Kimyoviy element — atom yadrolari zaryadi bir xil bo‘lgan atomlar majmui. Bunday atomlarning yadrolari zaryadi bir xil, yaʼni ularning yadrosidagi protonlar soni teng bo‘ladi. Protonlar soni elementning atom raqamiga teng. Bir element atomlari yadrosidagi neytronlar soni turlicha bo‘lishi mumkin; bunday atom turlari izotoplardeb ataladi. Har bir kimyoviy elementning nomi va kimyoviy belgisi bor. Elementlarning doimiy belgilari bir yoki ikki lotin harfidan iborat bo‘lib, xalqaro miqyosda qo‘llanadi, elementlarning nomlari esa turli tillarda farqlanishi mumkin. Inglizcha nomlar va belgilarni IUPACtasdiqlaydi; ular, jumladan, quyidagi jadvalda keltiriladi: Elementlarning davriy jadvali — Mendeleyev jadvali.
Kimyoviy elementlar erkin holatda oddiy moddalar (bir elementdan iborat moddalar) shaklida mavjud bo‘ladi. Atomlarning muayyan turi sifatidagi kimyoviy elementni muayyan fizik-kimyoviy xossalarga ega bo‘lgan unga mos oddiy moddalardan farqlash lozim.
2026-yil sentabr holatiga ko‘ra, 118 ta kimyoviy element rasman tan olingan, ulardan 94 tasi Yer tabiatida uchraydi (ayrimlari juda oz, iz miqdorlarda), qolgan 24 tasi esa — sunʼiy sintez qilingan kimyoviy elementlardir.
Tushunchaning shakllanish tarixi
«Element» so‘zi (lot. elementum) qadimgi antik davrda (Sitseron, Ovidiy, Goratsiy) tomonidan ham biror narsaning tarkibiy qismi (nutq elementi, taʼlim elementi va hokazo) maʼnosida ishlatilgan. Lotincha so‘zning kelib chiqishi aniq belgilanmagan.
Kimyoviy element tushunchasi shakllanishidagi muhim bosqichlardan biri Robert Boylning «Shubhalanuvchi kimyogar» (1661) kitobining nashr etilishi bo‘ldi. Boyl Aristotelning to‘rt unsur haqidagi va alkimyogarlarning uch tamoyil haqidagi taʼlimotlarini tanqid qildi. Elementlarni boshqa jismlardan tashkil topmagan va murakkab moddalar tarkibiga kiruvchi oddiy jismlar sifatida muhokama qilar ekan, u barcha murakkab moddalar uchun umumiy bo‘lgan tarkibiy qismlar majmui mavjudligini ham shubha ostiga qo‘ydi.

1789-yilda Antuan Loran Lavuazye «Kimyoning boshlang‘ich kursi» asarida bir necha turga ajratilgan kimyoviy elementlar ro‘yxatini (oddiy jismlar jadvalini) keltirdi. U bir qator oddiy moddalarni kimyoviy elementlar qatoriga kiritdi (jumladan, kislorod, azot, vodorod, oltingugurt, fosfor, uglerod va o‘sha paytda maʼlum bo‘lgan barcha metallarni). Elementlar qatoriga yorug‘lik, teplorod hamda «tuz hosil qiluvchi tuproqsimon moddalar» (qiyin parchalanadigan kalsiy, magniy oksidlari va boshqalar). Ushbu elementlar haqidagi qarash empirik-analitik deb ataladi: asosiy mezon moddani mavjud kimyoviy tahlil usullari yordamida tarkibiy qismlarga ajratib bo‘lmasligi edi. Lavuazye tahlil usullari keyinchalik rivojlansa, qaysi moddalarni oddiy deb hisoblash haqidagi tasavvurlar o‘zgarishi mumkinligini taʼkidlagan.
XIX asr boshida Jon Dalton ishlab chiqqan atom nazariyasikimyoviy elementni atomlarning alohida turi sifatida ko‘rib, oddiy va murakkab moddalar mos ravishda bir xil yoki turli atomlardan tashkil topishi bilan farqlanishini tushuntiradi. Dalton nisbiy atom og‘irliklarini. Nisbiy atom og‘irliklarini aniqlashga Dalton alohida eʼtibor bergan. Yens Berselius va uning izdoshlari saʼy-harakatlari natijasida maʼlum elementlarning atom og‘irliklari (atom massalari) juda aniq aniqlangan. XIX asr o‘rtalarida qator yangi elementlar kashf etildi. Shu davrda kimyogarlarning xalqaro qurultoyi Karlsrue shahrida 1860-yilda bo‘lib o‘tdi va unda molekula va atom tushunchalarining taʼriflari muhokama qilindi, biroq bu masalalarda yagona qarorga kelinmadi.
Kimyo tarixida davriylik qonuni D. I. Mendeleyev tomonidan kashf etilgan vaqtga kelib (1869), 63 ta element maʼlum edi. U aynan atom og‘irligini kimyoviy elementlar xossalarining davriy o‘zgarishini, shuningdek, ular hosil qiladigan oddiy va murakkab moddalar xossalarini belgilovchi xususiyati deb bilgan. Mendeleyev kimyoviy elementlarni «oddiy yoki murakkab jismlarning ularga maʼlum fizik va kimyoviy xossalar majmuini beruvchi moddiy qismlari» deb taʼriflagan. Mendeleyev kashfiyoti o‘sha paytda nomaʼlum bo‘lgan bir qator elementlarning mavjudligi va xossalarini oldindan aytishga imkon berdi hamda ularni ilmiy tasniflashga asos bo‘ldi.
Biroq Mendeleyev kimyoviy xossalarning davriyligini saqlash uchun atom og‘irligi ortib borishiga ko‘ra joylashtirilgan elementlar ketma-ketligida ayrim o‘rin almashtirishlarga va hali kashf qilinmagan elementlar uchun bo‘sh kataklar qoldirishga majbur bo‘lgan. Keyinchalik (XX asrning dastlabki o‘n yilliklarida) kimyoviy xossalarning davriyligi elementning atom massasiga emas, atom raqamiga (atom yadrosidagi protonlar soniga) bog‘liq ekani maʼlum bo‘ldi. Namunadagi elementning o‘rtacha atom massasi barqaror izotoplari soni bilan emas, balki izotoplarining massalari va nisbiy ulushi bilan belgilanadi. Elementlarni atom og‘irligi ortib borishi bo‘yicha joylashtirish davriy jadvalning tarixiy asosi bo‘lgan; zamonaviy davriylik qonuni elementlar xossalarini ularning atom raqamlari bilan bog‘laydi.
Olimlar izotoplarni kashf etgach, bir xil elementning turli namunalari o‘rtacha atom massasi jihatidan farqlanishi mumkinligi ayon bo‘ldi. Masalan, radiogen geliyda 4He izotopi ustunlik qiladi, ayrim geotermal geliy namunalarida esa yengil 3He izotopining ulushi yuqori bo‘lgani uchun o‘rtacha atom massasi kamayadi.
Kimyoviy elementni yadrosining bir xil zaryad sonigaega, davriy jadvaldagi tartib raqamiga mos atomlar majmui sifatida tushunish Genri Mozlining (1913—1914) ishlari va atom yadrosi zaryadini Jeyms Chedvikning tajribada aniqlashi bilan bog‘liq (1920).
Maʼlum kimyoviy elementlar
2026-yil sentabr holatiga ko‘ra, 118 ta kimyoviy element (tartib raqamlari 1 dan 118 gacha) rasman tan olingan, ularning 94 tasi Yer tabiatida uchraydi (baʼzilari faqat iz miqdorlarda), qolgan 24 tasi esa yadro reaksiyalarinatijasida sunʼiy olingan. Keyingi o‘ta og‘ir transuran elementlarni, xususan, atom raqamlari 119 va 120 bo‘lgan elementlarni sintez qilishga urinishlar davom etmoqda. Atom raqami 118 dan katta elementlar kashf etilgani haqidagi daʼvolar rasman tan olinmagan. Hali kashf etilmagan kimyoviy elementlar haqidagi maʼlumotlar quyidagi maqolada berilgan: Kengaytirilgan davriy jadval.
Quyidagi usul qo‘llanadi: transuran elementlar sintezi — neytronlarni tutib olish jarayoniga asoslanadi. Bunda og‘ir element yadrolari neytronlarni tutadi. Keyingi β⁻-parchalanishlar neytronlari ortiqcha yadrolarning atom raqamini oshirib, atom raqami Z > 92bo‘lgan hosila yadrolarni yuzaga keltiradi. Bu usul, masalan, yadro reaktorlarida urandan plutoniy va plutoniydan ameritsiy olish uchun qo‘llanadi. Eynshteyniy (Z = 99) va fermiy (100) birinchi marta ko‘p marotaba neytron tutib olish yuz bergan termoyadro portlashi mahsulotlarida topilgan.
Bunda elementlarni dastlab olish yo‘llari turlicha bo‘lgan: neptuniy (93) uranni neytronlar bilan nurlantirish orqali, plutoniy (94) esa uranni deytronlar bilan nurlantirish va hosil bo‘lgan neptuniyning keyingi β⁻-parchalanishi orqali olingan. Kyuriy (96), berkliy (97) va kaliforniy (98) dastlab mos ravishda plutoniy, ameritsiy va kyuriyga alfa-zarralar bilan tezlatkichlarda taʼsir ettirish orqali olingan. Mendeleyeviydan (101) boshlab yanada og‘ir elementlar tezlatkichlarda olinadi; reaksiyaga qarab yengil yoki og‘ir ionlar dastalari va turli nishon yadrolar ishlatiladi.
Yangi kimyoviy elementga nom taklif qilish huquqi kashfiyot tan olinib, uning birinchiligi aniqlangach, kashfiyotchilarga beriladi. Nom muayyan qoidalarga mos kelishi kerak. Kashfiyot haqidagi daʼvolarni Xalqaro nazariy va amaliy kimyo ittifoqi (IUPAC; ingl. International Union of Pure and Applied Chemistry, IUPAC) hamda Xalqaro nazariy va amaliy fizika ittifoqi (IUPAP) ekspertlari baholaydi. Taklif etilgan nom IUPAC tomonidan ko‘rib chiqiladi va jamoatchilik muhokamasidan o‘tadi, shundan so‘ng rasman tasdiqlanishi mumkin.
2016-yil oxiriga kelib, maʼlum bo‘lgan 118 ta elementning barchasi IUPAC tomonidan tasdiqlangan doimiy nomlarga ega bo‘ldi. Doimiy nom tasdiqlanguniga qadar, shu jumladan hali kashf etilmagan elementlar uchun, vaqtinchalik tizimli nomqo‘llanilishi mumkin. U IUPAC belgilagan, atom raqami raqamlariga mos son ildizlaridan tuziladi. Uch xonali atom raqami uchun vaqtinchalik belgi ana shu ildizlarning bosh harflaridan tashkil topgan uch harfdan iborat bo‘ladi. Masalan, 118-element — oganeson — doimiy nomi rasman tasdiqlanguniga qadar ununoktiy deb atalgan va Uuo belgisi bilan ifodalangan.
Hali kashf qilinmagan yoki doimiy nomi berilmagan elementlar uchun Mendeleyev ham foydalangan tizimga asoslangan belgilar qo‘llanadi: davriy jadvaldagi yuqoriroq joylashgan gomolog nomiga «eka-» yoki (kamdan-kam) «dvi-» old qo‘shimchalari qo‘shiladi; ular sanskrit tilidagi «bir» va «ikki» sonlarini anglatadi (gomolog 1 yoki 2 davr yuqorida joylashishiga qarab). Masalan, kashf etilguniga qadar germaniy (davriy jadvalda kremniy ostida joylashgan va Mendeleyev tomonidan bashorat qilinganelement) eka-kremniy deb atalgan; oganeson (ununoktiy, 118) eka-radon, fleroviy (ununkvadiy, 114) esa eka-qo‘rg‘oshin deb ham atalgan.
Tasniflash
Kimyoviy xossalariga ko‘ra, jumladan, qisman o‘zaro kesishadigan quyidagi guruhlar ajratiladi:
- ishqoriy metallar;
- ishqoriy-yer metallari;
- metalloidlar;
- metallmaslar;
- galogenlar;
- nodir gazlar;
- o‘tish metallari;
- lantanoidlar;
- aktinoidlar.
Atomlarda to‘lib borayotgan elektron ostki qavati turiga ko‘ra elementlar quyidagi bloklarga ajratiladi:
Kimyoviy elementlarning belgilari
Kimyoviy elementlarning belgilari ularning nomlarini qisqartirib ifodalash uchun ishlatiladi. Odatda belgi sifatida element nomining birinchi harfi olinadi, zarur bo‘lsa keyingi harflardan biri qo‘shiladi. Ko‘pincha bular elementlarning lotincha nomlaridagi bosh harflardir: Cu — mis (cuprum), Ag — kumush (argentum), Fe — temir (ferrum), Au — oltin (aurum), Hg — simob (hydrargyrum). Kimyoviy belgilarning bunday tizimini 1813—1814-yillarda shved kimyogari Y. Berselius taklif etgan. Vaqtinchalik belgilar doimiy nom va belgilar rasman tasdiqlanguniga qadar ishlatiladi; atom raqami uch xonali elementlarda ular raqamlarni anglatuvchi son ildizlarining bosh harflaridan tuziladi (masalan, 118-element — ununoktiyning vaqtinchalik belgisi Uuo bo‘lgan). Bundan tashqari, yuqorida tasvirlangan yuqoriroq gomologlarga asoslangan belgilar (Eka-Rn, Eka-Pb va hokazo) ham ishlatiladi.
Element belgisi yonidagi indekslar quyidagilarni bildiradi: chap yuqorida — massa soni, chap pastda — atom raqami, o‘ng yuqorida — ion zaryadi, o‘ng pastda — kimyoviy formuladagi shu element atomlari soni:
| massa soni | ion zaryadi | |
| Element belgisi | ||
|---|---|---|
| tartib raqami | formuladagi atomlar soni |
Misollar:
- — ikki atomdan iborat vodorodmolekulasi; atomlar soni pastki 2 indeksi bilan ko‘rsatilgan;
- — mis ioni, zaryadi 2+;
- — uglerod atomi; atom raqami 6 va massa soni 12;
- — ikkita uglerod atomi; belgidan oldingi 2 soni koeffitsiyent hisoblanadi.
Har bir davriy jadvaldagi kimyoviy element katakchasi odatda quyidagi xususiyatlarni o‘z ichiga oladi:

- 1 — kimyoviy elementning belgisi.
- 2 — ruscha nomi.
- 3 — kimyoviy elementning tartib raqami, yaʼni protonlar soniga teng bo‘lib, ular atom yadrosida.
- 4 — joylashgan; nisbiy atom massasi elementning izotoplari massalari va nisbiy ulushiga bog‘liq. Tabiiy Yer namunalarida izotoplar tarkibi xarakterli bo‘lmagan elementlar uchun IUPAC jadvalida standart nisbiy atom massasi o‘rniga kvadrat qavslarda massa soni eng uzun tasdiqlangan yarim yemirilish davriga ega izotop uchun keltiriladi.
- 5 — elektronlarning energiya pog‘onalari bo‘yicha taqsimlanishi.
- 6 — elektron konfiguratsiyasi.
Kimyoviy elementlarning tabiatda tarqalishi

Kimyoviy elementlar orasida Yer po‘stida kislorod va kremniyeng ko‘p uchraydi. Bu elementlar alyuminiy, temir, kalsiy, natriy, kaliy, magniy, vodorod va titan bilan birgalikda Yer po‘sti massasining 99 % dan ortig‘ini tashkil qiladi, qolgan elementlar hissasiga esa 1 %dan kamrog‘i to‘g‘ri keladi. Dengiz suvida kislorod va vodorod — suvning o‘z tarkibiy qismlaridan tashqari, xlor, natriy, magniy, oltingugurt, kalsiy, kaliy, brom va uglerodkabi elementlar ham ko‘p miqdorda mavjud. Elementning Yer po‘stidagi massa ulushi klark soni yoki element klarki deb ataladi.
Elementlarning Yer po‘stidagi miqdori Yerning umumiy tarkibidagi miqdordan farq qiladi, chunki Yer po‘sti, mantiyasi va yadrosining kimyoviy tarkibi bir xil emas. Masalan, yadro asosan temir va nikeldan iborat. O‘z navbatida, elementlarning Quyosh tizimida va umuman Koinotda tarqalishi ham Yerdagidan farq qiladi. Koinotda eng keng tarqalgan element — vodorod, undan keyingi o‘rinda geliyturadi. Kimyoviy elementlar va ularning izotoplarining kosmosdagi nisbiy tarqalishini o‘rganish nukleosintez jarayonlari hamda Quyosh tizimi va osmon jismlarining evolyutsiyasi haqida muhim maʼlumot manbaidir.
Hosil bo‘lishi
Kimyoviy elementlarning aksariyati (94 tasi, jami 118 ta maʼlum element ichidan) tabiatda ( Yer po‘stida) topilgan, garchi ularning ayrimlari dastlab sunʼiy yo‘l bilan olingan bo‘lsa ham (xususan, texnetsiy Tc (tartib raqami 43), prometiy Pm (61), astat At (85), shuningdek transuran elementlar — neptuniy Np (93) va plutoniy Pu (94). Ushbu besh element sunʼiy olinganidan keyin tabiatda ham nihoyatda oz miqdorda topilgan; ularning tabiatda mavjudligi radioaktiv parchalanish, o‘z-o‘zidan bo‘linish , og‘ir yadrolarning neytron tutib olishi va undan keyingi beta-parchalanishlar bilan bog‘liq). Shunday qilib, Mendeleyev jadvalidagi dastlabki 94 ta elementning barchasi Yer po‘stida (juda turli konsentratsiyalarda) mavjud.
Ushbu 94 ta elementning 83 tasi izotoplarorqali ifodalanadi; ular Quyosh tizimihosil bo‘lgan davrdan saqlanib qolgan birlamchi yoki primordial izotoplardir. Ular dastlabki nukleosintez va keyingi nukleosintez jarayonlarida, Quyosh tizimi shakllanishidan oldin hosil bo‘lgan. Bu izotoplar barqaror yoki taxminan 4,6 milliard yil davomida saqlanib qoladigan darajada uzoq umrlihisoblanadi. Qolgan 11 ta tabiiy element —texnetsiy, prometiy, poloniy, astat, radon, fransiy, radiy, aktiniy, protaktiniy, neptuniy va plutoniy— bunday uzoq umrli izotoplarga ega emas; ularning tabiatdagi miqdori radioaktiv parchalanish, o‘z-o‘zidan bo‘linish va neytronlarni tutib olish kabi yadro jarayonlari natijasida to‘ldirib turiladi.
Plutoniy Pu (tartib raqami 94) dan keyin keladigan elementlar Mendeleyevning davriy jadvalida— sintezlangan elementlarqatoriga kiritiladi. Bu ularning Yer muhitida umuman yo‘qligini anglatmaydi: masalan, ameritsiy-241 antropogen kelib chiqishli radioaktiv cho‘kindilar tufayli tuproqlarda aniqlanadi. Ushbu elementlarning barcha maʼlum izotoplarining yarim yemirilish davrlari Yerning mavjud bo‘lish vaqtiganisbatan juda qisqadir. Faraziy tabiiy o‘ta og‘ir elementlarni qidirish hozircha rasman tan olingan yangi elementlar kashfiyotiga olib kelmagan.
Eng yengil bir nechta elementdan tashqari, ko‘pchilik kimyoviy elementlar Koinotda, asosan, yulduz nukleosintezi va portlashlardagi yadro jarayonlari natijasida hosil bo‘lgan. Temir guruhigacha bo‘lgan ko‘plab yadrolar termoyadro sintezi natijasida, og‘irroq yadrolarning katta qismi esa neytronlarning ketma-ket tutib olinishi va keyingi beta-parchalanishlar, shuningdek boshqa yadro reaksiyalarida hosil bo‘ladi. Dastlabki nukleosintezdan so‘ng, Katta portlashning ilk daqiqalarida modda asosan vodorod va geliydan, oz miqdordagi litiydan iborat edi. Yengil elementlar — litiy, berilliy va bor — og‘irroq yadrolarning parchalanish reaksiyalari hisobiga ham hosil bo‘ladi. Bunday reaksiyalar kosmik nurlar taʼsirida sodir bo‘ladi.
Koinotdagi og‘ir elementlarning manbalaridan biri — neytron yulduzlariningqo‘shilishi. Bunda neytronlar tez tutib olinadigan modda tashqariga otiladi (r-jarayon). Kilonova AT2017gfo hodisasi GW170817bilan bog‘liq holda kuzatildi. Bu kuzatuvlar neytron yulduzlari qo‘shilganda og‘ir elementlar hosil bo‘lishini tasdiqladi; uning spektrida stronsiy aniqlandi.
Kimyoviy elementlar kimyoviy moddalarning tarkibiy qismi sifatida
Kimyoviy moddalar bir elementdan tarkib topishi mumkin (oddiy modda) yoki turli elementlardan tashkil topadi (murakkab modda yoki kimyoviy birikma).
Bitta elementning xossalari turlicha bo‘lgan bir nechta oddiy modda shaklida mavjud bo‘lish xususiyati allotropiyadeb ataladi. Aksariyat hollarda oddiy moddalar nomi tegishli elementlar nomi bilan bir xil bo‘ladi (masalan, rux, alyuminiy, xlor). Biroq bir nechta allotropik shakl mavjud bo‘lganda oddiy modda va elementning nomlari farq qilishi mumkin. Masalan, kislorod (diksilorod, O2) va ozon (trikislorod, O3); olmos, grafit va uglerodning boshqa allotropik shakllari uglerodning amorf shakllari bilan birga mavjud bo‘ladi.
20 °C harorat va normal atmosfera bosimida 11 ta element gazsimon oddiy moddalar ko‘rinishida mavjud (H, He, N, O, F, Ne, Cl, Ar, Kr, Xe, Rn), 2 — suyuqliklar (Br va Hg), agregat holati tajribada aniqlangan qolgan elementlar esa qattiq moddalarhosil qiladi. Bir qator o‘ta og‘ir elementlarning bu sharoitdagi agregat holati hali tajribada aniqlanmagan.
Havolalar
- Kimyo va hayot (Solter kimyosi). 1-qism. Kimyo tushunchalari. — Moskva: D. I. Mendeleyev nomidagi Rossiya kimyo-texnologiya universiteti nashriyoti, 1997.
- Azimov A. Kimyoning qisqacha tarixi. — Sankt-Peterburg: Amfora, 2002.
- Bednyakov V. A. Kimyoviy elementlarning kelib chiqishi haqida // Elementar zarralar va atom yadrosi fizikasi. — 2002. 33-jild. — 4-qism. — 914—963-betlar.
Sharhlar
- ↑ В англоязычной терминологии ИЮПАК термин chemical element употребляется как для вида атомов с одинаковым числом протонов, так и для чистого вещества из таких атомов.
- ↑ Традиционная эмпирическая классификация веществ в химии основана на их делимости на составные части, а химический элемент выступает как одна (или даже единственная) составная часть любого вещества. Химически неразложимое простое вещество в любой аллотропной модификации есть форма существования химического элемента в материальном виде, то есть эмпирическое определение элемента основано исключительно на чисто аналитическом признаке химической неразложимости вещества. Под элементом в этом случае понимается материальное воплощение простого вещества, то есть предел разложения вещества теми или иными химическими способами, как нижний предел взаимопревращаемости веществ.
Ниже приведён иллюстрирующий вышесказанное фрагмент из отечественного школьного учебника первой половины XX века: «Сложных веществ известно очень много, свыше миллиона. Но есть сравнительно небольшое число веществ, которые не являются веществами сложными, которые не удаётся ни получить путём реакции соединения, ни химически разложить на другие вещества. К числу таких неразлагаемых веществ принадлежат все металлы, а также ряд неметаллов, как известные нам кислород, водород, азот, сера и ряд других веществ.
Эти несложные вещества, вступая в химические реакции, образуют сложные вещества и являются составными частями, или элементами, из которых состоят сложные вещества.
В красном порошке окиси ртути мы никакими способами не можем увидеть ни газа кислорода, ни блестящего металла ртути. Но мы знаем, что при нагревании окиси ртути она разлагается на ртуть и на кислород. Мы говорим, что окись ртути состоит из элементов — ртути и кислорода.
Элементы, в свободном состоянии, т. е. не в соединениях, принято называть не элементами, а простыми веществами. Мы можем сказать, что элемент — это тот материал, из которого состоят простые вещества и который входит в состав сложных веществ. Простое вещество состоит из одного элемента, сложное — из двух и более.
Итак, элементы являются составными частями сложных веществ и в свободном виде образуют простые вещества, которые не могут быть ни химически разложены, ни получены путём реакции соединения».
С точки зрения химической атомистики, не использующей представлений о строении атома и считающей основной характеристикой химического элемента его порядковый номер (термин предложен Ван ден Бруком) в периодической таблице Д. И. Менделеева (численно равный, как известно со времён Ван ден Брука, заряду ядра атома элемента в единицах элементарного заряда), химический элемент есть совокупность атомов с одинаковым порядковым номером в периодической таблице, а атом, соответственно, есть наименьшая химически неделимая часть простого вещества, являющаяся носителем свойств химического элемента. - ↑ В 1971 году было сообщено об обнаружении в минерале бастнезите первичного плутония-244 с периодом полураспада около 80 млн лет. Повторное исследование бастнезита, опубликованное в 2012 году, не подтвердило этот результат. Обнаружение плутония-244 космического происхождения в земных глубоководных отложениях, о котором сообщено в 2021 году, не означает, что он сохранился на Земле с момента её образования.
Adabiyotlar
- Anshits A. G., Gracheva E. V., Kluss O. K., Salkova E. A. Kimyo. 1.0-versiya. — Krasnoyarsk: Nashriyot-matbaa majmuasi, Sibir federal universiteti, 2008. — 224 bet — (Elektron o‘quv-uslubiy majmua). — ISBN 978-5-7638-1438-5.
- Verxovskiy V. N. Anorganik kimyo. — Uchpedgiz, 1940. — 428 bet
- Glinka N. L. Umumiy kimyo. — O‘zgartirishsiz qayta nashr. — Moskva: KnoRus, 2021. — 748 bet — ISBN 978-5-406-07956-0.
- Yelyashevich M. A. Atom // Katta Rossiya ensiklopediyasi. — Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2005. — 2-jild. — 466—470-betlar.
- Kedrov B. M. Mendeleyevdan hozirgi kungacha element tushunchasining rivojlanishi. — Moskva—Leningrad: Gostexizdat, 1948. — 248 bet
- Kedrov B. M. Kimyoda element tushunchasining evolyutsiyasi. — Moskva: RSFSR Pedagogika fanlari akademiyasi nashriyoti, 1956. — 360 bet
- Mendeleyev D. I. Kimyoviy elementlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Rakov E. G. Kimyoviy elementlar // Katta Rossiya ensiklopediyasi. — Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2017. — 34-jild. — 63-bet.
- Rudzitis G. E., Feldman F. G. Kimyo. 8-sinf. — 4-nashr. — Moskva: Prosveshcheniye, 2016. — 208 bet — ISBN 978-5-09-037746-1.
- Xodakov Y. V. Umumiy va anorganik kimyo. O‘qituvchilar uchun qo‘llanma. — Moskva: Uchpedgiz, 1959. — 736 bet
- Chernobelskaya G. M. O‘rta maktabda kimyo o‘qitish metodikasi. — Moskva: VLADOS gumanitar nashriyot markazi, 2000. — 336 bet — ISBN 5-691-00492-1.