
To‘ldirilgan reallik (ingl. augmented reality, AR — «to‘ldirilgan reallik») — atrofdagi muhit haqidagi ma’lumotlarni to‘ldirish va uni idrok etishni o‘zgartirish maqsadida ko‘rish maydoniga turli sensor ma’lumotlarni kiritish natijasidir.
Mohiyati va kelib chiqishi
To‘ldirilgan reallik — idrok qilinadigan aralash reallik bo‘lib, kompyuter yordamida idrok etilayotgan reallikka «qo‘shimcha» elementlar kiritish orqali yaratiladi, bunda haqiqiy obyektlar idrok maydonida birlashtiriladi.
Idrok etilayotgan reallikni to‘ldirishning keng tarqalgan misollari qatoriga futbol o‘yinlari teletranslyatsiyasida darvozaga eng yaqin turgan maydon o‘yinchisining o‘rnini ko‘rsatuvchi, yuz chizig‘iga parallel rangli chiziq; jarima zarbasi nuqtasidan darvozagacha bo‘lgan masofani ko‘rsatuvchi strelkalar; xokkey o‘yinida shaybaning «chizib ko‘rsatilgan» uchish trayektoriyasi; kinofilmlar va kompyuter yoki gadjet o‘yinlarida haqiqiy hamda xayoliy obyektlarning uyg‘unlashuvi va boshqalar kiradi.
Taxminlarga ko‘ra, «to‘ldirilgan reallik» atamasini Boeing korporatsiyasi tadqiqotchisi Tom Kodel (ingl. Tom Caudell) 1990-yilda taklif qilgan. Tom Kodel bu atamani samolyotlar yig‘ilishida qo‘llaniladigan raqamli displeylarni tavsiflash uchun ishlatgan. Yig‘uvchilar o‘zlari bilan ko‘chma kompyuterlarni olib yurishgan va yarim shaffof displey panellariga ega shlemlar yordamida chizmalar hamda ko‘rsatmalarni ko‘ra olishgan.
To‘ldirilgan reallikning bir nechta ta’rifi mavjud: tadqiqotchi Ronald Azuma (ingl. Ronald Azuma) 1997-yilda uni quyidagi xususiyatlarga ega tizim deb ta’riflagan:
- virtual va haqiqiy reallikni birlashtiradi;
- real vaqt rejimida o‘zaro ta’sirlashadi;
- uch o‘lchamli muhitda ishlaydi — 3D.
Aynan 1994-yilda Pol Milgrom (ingl. Paul Milgram) va Fumio Kisino (ingl. Fumio Kishino) «virtuallik–reallik kontinuumi»ni (ingl. Milgram's Reality-Virtuality Continuum) — reallik va virtuallik o‘rtasidagi uzluksiz makonni tavsiflagan. Unda to‘ldirilgan reallik (reallikka yaqinroq) va to‘ldirilgan virtuallik (virtuallikka yaqinroq) joylashadi. To‘ldirilgan reallik — haqiqiy dunyoning elementlari sifatida idrok etiladigan muhitga, odatda yordamchi axborot vazifasini bajaruvchi xayoliy obyektlarni qo‘shish natijasidir.
Ba’zan «kengaytirilgan reallik», «yaxshilangan reallik», «boyitilgan reallik», «kattalashtirilgan reallik» atamalari o‘zaro sinonim sifatida ishlatiladi. Biroq bu atamalarni bunday qo‘llash umuman olganda noto‘g‘ri: «kengaytirilgan reallik», «kattalashtirilgan reallik» va «boyitilgan reallik» atamalari faqat to‘ldirilgan reallikni amaliy qo‘llashning muayyan shakllari va jihatlarini ifodalashga mos keladi, «yaxshilangan reallik» atamasining o‘rinliligi esa umuman shubhali.
To‘ldirilgan reallikning ishlash mexanizmlari
- Markerga bog‘lash — kamera haqiqiy jismga qaratilganda to‘ldirilgan reallik obyekti paydo bo‘ladigan mexanizm. Kamera ko‘rish maydonida muayyan faollashtiruvchi belgi (trigger) paydo bo‘lganda, to‘ldirilgan reallik kontenti ishga tushadi. Marker sifatida tasvirlar, logotiplar, fotosuratlar va tovushlardan foydalanish mumkin.
- Tekislikka bog‘lash — qurilma skanerlash natijasida tanlagan muayyan nuqtaga bog‘langan to‘ldirilgan reallik obyekti makonda paydo bo‘ladigan mexanizm. Gorizontal va vertikal tekisliklar aniqlanadi. Bu mexanizm markerni doim qurilmaning ko‘rish maydonida tutish zarur bo‘lmagan holatlarda qo‘llanadi.
- Geolokatsiyaga bog‘lash — to‘ldirilgan reallik obyekti shaharning muayyan nuqtasida paydo bo‘ladigan mexanizm. Bu holatda marker vazifasini geolokatsiya — geografik koordinatalar bajaradi.
- Portallar — to‘ldirilgan reallikda 360° rejimida makon namoyon bo‘ladigan mexanizm. Bunday makon foto, videomateriallardan yoki grafik usulda yaratilgan tasvirlardan iborat bo‘lishi mumkin.
- Jismoniy obyekt bilan o‘zaro ta’sir — haqiqiy jism ustida to‘ldirilgan reallikning qo‘shimcha elementlari paydo bo‘ladigan mexanizm. Bunda jismning o‘zi faollashtiruvchi belgi vazifasini bajaradi. Buning uchun jismoniy obyektning 3D makondagi raqamli nusxasi yaratiladi.
- Haqiqiy ko‘rinishdagi personajlarni integratsiyalash — haqiqiy obyekt to‘ldirilgan reallik muhitiga joylashtiriladigan mexanizm. Bunday effektga bir necha usulda erishish mumkin: • 2D video — haqiqiy obyekt xromakey fonida inson bo‘yi balandligidagi rakursdan tasvirga olinadi, grafik muharrirda fon olib tashlanadi va tasvir tomoshabinga tik burchak ostida AR muhitiga joylashtiriladi. Tomoshabin obyektning atrofidan aylanib o‘tmoqchi bo‘lganda, obyekt hamisha bir tomoni bilan unga qarab turadi va hajmlilik illyuziyasini saqlaydi. • 4D tasvirga olish — harakatdagi obyektni qayd etadigan maxsus kameralar to‘plami yordamida studiyada tasvirga olish. Natijada AR muhitiga qo‘shishga tayyor, haqiqiy ko‘rinishdagi animatsiyali 3D model hosil bo‘ladi.
- Kengaytirilgan funksiyalar — interaktiv imkoniyatlar qo‘shish mexanizmi. Imkoniyatlar: animatsiyani bosish orqali ishga tushirish, personaj bilan muloqot qilish, boshqa veb-resurslarga o‘tish va hokazo.
- Ko‘p foydalanuvchili rejim — bir nechta qurilmaning birgalikda ishlash rejimi. O‘yinlar, kvestlar, ommaviy taqdimotlar hamda dizayner va muhandislarning hamkorlikdagi ishida qo‘llanadi.
- Veb AR (Web AR) — internet orqali AR kontentini ko‘rish. Ikki turi mavjud: • Brauzerda ko‘rish • Ilovani bevosita qurilmaga yuklab olish
To‘ldirilgan reallik texnologiyasining rivojlanishi
- Obyektlarni real vaqt rejimida tanib olish. Ko‘rish qobiliyati zaif va ko‘zi ojiz odamlarga yordam berish uchun AR hamda mashinaviy o‘rganish (ML) texnologiyalari birlashtiriladi. Smartfon biror obyektga qaratilganda ilova uni aniqlaydi va nomini ovoz chiqarib aytadi.
- 6D sun’iy intellekt okklyuziyasi. Bu atrof-muhitning fazoviy to‘rini qurish texnologiyasi bo‘lib, unda nafaqat tekisliklar, balki muhitning chuqurlik xaritasi ham hisobga olinadi. Shu tufayli to‘ldirilgan reallikdagi obyektlar haqiqiy obyektlarning joylashuviga mos ravishda harakat qilishi mumkin.
- Haqiqiy ko‘rinishdagi 3D skanerlash.
To‘ldirilgan reallik rivojlanishidagi muammolar
«Har qanday texnologiya kabi, AR va VR ning ham salbiy tomonlari bor: hozircha ulardan foydalanish ancha qiyin. AR ko‘zoynagini kun bo‘yi taqish ko‘zlarni juda charchatadi, ayniqsa bu qurilmalarning dastlabki versiyalarida yaqqol sezilgan; bundan tashqari, inson ancha ko‘p axborot qabul qiladi. Lekin kelajakda texnologiyalar rivojlangani sari odamlar bunga moslashadi», — deydi futurolog Robert Skoubl. Zamonaviy to‘ldirilgan reallikning yana bir muammosi — AR ko‘zoynaklarining kattaligi sabab ulardan foydalanish noqulayligi va bunday qurilmalarning narxi yuqoriligidir. Keng ommaga mo‘ljallangan, arzonroq va kengroq tarqalgan ko‘zoynaklar (masalan, Google Glass) esa quvvati past bo‘lgani sababli ko‘plab funksiyalarni bajara olmaydi. Bu haqda batafsil ma’lumotni ushbu maqoladan olish mumkin.
Adabiyot, kino san’ati va televideniye
O‘sha paytda hali to‘ldirilgan reallik deb atalmagan dastlabki usullar fantastik adabiyot va unga aloqador tasviriy san’atning muqobil tarix janrida keng qo‘llanilgan. Shuningdek, ular haqiqiy obyekt va personajlar animatsiya yoki kompyuter grafikasi yordamida yaratilgan obyekt va personajlar bilan aralashib, o‘zaro ta’sirlashadigan teleko‘rsatuv hamda kinofilmlarda ham uchraydi. Bunday sahnalarda qo‘llanadigan usullardan biri — kompyuter grafikasi.
Mobil texnologiyalar
To‘ldirilgan reallik yordamida atrof-muhit haqidagi zarur ma’lumotlarni olish imkonini beruvchi mobil qurilmalar uchun ko‘plab dasturiy mahsulotlar mavjud. Bular: brauzerlar (to‘ldirilgan reallik brauzerlari) va alohida xizmatlar, kompaniyalar yoki hatto muayyan qurilma modellari uchun ixtisoslashgan dasturlardir. To‘ldirilgan reallikning ommalashishi va iste’molchilar orasida tobora tanilishi smartfonlar hamda planshet kompyuterlar apparat platformalarining hisoblash quvvati va sensorlari majmuasi qurilmalar kamerasidan real vaqt rejimida olinayotgan tasvir ustiga istalgan raqamli ma’lumotlarni joylashtirish imkonini berishi bilan bog‘liq. Bu sohadagi ayrim yechimlar to‘ldirilgan reallik muhiti bilan doimiy aloqani ta’minlash uchun tanaga taqiladigan kompyuterlar (jumladan, aqiladigan aqlli kiyimlar elementlari) ko‘rinishida ishlab chiqiladi.
“Google” korporatsiyasi Project Glass garniturasini ishlab chiqmoqda (bu to‘ldirilgan reallikni ommaviy iste’mol bozoriga olib chiqishga qaratilgan ilk urinishlardan biri bo‘lib, 2013-yilga to‘g‘ri keladi; 2015-yilda ishlab chiqish muzlatilgan. Shu bilan birga, to‘ldirilgan reallik uchun Tango platformasi ishlab chiqilgan va 2016-yilda taqdim etilgan), Vuzix esa Smart Glasses M100 ustida ishlamoqda. Microsoft 2016-yilda HoloLens qurilmasini biznes va mutaxassislar uchun chiqardi. 2017-yil iyunida Apple ARKit platformasini e’lon qildi. Shunga o‘xshash ishlanmalar boshqa yirik kompaniyalarda, jumladan, Canon kompaniyasining professional dizaynerlarga mo‘ljallangan MREAL AR ko‘zoynaklari loyihasida va ko‘plab yangi kompaniyalarda ham olib borilmoqda. Mobil ilovalar handsfree (qo‘l ishlatmasdan boshqariladigan qurilmalar) vositalariga nisbatan keng tarqalgan va ulardan foydalanish oson bo‘lgani sababli to‘ldirilgan reallik texnologiyasi aynan mobil dasturlash sohasida faol o‘rganilmoqda.
Tibbiyot
Zamonaviy laparoskopik operatsiyalarda endoskopdan olingan tasvir operatsiya vaqtida bajarilgan angiografiya tasviri bilan to‘ldiriladi. Bu jarrohga o‘sma a’zoning qayerida joylashganini aniq bilish va shu yo‘l bilan o‘smani olib tashlash jarayonida bemor a’zosining sog‘lom to‘qimalari shikastlanishini imkon qadar kamaytirish imkonini beradi.
Harbiy texnika

Zamonaviy jangovar samolyotlar va vertolyotlarda ko‘pincha old oynadagi yoki uchuvchi shlemidagi axborot indikatsiyasi qo‘llanadi. Bu uchuvchiga asosiy asboblar paneliga chalg‘imasdan, eng muhim ma’lumotlarni bevosita kuzatayotgan manzarasi fonida olish imkonini beradi. Masalan, havo jangidagi manyovrlar paytida qimmatli soniyalarni tejaydi. Shunday tizimlarning ko‘pchiligi boshni burish yoki ko‘z soqqalarini harakatlantirish orqali nishonni belgilashga imkon beradi.

Jangovar mashinalar va tanklar ekipajlari hamda piyoda harakatlanadigan askarlar uchun to‘ldirilgan reallikning taktik tizimlari ham tobora keng tarqalmoqda. Bunday tizimga Amerikaning shlemga o‘rnatiladigan ARC4 tizimi misol bo‘ladi. Kelajakda tegishli to‘ldirilgan reallik belgilarini shakllantirish uchun sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish ko‘zda tutilmoqda. Bu nishonlarni tezkor belgilash, samarali nishonga yo‘naltirish, harakatlarni muvofiqlashtirish va birgalikda o‘t ochishda o‘zaro xalaqitlarning oldini olish imkonini beradi.
To‘ldirilgan reallik texnologiyasi o‘q-dori omborlarining hududdagi 3D topologiyasini optimallashtirish uchun kuchli vositadir. Bunda xavf zonalarini dinamik tasvirlash asosida o‘q-dori taxlamlarining tarkibi va ular orasidagi masofalar tanlanadi. Bunday zonalar haqidagi axborotni tarqatish omborlarda portlash xavfi mavjud bo‘lgan sharoitda bo‘linmalarni joylashtirish uchun xavfsiz joylarni va harakatlanishning eng kam xavfli yo‘nalishlarini tanlash imkonini beradi. Bundan tashqari, o‘q-dorilarni bo‘linmalarga jo‘natishdan oldin AR ko‘zoynaklari yoki tegishli displeylarda muayyan o‘q-dorining holati va foydalanish tarixi haqidagi ma’lumotlarni ko‘rsatish mumkin.
O‘yin industriyasi
Atrofdagi muhit tasviriga qo‘shimcha elementlarni joylashtirish uchun kompyuter o‘yinlari kameradan kelayotgan videosignalni qayta ishlaydi. Masalan, 2004-yilda mobil telefonlar uchun Mosquitos nomli o‘yin chiqarilgan. U oddiy kamera video rejimidan iborat bo‘lib, tasvir ustiga mo‘ljal va hajmi kattalashib boruvchi chivinlar qo‘shilgan; o‘yinchi ularni «otib» yo‘q qilishi kerak edi. Chivinlar kameraning ko‘rish maydonidan tashqaridagi keng hududda ham paydo bo‘lardi. Shu sababli o‘yinchi xonada turib, chivinlarni «izlash» uchun telefonni har tomonga burishi lozim edi.
Hozirgi dunyoda to‘ldirilgan reallik o‘yinlari gadjetlarda, shuningdek, o‘yin konsollarida keng tarqalgan. 2016-yil o‘rtalariga kelib butun dunyoda katta ommalashgan va jamiyatda sezilarli aks sado uyg‘otgan, gadjetlar uchun mo‘ljallangan global ko‘p foydalanuvchili Pokémon Go o‘yini orqali pokemonlarni haqiqiy dunyoning virtual elementlar bilan to‘ldirilgan muhitida — sayyoramiz bo‘ylab haqiqiy obyektlar yonida interaktiv tarzda tutish mumkin bo‘ldi. Amerikalik Abhishek Singx (ingl. Abhishek Singh) Super Mario Bros o‘yinining butun bir bosqichini to‘ldirilgan reallikka ko‘chirdi. Dasturchilar Minecraft o‘yinini ham to‘ldirilgan reallikka ko‘chirdilar.
Matbaa va bosma mahsulotlar
To‘ldirilgan reallik Wikitude, JuliviAR, Layar, blippAR, ViliPhoto va boshqa to‘ldirilgan reallik brauzerlari tarqalishi tufayli bosma mahsulotlarda faol qo‘llanmoqda. Gazeta, buklet, risola, jurnal va hatto geografik xaritalarga keyinchalik raqamli obyektlarni ko‘rsatishda marker bo‘lib xizmat qiladigan tasvirlar joylashtiriladi. Qo‘shimcha axborot sifatida matn, tasvir, video, tovush yoki uch o‘lchamli obyektlar — harakatsiz yoxud animatsiyali obyektlar, ya’ni amalda istalgan raqamli ma’lumot namoyon bo‘lishi mumkin. Planshet va smartfonlarga o‘rnatilgan maxsus brauzer dasturlari orqali foydalanuvchilar markerlarni skanerlab, qo‘shimcha kontentdan foydalanish imkoniga ega bo‘ladilar.
Davriy nashrlarda to‘ldirilgan reallik ko‘pincha reklamani namoyish etish va auditoriya e’tiborini jalb qilish uchun marketing vositasi sifatida ishlatiladi. Shu bilan birga, ijtimoiy muammolarni hal etishga qaratilgan loyihalar ham mavjud. Bunga Yaponiyaning Tokyo Shimbun gazetasi tashabbusi misol bo‘ladi: uning matnlari mobil qurilmalar yordamida bolalar tushunadigan shaklga moslashtiriladi. Bu bolalar va ota-onalar uchun umumiy axborot maydonini yaratish hamda oilaviy aloqalarni mustahkamlashga qaratilgan.
Animatsiyali to‘ldirilgan reallik maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o‘quv adabiyotlarida keng tarqalgan.
To‘ldirilgan reallik markerlari sifatida quyidagilardan foydalanish mumkin: shtrix-kodlar, QR-kodlar, RFID teglari.
Ta’lim
To‘ldirilgan reallik ta’lim sohasida ham qo‘llanmoqda. Ta’limda ushbu texnologiyadan foydalanish tobora rivojlanmoqda va turli afzalliklarga ega istiqbolli amaliyot hisoblanadi. U turli fanlarni, jumladan, chet tillarni o‘qitish samaradorligini oshirishi mumkin. Tilni o‘zlashtirish uchun shu tilda so‘zlashuvchi xalqning madaniyatini chuqur anglash, chet tilidagi ijtimoiy-madaniy kompetensiyalarni egallash zarur. To‘ldirilgan reallik bu masalani hal etishga yordam beradigan eng istiqbolli texnologiyalardan biridir.
Rossiya oliy o‘quv yurtlarida AR texnologiyalarini joriy etish 2015-yilda Moskva ochiq ta’lim instituti dasturlarida boshlangan; 2017-yildan esa mazkur yo‘nalishni rivojlantirishga ikkita tashkilot jalb qilingan: Moskva shahri Axborot texnologiyalari departamenti va Uzoq Sharq federal universiteti.
Neyron tarmoqlar va to‘ldirilgan reallik
Bozorda green screen (yashil fon)dan foydalanmasdan green screen effektini yaratish, ya’ni turli texnologiyalar yordamida olingan tasvirlardan inson konturini ajratish va uni fotosurat fonidan alohida chiqarish imkonini beruvchi ilovalar allaqachon ko‘p. Inson konturini tasvirdan ajratish yangi fonni qo‘yishga imkon beradi; bu videoqo‘ng‘iroqlar yoki yanada yorqin va rang-barang tasvirlar yaratish uchun foydali bo‘lishi mumkin. Prisma yoki Paper Artist kabi ilovalarni ishlab chiquvchilar ham shunga o‘xshash texnologiyalarga tayanib, neyron tarmoqlardan foydalanadilar. Bu tarmoqlar bevosita mobil qurilmaning o‘zida ishlaydi.