J. 1. — 920 bet.
• Scerri E. R. Davriy jadval: uning tarixi va ahamiyati (inglizcha). — Nyu-York: Oksford universiteti nashriyoti, 2007. — 368 bet. — ISBN 978-0-19-530573-9.

• Elementlarning davriy jadvali (2022-yil may) IUPAC veb-saytida (pdf) (inglizcha)
• (web.archive) periodic-tab.com interaktiv Mendeleyev jadvali
• Modda tuzilishi asoslari. 5-bob. Elementlar davriy sistemasining tuzilishi
• Elementlarning davriy sistemasi (pdf)
• Maqola: Filatov D. V. Yevropa olimlarining davriy qonunni yaratish va mustahkamlashga qo‘shgan hissasi // Novosibirsk kimyo portali, 2009