Unix operatsion tizimi

Unix
Изображение логотипа
Ishlab chiquvchi Bell laboratoriyalari, Ken Tompson, Dennis Ritchi va Brayan Kernigan
Birinchi chiqarilishi 1969
Veb-sayt opengroup.org/uni… (inglizcha)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Unix (Xalqaro fonetik alifbo: [ˈjuːnɪks]) — ko‘chma, ko‘p vazifali va ko‘p foydalanuvchili operatsion tizimlar oilasi bo‘lib, ular dastlabki AT&T; Unix loyihasining g‘oyalariga asoslangan. Mazkur loyiha 1970-yillarda Bell Labs tadqiqot markazida Ken Tompson va Dennis Ritchi tomonidan ishlab chiqilgan.

Unix oilasidagi operatsion tizimlar modulli tuzilishga ega: har bir vazifani alohida yordamchi dastur bajaradi; dasturlar o‘rtasidagi aloqa yagona fayl tizimi FHS orqali amalga oshiriladi, yordamchi dasturlar bilan ishlash uchun esa buyruqlar qobig‘i ishlatiladi.

Unix asosiga qo‘yilgan g‘oyalar operatsion tizimlar rivojiga ulkan ta’sir ko‘rsatdi. Hozir Unix tizimlari tarixiy jihatdan eng muhim operatsion tizimlardan biri deb e’tirof etiladi.

UNIX V6 ni PDP-11 emulyatorida Windows 7 muhitida ishga tushirish
UNIX V5 ni PDP-11 emulyatorida Windows 7 muhitida ishga tushirish

Birinchi Unix tizimi AT&T kompaniyasining Bell Labs bo‘linmasida yaratilgan. O‘shandan beri Unix tizimlarining ko‘plab turli variantlari ishlab chiqildi. UNIX® savdo belgisidan faqat Single UNIX Specification standartiga muvofiqlik sertifikatidan o‘tgan operatsion tizimlar foydalanishi mumkin. Shunga o‘xshash tushunchalar va texnologiyalardan foydalanadigan boshqa tizimlar esa Unixga o‘xshash operatsion tizimlar (inglizcha Unix-like).

Xususiyatlari

Unixga o‘xshash tizimlarning boshqa operatsion tizimlardan asosiy farqi — ular boshidanoq ko‘p foydalanuvchili va ko‘p vazifali qilib yaratilgan. Unixda bir vaqtning o‘zida ko‘plab odamlar, har biri o‘zining virtual qurilmasi — terminali orqali ishlashi mumkin; bunda ularning har biri ayni kompyuter resurslaridan foydalanadigan ko‘plab hisoblash jarayonlarini bajarishi mumkin.

Unixning ikkinchi muhim yutug‘i — uning turli platformalarda ishlay olishidir. Tizim yadrosi deyarli istalgan mikroprotsessorga oson moslashtiriladigan qilib yaratilgan.

Unixning boshqa o‘ziga xos xususiyatlari ham bor:

Qo‘llanilishi

1980-yillardan boshlab Unix tizimlari asosan serverlarda keng tarqalgan. 2010-yillardan boshlab Unixga o‘xshash tizimlar yadrosiga asoslangan tizimlar turli uskunalar, jumladan, smartfonlar uchun o‘rnatilgan tizimlar sifatida keng ommalashdi. Unix tizimlari superkompyuterlarda ham keng qo‘llanadi. Jumladan, barcha (100 %) TOP500 reytingidagi superkompyuterlarga Linux o‘rnatilgan.

Ishstansiyalari va uyda foydalanishga mo‘ljallangan tizimlar orasida Unix va Unixga o‘xshash operatsion tizimlar Microsoft Windows dan keyin ommaboplik bo‘yicha ikkinchi (macOS), uchinchi (Linux) va keyingi ko‘plab o‘rinlarni egallaydi.

Tarixi

Dastlabki tizimlar

Yillar bo‘yicha Unix variantlari

1957-yilda Bell Labsda ichki ehtiyojlar uchun operatsion tizim yaratish ishlari boshlandi. Viktor Visotskiy rahbarligida BESYS tizimi yaratildi. Keyinchalik u Multics loyihasiga rahbarlik qildi, so‘ngra Bell Labsning axborot bo‘limi boshlig‘i bo‘ldi.

1964-yilda uchinchi avlod kompyuterlari paydo bo‘ldi va BESYS imkoniyatlari endi ularga yetarli emas edi. Visotskiy hamda uning hamkasblari yangi operatsion tizimni mustaqil ishlab chiqmasdan, General Electric va MITning qo‘shma loyihasi bo‘lgan Multicsga qo‘shilishga qaror qildilar. Bell Labs tarkibiga kirgan AT&T telekommunikatsiya giganti loyihani jiddiy qo‘llab-quvvatladi, ammo loyiha moliyaviy foyda keltirmagani sababli 1969-yilda undan chiqdi.

Dastlabki Unix tizimlari

Ken Tompson va Dennis Ritchi — Unix yaratuvchilari

Unix dastlab PDP-7 minikompyuterlari uchun 1960-yillar oxirida Bell Labs xodimlari tomonidan Multics g‘oyalariga asoslanib ishlab chiqilgan. Asosiy hissani Ken Tompson qo‘shgan. Shuningdek, Dennis Ritchi va Duglas Makilroy ham katta hissa qo‘shgan. Tizim bir vazifali bo‘lgani uchun 1970-yilda unga Unics — Uniplexed Information and Computing Service nomi berildi; bu nom ko‘p vazifali Multics — Multiplexed Information and Computer Services atamasiga qarama-qarshi qo‘yilgan edi. «Unix» degan yakuniy yozilish shaklini esa Brayan Kernigan taklif qilgan, deb hisoblanadi.

Birinchi rasmiy versiya «birinchi nashr» (Edition 1) deb nomlandi. Unda vaqt 1-yanvar 1971-yildan hisoblangan (vaqt soniyaning oltmishdan bir qismi bilan o‘lchangani uchun har 2 yilda hisoblagich to‘lib ketar, shu bois dastlabki versiyalarda hisob har yili nollanar edi); 1973-yil noyabrida Unixning to‘rtinchi versiyasida hozirgacha ishlatiladigan vaqtni saqlash formati joriy etildi. Shundan beri Unixning barcha turlari tizim vaqtini 1-yanvar 1970-yildan boshlab hisoblaydi. Unixning dastlabki versiyalari assembler tilida yozilgan va ularda kompilyator bilan ishlaydigan yuqori darajali dasturlash tili uchun o‘rnatilgan vosita bo‘lmagan. Taxminan 1969-yilda Ken Tompson Dennis Ritchi ko‘magida Bi tilini ishlab chiqdi va amalga oshirdi. Bu til 1966-yilda yaratilgan BCPL tilining minikompyuterlarda ishlatish uchun soddalashtirilgan varianti edi. Bi ham, BCPL ham interpretatsiya qilinadigan tillar edi. 1972-yilda Bi tilida qayta yozilgan Unixning ikkinchi nashri chiqarildi. 1969–1973-yillarda Bi asosida kompilyatsiya qilinadigan til ishlab chiqilib, u C tili deb nomlandi.

1973-yilda C tili kompilyatori o‘rnatilgan Unixning uchinchi nashri chiqdi. O‘sha yilning 15-oktabrida esa tizim yadrosi C tilida qayta yozilgan to‘rtinchi nashr paydo bo‘ldi (bu yuqori darajali PL/1 tilida yozilgan Multics tizimiga hamohang edi); 1975-yilda esa to‘liq C tilida qayta yozilgan beshinchi nashr chiqarildi.

1974-yildan boshlab Unix universitetlar va ilmiy muassasalar orasida tarqala boshladi. 1975-yildan Bell Labsdan tashqarida yaratilgan yangi versiyalar paydo bo‘ldi va tizimning ommabopligi oshdi. O‘sha 1975-yilda Bell Labs oltinchi nashrni chiqardi; u keng tarqalgan Jon Layons sharhlari tufayli mashhur bo‘ldi.

1978-yilga kelib tizim 600 dan ortiq kompyuterga, avvalo universitetlarda o‘rnatilgan edi. Yettinchi nashr Unixning so‘nggi yagona versiyasi bo‘ldi. Aynan shu versiyada hozirgi ko‘rinishga yaqin buyruq interpretatori — Bourne shell.

Tarmoqlarga ajralish

1980-yillar boshida Bell Labsga egalik qilgan AT&T kompaniyasi Unixning qadrini anglab, operatsion tizimning tijoriy versiyasini yaratishga kirishdi. 1982-yilda sotuvga chiqarilgan ushbu versiya UNIX System III deb nomlandi va tizimning yettinchi nashriga asoslangan edi. Ammo AQSH hukumati 1956-yilda joriy qilgan cheklov sabab kompaniya Unixni bevosita tijoriy mahsulot sifatida rivojlantira olmasdi. Adliya vazirligi AT&Tni kompaniyaning ayrim faoliyatlarini cheklovchi bitimni imzolashga majbur qildi. Ushbu bitim kompaniyaga telefon va telegraf tarmoqlari hamda uskunalari bilan bog‘liq bo‘lmagan faoliyatni amalga oshirishni taqiqlar edi. Unixni tijoriy mahsulotga aylantira olish uchun kompaniya operatsion tizimning dastlabki kodini bir nechta oliy ta’lim muassasasiga juda erkin litsenziya shartlari asosida taqdim etdi. 1973-yil dekabrida uni birinchilardan bo‘lib qabul qilgan Berkli universiteti bo‘ldi.

1978-yilda Berkli Kaliforniya universitetida BSD Unix yaratildi. Uning birinchi versiyasi oltinchi nashrga asoslangan edi. 1979-yilda yettinchi nashrga asoslangan 3BSD nomli yangi versiya chiqarildi. BSD virtual xotira va sahifalarni talabga ko‘ra almashtirish kabi foydali imkoniyatlarni qo‘llab-quvvatlardi. BSD muallifi Bill Joy edi.

Unixning tarmoqlarga ajralishiga sabab bo‘lgan muhim omillardan biri 1980-yilda TCP/IP protokollari stekining amalga oshirilishi bo‘ldi. Ungacha Unixda kompyuterlar o‘rtasidagi aloqa rivojlanmagan edi; eng muhim aloqa vositasi UUCP (bir Unix tizimidan boshqasiga fayl nusxalash vositasi; dastlab telefon tarmoqlarida modemlar orqali ishlagan).

Tarmoq ilovalarini dasturlash uchun ikki interfeys taklif etildi: Berkli soketlari (Berkley sockets) va transport qatlami interfeysi TLI (inglizcha Transport Layer Interface).

Berkley sockets interfeysi Berkli universitetida yaratilgan va o‘sha yerda ishlab chiqilgan TCP/IP protokollari stekidan foydalangan. TLI AT&T tomonidan OSI modelining transport qatlami ta’rifiga muvofiq ishlab chiqilgan va ilk bor System Vning 3-versiyasida paydo bo‘lgan. Garchi bu versiyada TLI va oqimlar mavjud bo‘lsa-da, dastlab unda TCP/IP yoki boshqa tarmoq protokollari amalga oshirilmagan edi; bunday yechimlarni boshqa kompaniyalar taklif qilgan.

TCP/IP ning amalga oshirilishi rasman va uzil-kesil System V 4-versiyasining asosiy to‘plamiga kiritildi. Bu hamda boshqa, asosan bozor bilan bog‘liq omillar Unixning ikki tarmog‘i — BSD (Berkli universiteti) va System V (AT&Tning tijoriy versiyasi) o‘rtasidagi yakuniy ajralishga olib keldi. Keyinchalik AT&Tdan System V litsenziyasini olgan ko‘plab kompaniyalar Unixning o‘z tijoriy variantlarini yaratdi. Jumladan: AIX, CLIX, HP-UX, IRIX, Solaris.

1983-yil o‘rtalarida BSD 4.2 versiyasi chiqarildi. U Ethernet va Arpanet tarmoqlarida ishlashni qo‘llab-quvvatlagan. Tizim juda ommalashdi. 1983–1990-yillar orasida BSDga ko‘plab yangi imkoniyatlar, jumladan, sozlagich, yadro uchun tarmoq fayl tizimi NFS, virtual fayl tizimi VFS kiritildi hamda tarmoq fayl tizimlari bilan ishlash imkoniyatlari ancha yaxshilandi.

Shu orada AT&T System V nomli tizimining yangi versiyalarini chiqardi. 1983-yilda 1-versiya (SVR1 — System V Release 1) chiqarildi. U to‘liq ekranli matn muharriri vi, dastur kutubxonasi curses, kiritish-chiqarishni buferlash, inode keshi imkoniyatlarini o‘z ichiga olardi. 2-versiya (SVR2) 1984-yilda chiqarildi. Unda fayllarni qulflash (file locking), sahifalarni talabga ko‘ra yuklash (demand paging), yozish vaqtida nusxalash (copy-on-write) joriy qilindi. 3-versiya 1987-yilda chiqdi va boshqa imkoniyatlar bilan bir qatorda TLI hamda masofaviy fayl tizimlarini qo‘llab-quvvatlovchi RFS tizimini o‘z ichiga oldi. 4-versiya (SVR4) Sun bilan hamkorlikda ishlab chiqilib, 18-oktabr 1988-yilda chiqarildi. U BSDning ko‘plab imkoniyatlarini, jumladan, TCP/IP, soketlar, yangi buyruq interpretatori cshni qo‘llab-quvvatlardi. Bundan tashqari, ramziy havolalar, ksh buyruq interpretatori, shuningdek, NFS tarmoq fayl tizimi (manbasi — SunOS) ham qo‘shildi.

Unixning zamonaviy variantlari odatda sof System V yoki sof BSD emas. Ularda System V va BSDning imkoniyatlari birlashtirilgan.

Erkin Unixga o‘xshash operatsion tizimlar

Ish stoli: KDE

1983-yilda Richard Stollman GNU loyihasi yaratilishini e’lon qildi. Bu loyiha erkin Unixga o‘xshash operatsion tizimni asl dastlabki koddan foydalanmasdan, noldan yaratishga urinish edi. Loyiha doirasida ishlab chiqilgan dasturlarning katta qismi, jumladan, GNU toolchain, Glibc (C tilining standart kutubxonasi) hamda Coreutils boshqa erkin operatsion tizimlarda muhim o‘rin egallaydi. Biroq GNU maqsadlariga to‘liq erishish uchun zarur bo‘lgan Unix yadrosi o‘rnini bosuvchi dasturni yaratish ishlari juda sekin davom etdi. Hozirgi kunda GNU Hurd — mikroyadroli Mach arxitekturasi asosida zamonaviy yadro yaratishga urinish — hali ham yakunlanishdan uzoq.

1991-yilda Linus Torvalds Linux yadrosini e’lon qilib, yordamchilarni jalb etganida GNU loyihasida yaratilgan vositalardan foydalanish tabiiy tanlov edi. GNU operatsion tizimi va Linux yadrosi birgalikda operatsion tizimni tashkil etib, u GNU/Linux nomi bilan tanildi. Ushbu tizimning distributivlari (masalan, Red Hat va Debian) yadro, GNU yordamchi dasturlari va qo‘shimcha dasturlarni o‘z ichiga oladi. Ular havaskorlar orasida ham, biznes sohasida ham ommalashdi.

1992-yil boshida 386/BSD distributivi chiqarildi. U Networking Release 2 distributiviga asoslangan edi. UNIX Systems Laboratories (USL) BSDI kompaniyasini, so‘ngra Berkli universitetini sudga berdi. Sababi Unix fayllari dastlabki kod va ikkilik shaklda deyarli bepul tarqatilishiga imkon berilgani USLning biznesiga zarar yetkazayotgan edi.

1992-yil davomida sud jarayonida USL sezilarli yutuqqa erishmadi, aksincha, Kaliforniya universiteti unga qarshi da’vo kiritdi. 1993-yil boshiga kelib 386/BSD distributivi NetBSD deb qayta nomlandi. 1993-yil dekabrida oddiy foydalanuvchilarga mo‘ljallangan yana bir distributiv — FreeBSD paydo bo‘ldi. Novell kompaniyasi USLni sotib olgach, 1993-yil yoziga kelib BSD kodlarining huquqiy maqomini tartibga solish bo‘yicha muzokaralar boshlandi. 1994-yil yanvariga kelib CSRG va Novell 18 000 ta fayldan iborat Networking Release 2 to‘plamidan uchta faylni olib tashlash, bir qator fayllarni tahrirlash hamda taxminan 70 ta faylga USL mualliflik huquqiga oid ma’lumotlarni kiritish haqida kelishib oldi.

1994-yil iyunida «toza» 4.4BSD-Lite nashri chiqarildi. Shundan so‘ng BSDI, NetBSD va FreeBSD guruhlari o‘z tizimlarini «toza» 4.4BSD-Lite bilan qaytadan sinxronlashtirishlariga to‘g‘ri keldi. Natijada USL da’vo kiritganidan beri uch yil ichida bajarilgan barcha ishlarni mualliflik huquqi buzilishi va begona koddan foydalanish nuqtayi nazaridan qayta tekshirish, yadro va operatsion muhitning muhim qismlarini qayta yozish zarur bo‘ldi. Ancha keyin mustaqil loyihalar sifatida OpenBSD, TrustedBSD va DragonFlyBSD ham ajralib chiqdi.

1997-yilda Apple Computer Inc. o‘zining yangi operatsion tizimi uchun asos sifatida NEXTSTEPni tanladi. Yadrosi erkin tarqatiladigan ushbu operatsion tizimni NeXT kompaniyasi ishlab chiqqan edi.

2000-yilda Apple Computer Inc. ochiq kodli, POSIXga mos keladigan operatsion tizim — Darwinni chiqardi. Unda Apple o‘zi yozgan kodni NeXTSTEP, FreeBSD va boshqa erkin loyihalardan olingan kod bilan birlashtirgan. Darwin Mac OS X va Apple iOS tizimlarida foydalaniladigan asosiy komponentlar majmuasidir. U yagona UNIX spetsifikatsiyasining uchinchi versiyasi (Single UNIX Specification — SUSv3) hamda POSIX ilovalari va yordamchi dasturlariga mos keladi.

14-iyun 2005-yilda Solaris operatsion tizimining dastlabki kodi ochiq e’lon qilindi. Ushbu loyiha va uning asosida yaratilgan operatsion tizim OpenSolaris deb nomlandi. Kod ochilganidan uch kun o‘tib, 17-iyunda SchilliX distributivi yaratildi. 2008-yil mayida OpenSolaris 2008.05 nomli birinchi rasmiy distributiv paydo bo‘ldi. OpenSolaris asosida o‘ndan ortiq distributiv mavjud bo‘lib, eng mashhurlari BeleniX va Nexenta OS.

GNU/Linux va BSD oilasi vakillari hozir tijoriy Unix tizimlarining bozordagi ulushini tez sur’atlarda egallab, yakuniy foydalanuvchilarning ish stoli kompyuterlari, mobil va o‘rnatilgan tizimlariga ham kirib bormoqda.

Xususiy mulk bo‘lgan tizimlar

AT&T kompaniyasi bo‘linganidan keyin Unix savdo belgisi va asl dastlabki kodga bo‘lgan huquqlar bir necha bor boshqa egalar qo‘liga o‘tdi. Xususan, ular uzoq vaqt Novell kompaniyasiga tegishli bo‘lgan.

1993-yilda Novell savdo belgisiga va dasturiy ta’minotni ushbu belgi talablariga muvofiq sertifikatlash huquqini X/Open konsorsiumiga topshirdi. Keyinchalik u Open Software Foundation bilan birlashib, The Open Group konsorsiumini tashkil etdi. Unga yetakchi kompyuter korporatsiyalari va davlat tashkilotlari, jumladan, IBM, Hewlett-Packard, Sun, NASA va ko‘plab boshqalar kiradi. Konsorsium operatsion tizimlar sohasidagi ochiq standartlarni ishlab chiqadi; ulardan eng muhimi Single UNIX Specification, avval POSIX deb atalgan standartdir. The Open Group nuqtayi nazariga ko‘ra, faqat Single UNIX Specification talablariga muvofiqligi sertifikatlangan tizimlargina UNIX deb atalishi mumkin.

1995-yilda Novell amaldagi litsenziyalar va System Vni kelgusida rivojlantirish huquqlarini Santa Cruz Operation(inglizcha) kompaniyasiga sotdi. 2000-yilda Santa Cruz Operation Unix bilan bog‘liq biznesini Caldera kompaniyasiga sotdi. Keyinchalik bu kompaniya SCO Group nomini oldi.

SCO Group Unixning dastlabki kodiga ham huquqi borligini da’vo qilib, Unixga o‘xshash tizimlarning turli foydalanuvchilari va yetkazib beruvchilaridan litsenziya to‘lovlarini talab qila boshladi. Biroq Novellning ta’kidlashicha, dastlabki kodga huquqlar Santa Cruz Operationga berilmagan, demak, SCO Groupga ham o‘tmagan, balki Novellga tegishli bo‘lib qolgan. Sud qarori ham buni tasdiqladi. Shunga qaramay, 2009-yil avgustida AQSHning o‘ninchi okrug apellyatsiya sudi ilgari chiqarilgan qarorni bekor qilib, operatsion tizimning dastlabki matnlariga bo‘lgan mualliflik huquqining qonuniy egasini aniqlash uchun qo‘shimcha tekshiruv tayinladi. 2010-yil iyunida sud 2010-yil aprelida Novell foydasiga chiqarilgan hukmni tasdiqlab, SCO Groupning keyingi shikoyatlarini ko‘rib chiqishni rad etdi va masalaga yakuniy nuqta qo‘ydi.

Unixning operatsion tizimlar evolyutsiyasiga ta’siri

Unix tizimlari katta tarixiy ahamiyatga ega, chunki ular tufayli operatsion tizimlar va dasturiy ta’minot sohasidagi bugun mashhur bo‘lgan ayrim g‘oyalar va yondashuvlar keng tarqaldi. Shuningdek, Unix tizimlari ishlab chiqilishi davomida C tili yaratildi.

Xuddi Multics singari, Unix ham assemblerda emas, balki yuqori darajali dasturlash tilida yozilgan (o‘sha davrda assembler ustun bo‘lgan).

Unix o‘zidan oldingi operatsion tizimlardagiga qaraganda ancha soddalashtirilgan faylga asoslangan modelni o‘z ichiga olgan edi. Fayl tizimi turli xizmatlar va qurilmalarni (masalan, printerlar, terminallar va qattiq disklar) o‘z ichiga olgan va ularga yagona ko‘rinishdagi interfeysni taqdim etgan. Biroq qurilmalar bilan ishlashning qo‘shimcha mexanizmlari (masalan, IOCTL va kirish huquqi bitlari) oddiy «baytlar oqimi» modeliga mos kelmas edi.

Unix Multicsda taklif etilgan, ichma-ich joylashish chuqurligi istalgancha bo‘lishi mumkin bo‘lgan iyerarxik fayl tizimi g‘oyasini ommalashtirdi. O‘sha davrdagi boshqa operatsion tizimlar (jumladan, DOS) disk makonini kataloglar yoki bo‘limlarga ajratishga imkon bergan, ammo ichma-ich joylashish darajalari soni cheklangan va ko‘pincha bir darajadan iborat edi. Keyinchalik barcha asosiy xususiy operatsion tizimlar[aniqlashtirish kerak] ham Multicsdan olingan rekursiv ichki kataloglar yaratish imkoniyatiga ega bo‘ldi.

Unix buyruqlar qobig‘i tilidan foydalanuvchi ham interaktiv ishlashda, ham skriptlar yozishda foydalanadi. Ya’ni, masalan, JCL tizimidagidek vazifalarni tavsiflaydigan alohida til mavjud emas. Qobiq va operatsion tizim buyruqlari oddiy dasturlar bo‘lgani uchun foydalanuvchi ularni o‘z xohishiga ko‘ra tanlashi yoki hatto o‘z qobig‘ini yozishi mumkin. Nihoyat, tizimga yangi buyruqlarni yadroni qayta kompilyatsiya qilmasdan qo‘shish mumkin. Unix buyruqlar satrida taklif etilgan ma’lumotlarga ketma-ket ishlov beruvchi dasturlar zanjirini tuzish usuli parallel ma’lumotlarni qayta ishlashning rivojlanishiga yordam berdi.

Unixning muhim xususiyatlari — matnli kiritish-chiqarishga to‘liq yo‘naltirilgani va mashina so‘zi uzunligi sakkiz bitga karrali deb hisoblanganidir. Dastlab Unixda hatto ikkilik fayllar muharrirlari ham bo‘lmagan: tizim butunlay matnli buyruqlar yordamida sozlangan. Kiritish-chiqarishning eng katta ham, eng kichik ham birligi matnli bayt bo‘lib, bu Unixning kiritish-chiqarish usulini yozuvlar bilan ishlashga yo‘naltirilgan boshqa operatsion tizimlardan tubdan farqlagan. Mumkin bo‘lgan barcha ma’lumotni matn orqali ifodalashga intilish konveyerlar (inglizcha pipelines) deb ataladigan mexanizmni foydali qildi. Sakkiz bitli matnli baytga yo‘nalish Unixni boshqa operatsion tizimlarga nisbatan kengaytiriladigan va ko‘chma qildi. Vaqt o‘tishi bilan matnli ilovalar boshqa sohalarda ham ustunlikka erishdi[aniqlashtirish kerak], masalan, tarmoq protokollari darajasida. Jumladan, Telnet, FTP, SMTP, HTTP va boshqalar.

Unix muntazam ifodalarning keng tarqalishiga ko‘maklashdi. Ular dastlab Unix uchun yaratilgan ed matn muharririda amalga oshirilgan edi. Unix dasturlari taqdim etgan imkoniyatlar operatsion tizimlarning standart interfeyslariga asos bo‘ldi (POSIX).

Tizimli dasturlashda keng qo‘llaniladigan C tili dastlab Unixni ishlab chiqish uchun yaratilgan bo‘lsa-da, ommaboplikda Unixning o‘zidan ham o‘zib ketdi. C dasturchiga biror dasturlash uslubini majburlab yuklamaydigan, «xatolarga bag‘rikeng» birinchi til bo‘ldi. U protsessorning ko‘rsatkichlar, jadvallar, bitli siljitishlar, inkrementlar va shunga o‘xshash barcha imkoniyatlariga kirish imkonini beradigan birinchi yuqori darajali til edi. Boshqa tomondan, C tilidagi erkinlik standart kutubxonaning buferning to‘lib ketishi kabi xatolarga olib kelardi. Masalan, C tilining standart kutubxonasidagi gets va scanf(inglizcha) kabi funksiyalardagi bufer to‘lib ketish xatolari ko‘plab zaifliklarni keltirib chiqardi. Masalan, mashhur Morris qurti foydalanib ketgan zaiflik edi.

Unixning ilk ishlab chiquvchilari modulli dasturlash va qayta foydalanish tamoyillarini muhandislik amaliyotiga joriy etishga hissa qo‘shdi.

Unix nisbatan arzon kompyuterlarda TCP/IP protokollaridan foydalanish imkonini bergan, bu esa Internetning tez rivojlanishiga olib kelgan. Bu o‘z navbatida Unix xavfsizlik tizimi, arxitekturasi va tizim yordamchi dasturlaridagi bir qancha yirik zaifliklarni tez aniqlashga yordam bergan.

Vaqt o‘tishi bilan Unixning yetakchi ishlab chiquvchilari dasturiy ta’minot yaratish madaniyati me’yorlarini ishlab chiqdilar; ular Unixning o‘zi kabi muhim ahamiyat kasb etdi. (batafsil…)

Unixga o‘xshash tizimlarning eng mashhur namunalari — macOS, Solaris, BSD va NeXTSTEP.

Unix tizimlarining shajarasi

Arxitekturaviy xususiyatlari

Unix oilasini boshqa tizimlardan ajratib turadigan xususiyatlar:

  • fayl tizimi daraxtsimon tuzilishga ega, nomlardagi katta-kichik harflarni farqlaydi; fayl nomi va yo‘l uzunligiga cheklovlar nisbatan kam;
  • yadro tuzilmali fayllarni qo‘llab-quvvatlamaydi; tizim chaqiriqlari darajasida fayl baytlar oqimidir;
  • buyruqlar satri ishga tushirilayotgan jarayonning manzil makonida joylashadi, buyruq interpretatori jarayonidan tizim chaqirig‘i orqali olinmaydi (masalan, RSX-11);
  • kontekstni uzatish uchun muhit o‘zgaruvchilari;
  • jarayonlarni fork() chaqirig‘i yordamida ishga tushirish, ya’ni joriy jarayonni butun holati bilan klonlash mumkinligi;
  • standart oqimlar tushunchalari: standart kiritish, standart chiqarish va standart xatolar oqimi;
  • kiritish-chiqarishni faqat fayl deskriptorlari orqali bajarish;
  • buyruq interpretatori yadro bilan odatiy tizim chaqiriqlari orqali aloqa qiladigan oddiy ilova sifatida amalga oshiriladi (RSX-11 va VMS tizimlarida buyruq interpretatori xotiraga maxsus tartibda joylashtirilgan, alohida tizim chaqiriqlaridan foydalanadigan maxsus ilova sifatida ishlagan; ilovaga o‘zining ota-ona buyruq interpretatoriga murojaat qilish imkonini beradigan tizim chaqiriqlari ham qo‘llab-quvvatlangan);
  • buyruqlar satridagi buyruq dastur faylining nomidir; dasturlarni buyruq sifatida alohida ro‘yxatdan o‘tkazish yoki maxsus ishlab chiqish talab qilinmaydi (bu RSX-11, RT-11);
  • dastur foydalanuvchiga ish rejimi haqida savollar beradigan yondashuv qo‘llanilmaydi, uning o‘rniga buyruqlar satri parametrlari ishlatiladi (VMS, RSX-11, RT-11 tizimlarida dasturlar ham buyruqlar satri bilan ishlagan, lekin buyruq satri bo‘lmasa, parametrlarni kiritishni so‘ragan);
  • qurilmalar nomlari makoni /dev katalogida joylashgan va administrator tomonidan boshqarilishi mumkin. Windowsda esa bu nomlar makoni yadro xotirasida saqlanadi, doimiy saqlanmagani va har yuklanganda qayta qurilgani uchun uni boshqarish (masalan, kirish huquqlarini belgilash) qiyinroq;
  • sozlamalarni saqlash uchun Windowsdagi kabi ikkilik sozlamalar ma’lumotlar bazasi emas, matnli fayllar ishlatiladi;
  • kundalik vazifalarni bajarishda skriptlar boshqaruvidagi matnni qayta ishlash yordamchi dasturlaridan foydalaniladi;
  • yadro yuklangandan keyin standart buyruq interpretatori yordamida skriptlarni bajarish orqali tizim ishga tushiriladi;
  • qo‘llaniladigan aloqa vositalari — nomlangan kanallar (pipe);
  • Barcha jarayonlar (faqat init bundan mustasno) teng huquqli, «maxsus jarayonlar» bo‘lmaydi;
  • manzil makoni barcha jarayonlar uchun umumiy yadro qismiga va har bir jarayonning mahalliy qismiga bo‘linadi. VMS va Windows NT dagidek «guruh» manzil makoni yoki unga kod yuklab, o‘sha yerda bajarish imkoniyati mavjud emas;
  • protsessorning ikkita imtiyoz darajasidan foydalaniladi (masalan, VMSdagi to‘rtta daraja o‘rniga);
  • ustma-ust yuklanuvchi modullardan (overlay) voz kechib, dasturni nomlangan kanallar yoki vaqtinchalik fayllar orqali o‘zaro ishlaydigan bir nechta kichik dasturga bo‘lish;
  • Unixda quyidagilar yo‘q: APC va uning muqobillari, ya’ni jarayon ularni olishga aniq rozilik bildirmaguncha yetkazilmaydigan ixtiyoriy (standart to‘plam bilan qat’iy cheklanmagan) signallar (Windows, VMS);
  • Unixdagi signal tushunchasi boshqa tizimlarga, masalan Windowsga ko‘chirish juda qiyin bo‘lgan o‘ziga xos mexanizmdir.

Standartlar

Quyi darajadagi grafik interfeys: X

Unixning ko‘plab variantlari paydo bo‘lishi dasturlarni boshqa tizimga ko‘chirishni osonlashtirish va foydalanuvchini har bir Unix turining xususiyatlarini alohida o‘rganish zaruratidan xalos qilish uchun vositalarni standartlashtirishni talab etdi.

Shu maqsadda 1980-yildayoq /usr/group foydalanuvchilar guruhi tashkil etildi. Dastlabki standartlar 1984–1985-yillarda ishlab chiqildi.

Eng dastlabki standartlardan biri USL tomonidan UNIX System V Release 4 bilan bir vaqtda chiqarilgan norasmiy System V Interface Definition (SVID) spetsifikatsiyasi edi.

UNIX System V versiyalari bilan bir qatorda Unixning BSD yo‘nalishi ham mavjud edi. System V va BSDning mosligini ta’minlash maqsadida ishchi guruhlar tuzildi. Ular POSIX (inglizcha portable operating system interface for Unix). POSIX standartlari ko‘p, ammo ularning eng mashhuri POSIX 1003.1-1988 bo‘lib, u ilovalar dasturlash interfeysini (API, Application Programming Interface) belgilaydi. U nafaqat Unixda, balki boshqa operatsion tizimlarda ham ishlatiladi. (batafsil…) 1990-yilda IEEE instituti uni IEEE 1003.1-1990 standarti sifatida, keyinroq esa ISO/IEC 9945 sifatida qabul qildi.

Hozirgi vaqtda[aniqlashtirish kerak] eng muhim standartlar quyidagilar hisoblanadi: (batafsil…):

  • POSIX 1003.2-1992 — yordamchi dasturlar, jumladan, buyruq interpretatori ishlash tartibini belgilaydi;
  • POSIX 1003.1b-1993 — POSIX 1003.1-1988 standartini to‘ldiradi va real vaqt tizimlarini qo‘llab-quvvatlashni belgilaydi;
  • POSIX 1003.1c-1995 — POSIX 1003.1-1988 standartini to‘ldiradi hamda oqimlarni (threads, pthreads deb ham ataladi) belgilaydi.

Barcha POSIX standartlari IEEE 1003 hujjatida birlashtirilgan.

1990-yillar boshida The Open Group POSIXga o‘xshash boshqa standart — Common API Specification yoki Spec 1170 ni taklif etdi. Bu standart POSIXdan ko‘ra mashhurroq bo‘ldi, chunki u bepul taqdim etilgan, IEEE esa o‘z standartidan foydalanish uchun ancha yuqori to‘lov talab qilgan.

1998-yilda ushbu standartlarni birlashtirish ishlari boshlandi. Natijada hozir ular deyarli bir xil. Single UNIX Specification Version 5 qo‘shma standartini internetda bepul olish mumkin.

Standart buyruqlar

Tizimdagi man buyrug‘i tizimdagi istalgan buyruq uchun qo‘llanma sahifasini ko‘rsatishi mumkin.
Fayl tuzilmasi bilan ishlash namunasi.

Unixning standart buyruqlari orasida quyidagilar bor:

Fayllarni ko‘rish va tahrirlash uchun quyidagi muharrirlar ishlatiladi: nano, ed, ex, emacs.

Unixning birinchi versiyasidagi 1-bo‘lim buyruqlari: as(inglizcha), b, bcd, boot, chdir, check, date, dc, dsw(inglizcha), dtf, for, form, hup, mesg, mkfs(inglizcha), pr, rew, rkd, rkf, rkl, roff, stat(inglizcha), strip, sum, tap, tty, type, wc, write.

Adabiyotlar

  • Nemet E., Snayder G., Xeyn T., Ueyli B. Unix va Linux: tizim administratori qo‘llanmasi, 4-nashr = Unix and Linux System Administration Handbook, 4ed. — Moskva: «Vilyams», 2011. — 1312 bet — ISBN 978-5-8459-1740-9.
  • Robachevskiy A. M., Nemnyugin S. A., Stesik O. L. UNIX operatsion tizimi. — 2-nashr. — Sankt-Peterburg: BXV-Peterburg, 2010. — 656 bet — ISBN 978-5-94157-538-1 UDK 681.3.06 BBK 32.973.26-018.2.
  • Shimoniski R. Unixni mustaqil o‘rganing. Har darsga 10 daqiqa = Sams Teach Yourself Unix in 10 Minutes. — Moskva: «Vilyams», 2006. — bet 272. — ISBN 0-672-32764-3.
  • Reymond E. S. Unix dasturlash san’ati = Art of Unix Programming. — Moskva: «Vilyams», 2005. — bet 544. — ISBN 0-13-142901-9.
  • Robbins A. Unix. Ma’lumotnoma. Ingliz tilidan tarjima, 4-nashr. — «KUDITS-PRESS», 2007. — bet 864. — ISBN 5-91136-031-4.

Havolalar