| Mol | |
|---|---|
| mol, mol | |
| Kattalik | modda miqdori |
| Tizim | SI |
| Turi | asosiy |
| Nomlanishiga asos bo‘lgan | molekula |
 Vikimedia omboridagi mediafayllar | |
Mol (ruscha belgilanishi: mol; xalqaro belgilanishi: mol; eskirgan nomi gramm-molekula (molekulalar soniga nisbatan); lotincha moles — miqdor, massa, sanaladigan to‘plam) — modda miqdorining Xalqaro birliklar tizimidagi (SI) o‘lchov birligi bo‘lib, SI ning yettita asosiy birligidan biridir.
Bir molning qiymati Avogadro soni orqali belgilanadi: bir mol — tarkibida 6,022 140 76⋅1023 ta zarracha (atom, molekula, ion, elektron yoki boshqa istalgan obyekt) bo‘lgan modda miqdoridir.
Mol SI ning asosiy birligi sifatida XIV O‘lchov va tarozilar bo‘yicha bosh konferensiya (CGPM) tomonidan 1971-yilda qabul qilingan, mol ta’rifi esa 2018-yilda XXVI Bosh konferensiyada o‘zgartirilgan.
Eskirgan ta’rif
Molning aniq ta’rifi quyidagicha bo‘lgan:
Mol — tarkibidagi tarkibiy zarrachalar soni uglerod-12 ning massasi 0,012 kg bo‘lgan namunadagi atomlar soniga teng bo‘lgan tizimning modda miqdoridir. Moldan foydalanilganda tarkibiy zarrachalar aniq ko‘rsatilishi shart; ular atomlar, molekulalar, ionlar, elektronlar, boshqa zarrachalar yoki zarrachalarning aniq belgilangan guruhlari bo‘lishi mumkin.
Mol ta’rifiga ko‘ra, molyar massa uglerod-12 uchun 12 g/mol ga tengligi aniq.
Bir mol moddadagi aniq belgilangan tarkibiy zarrachalar soni Avogadro doimiysi (Avogadro soni) deb ataladi va odatda NA. Demak, uglerod-12 ning 0,012 kg massasida NA ta atom mavjud. Fan va texnika uchun ma’lumotlar qo‘mitasi (CODATA) tomonidan 2014-yilda tavsiya etilgan Avogadro doimiysining qiymati 6,022140857(74)⋅1023 mol−1 ga teng. Bundan 1 ta uglerod-12 atomining massasi 0,012/NA kg = 12/NA g ekani kelib chiqadi. 1/12 ulush, ya’ni uglerod-12 atomi massasining o‘n ikkidan bir qismi, atom massa birligi (belgisi a. m. b.) deb ataladi. Shunday qilib, 1 a. m. b. = 0,001/NA kg = 1 / NA g. Shunday qilib, bir mol moddaning massasi (molyar massa) atom massa birligida ifodalangan bitta zarracha (atom yoki molekula) massasini quyidagi songa ko‘paytirish orqali hisoblanadi: NA.
Masalan, 1 mol litiy, atomli kristall panjaraga ega bo‘lgani uchun, quyidagi massaga ega bo‘ladi:
7 a. m. b. ⋅ NA = 7 ⋅ 1 / NA g ⋅ NA mol−1 = 7 g/mol,
Yana bir misol: 1 mol kislorod ikki atomli molekulalardan iborat bo‘lgani sababli, uning massasi quyidagicha:
2 ⋅ 16 a. m. b. ⋅ NA = 2 ⋅ 16 ⋅ 1 / NA g ⋅ NA mol−1 = 32 g/mol.
Ya’ni atom massa birligi ta’rifiga ko‘ra, moddaning g/mol da ifodalangan molyar massasi son jihatdan aynan shu moddaning eng kichik zarrachasi (atomi yoki molekulasi) atom massa birligida ifodalangan massasiga teng.
normal sharoitda bir mol ideal gazning hajmi 22,413 996(39) litr bo‘ladi. Demak, bir mol kislorodning hajmi 22,413 996(39) l (oddiy hisoblarda 22,4 l), massasi esa 32 g ga teng.
Amalga oshirilgan qayta ta’riflash
XXIV CGPMda 17—21-oktabr 2011-yili rezolyutsiya qabul qilingan. Unda, jumladan, Xalqaro birliklar tizimi kelgusida qayta ko‘rib chiqilganda to‘rtta asosiy SI birligini, shu jumladan molni qayta ta’riflash taklif etilgan. Molning yangi ta’rifi Avogadro doimiysining qat’iy belgilangan son qiymatiga asoslanishi, bu qiymatga esa CODATA tavsiya etgan o‘lchash natijalari asosida aniq qiymat berilishi ko‘zda tutilgan. Shu munosabat bilan rezolyutsiyada molga oid quyidagi qoida belgilangan:
Mol modda miqdorining birligi bo‘lib qoladi, ammo uning kattaligi Avogadro doimiysining son qiymatini aynan 6,02214X⋅1023 ga teng qilib belgilash orqali aniqlanadi; bu qiymatning SI birligi mol −1.
Bu yerda X kelgusida CODATA ning eng aniq tavsiyalari asosida aniqlanishi kerak bo‘lgan bir yoki bir nechta ahamiyatli raqamni bildiradi.
Molning qayta ta’riflanishini ham o‘z ichiga olgan SI ning yangi tahriri 2018-yilda XXVI CGPM da qabul qilingan va 2019-yildan kuchga kirgan.
Xalqaro o‘lchov va tarozilar byurosi (BIPM) fikricha, molning yangi ta’rifi uni kilogramm ta’rifidan mustaqil qildi, shuningdek, ikki fizik kattalik — modda miqdori va massa o‘rtasidagi farqni ta’kidladi.
Karrali va ulushli birliklar
O‘nli karrali va ulushli birliklar standart SI old qo‘shimchalari yordamida hosil qilinadi. «Yoktomol», «rontomol» va «kvektomol» birliklaridan faqat nazariy jihatdan foydalanish mumkin, chunki bunday nihoyatda kichik modda miqdorlarini alohida zarrachalar orqali o‘lchash kerak (1 ymol nazariy jihatdan 0,60214076 zarrachaga, 1 rmol — 0,00060214076 zarrachaga, 1 qmol — 0,00000060214076 zarrachaga teng).
| Karrali birliklar | Ulushli birliklar | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| qiymati | nomi | belgisi | qiymati | nomi | belgisi | ||
| 101 mol | dekamol | damol | damol | 10−1 mol | detsimol | dmol | dmol |
| 102 mol | gektomol | gmol | hmol | 10−2 mol | santimol | smol | cmol |
| 103 mol | kilomol | kmol | kmol | 10−3 mol | millimol | mmol | mmol |
| 106 mol | megamol | Mmol | Mmol | 10−6 mol | mikromol | mkmol | µmol |
| 109 mol | gigamol | Gmol | Gmol | 10−9 mol | nanomol | nmol | nmol |
| 1012 mol | teramol | Tmol | Tmol | 10−12 mol | pikomol | pmol | pmol |
| 1015 mol | petamol | Pmol | Pmol | 10−15 mol | femtomol | fmol | fmol |
| 1018 mol | eksamol | Emol | Emol | 10−18 mol | attomol | amol | amol |
| 1021 mol | zettamol | Zmol | Zmol | 10−21 mol | zeptomol | zmol | zmol |
| 1024 mol | yottamol | Ymol | Ymol | 10−24 mol | yoktomol | ymol | ymol |
| 1027 mol | ronnamol | Rmol | Rmol | 10−27 mol | rontomol | rmol | rmol |
| 1030 mol | kvettamol | Qmol | Qmol | 10−30 mol | kvektomol | qmol | qmol |
| Tavsiya etiladi foydalanish uchun Foydalanish tavsiya etilmaydi | |||||||
Molyar massa
Molyar massa — moddaning massasi uning mol hisobidagi miqdoriga nisbatidir, ya’ni bir mol moddaning massasi. Alohida kimyoviy elementlar uchun molyar massa shu elementning bir mol atomining, ya’ni soni Avogadro soniga teng bo‘lgan atomlarning umumiy massasi hisoblanadi. Bunda elementning g/mol da ifodalangan molyar massasi son jihatdan molekulyar massaga — molekula massasiga teng bo‘ladi; bu massa a. m. b. (atom massa birligi) da ifodalanadi. Biroq molyar massa bilan molekulyar massa o‘rtasidagi farqni aniq tushunish lozim: ular faqat son jihatdan teng, o‘lchamliklari esa turlicha.
Molyar hajm
Molyar hajm Vm — berilgan harorat va bosimda bir mol moddaning (oddiy modda, kimyoviy birikma yoki aralashmaning) hajmi; u moddaning molyar massasi M ni uning zichligi ρ ga bo‘lish orqali aniqlanadi. Demak, Vm = M/ρ. Molyar hajm ushbu moddada molekulalarning qanchalik zich joylashganini tavsiflaydi. Oddiy moddalar uchun ba’zan atom hajmi atamasi ham ishlatiladi. Xalqaro birliklar tizimida (SI) molyar hajmning o‘lchov birligi bir molga to‘g‘ri keladigan kub metrdir (ruscha belgilanishi: m3/mol; xalqaro belgilanishi: m3/mol).
Molyar issiqlik sig‘imi
Molyar issiqlik sig‘imi — issiqlik sig‘imining modda miqdoriga nisbati, ya’ni bir mol moddaning issiqlik sig‘imi (aslida turli moddalar uchun farqlanadi, ammo Dyulong — Pti qonuni ga ko‘ra, ko‘plab moddalarda haroratning ancha keng oralig‘ida yaqin qiymatlarga ega bo‘ladi, hatto taxminan bir-biriga teng keladi). Bu fizik kattalik bir mol moddaning harorati bir birlikka o‘zgarishi uchun unga berilishi lozim bo‘lgan issiqlik miqdoriga son jihatdan teng. Yoki solishtirma issiqlik sig‘imining element atom massasiga ko‘paytmasi shu elementning 1 molini 1°C ga (yoki xuddi shunday 1 Kga) isitish uchun kerak bo‘ladigan issiqlik miqdorini beradi. Xalqaro birliklar tizimida (SI) molyar issiqlik sig‘imi joullarda bir mol va bir kelvinga nisbatan, J/(mol·K) da o‘lchanadi. Ba’zan J/(kmol·K) kabi hosila birliklar yoki tizimdan tashqari birliklar ham ishlatiladi: kaloriya/(kg·K) va hokazo.
Mol ulushi
Moddaning mol ulushi — konsentratsiyani ifodalash usuli bo‘lib, modda miqdorining aralashmadagi barcha moddalar umumiy miqdoriga nisbatidir:
- bu yerda
- — aralashmadagi A moddaning mol ulushi;
- — modda miqdori (aralashmadagi A moddaning miqdori, mol bilan o‘lchanadi);
- — eritmadagi barcha komponentlar modda miqdorining yig‘indisi (mol bilan o‘lchanadi).
«Mol kuni» bayrami
Mol kuni — Shimoliy Amerika kimyogarlari 23-oktabr kuni ertalab soat 6:02 dan kechki 6:02 gacha nishonlaydigan norasmiy bayram (AQSHdagi vaqt va sana yozilishiga ko‘ra, 6:02 10/23). Bu vaqt va sana taxminan 6,02⋅1023 mol−1ga teng Avogadro doimiysining son qiymatiga mos tanlangan. Bayram ko‘plab maktablarda ham nishonlanadi, jumladan AQSH va Kanadada.
