| SSH | |
|---|---|
| Nomi | Secure Shell |
| Darajasi (OSI modeli bo‘yicha) | Amaliy |
| Protokollar oilasi | TCP/IP |
| Port/ID | 22/TCP |
| Protokolning vazifasi | Masofadan kirish |
| Spetsifikatsiya | RFC 4251 |
| Asosiy dasturiy amalga oshirishlar (mijozlar) | OpenSSH, PuTTY/KiTTY, SecureCRT, Xshell |
| Asosiy dasturiy amalga oshirishlar (serverlar) | OpenSSH |
SSH (ingl. Secure Shell — «xavfsiz qobiq») — amaliy qatlamdagi tarmoq protokoli, masofadan operatsion tizimni boshqarish va tunnellangan TCP-ulanishlar yaratish (masalan, fayllar uzatish uchun) imkonini beradi. Vazifalari jihatidan u Telnet va rlogin protokollariga o‘xshaydi, ammo ulardan farqli ravishda shifrlaydi — barcha trafikni, shu jumladan, uzatiladigan parollarni. SSH turli shifrlash algoritmlarini tanlashga imkon beradi. SSH-mijozlari va SSH-serverlari aksariyat tarmoq operatsion tizimlari uchun mavjud.
SSH himoyalanmagan muhitda deyarli istalgan boshqa tarmoq protokolini xavfsiz uzatishga imkon beradi. Shu tariqa, nafaqat kompyuterda buyruqlar qobig‘i orqali masofadan ishlash, balki shifrlangan kanal orqali audio yoki videoni (masalan, veb-kameradan) uzatish ham mumkin. SSH, shuningdek, siqish usulini uzatiladigan ma’lumotlarga ularni shifrlashdan oldin qo‘llashi mumkin; bu, masalan, X Window System mijozlarini masofadan ishga tushirishda qulay.
Ko‘pchilik xosting provayderlari ma’lum to‘lov evaziga yoki tarif doirasida mijozlarga o‘z uy katalogiga SSH orqali kirish imkonini beradi. Bu buyruqlar satrida ishlash va dasturlarni, jumladan grafik ilovalarni masofadan ishga tushirish uchun qulay.
Protokol haqida texnik ma’lumotlar
SSH — amaliy qatlam protokoli. SSH-server odatda TCP ning 22-portidagi ulanishlarni tinglaydi. SSH-2 protokolining spetsifikatsiyasi RFC 4251 hujjatida bayon etilgan. SSH da serverni autentifikatsiyalash uchun elektron raqamli imzo asosidagi RSA yoki DSA algoritmlari bilan ishlaydigan autentifikatsiya protokolidan foydalaniladi. Shuningdek, parol orqali autentifikatsiyalash ham mumkin (Telnet bilan teskari moslik rejimi), hatto xostning IP-manzili orqali ham (teskari moslik rejimi: rlogin).
- Parol orqali autentifikatsiyalash eng keng tarqalgan usuldir. Har bir ulanishda, HTTPS dagi kabi, trafikni shifrlash uchun umumiy maxfiy kalit yaratiladi.
- Kalitlar juftligi orqali autentifikatsiyalashda avval muayyan foydalanuvchi uchun ochiq va yopiq kalitlar juftligi yaratiladi. Ulanish amalga oshiriladigan kompyuterda yopiq kalit, masofadagi kompyuterda esa ochiq kalit saqlanadi. Autentifikatsiya paytida bu fayllar uzatilmaydi: tizim ochiq kalit egasi tegishli yopiq kalitga ham egaligini tekshiradi. Bunday usulda odatda muayyan foydalanuvchi nomidan OTga avtomatik kirish sozlanadi.
- IP-manzil orqali autentifikatsiyalash xavfsiz emas, shuning uchun bu imkoniyat odatda o‘chirib qo‘yiladi.
Umumiy maxfiy kalitni (seans kalitini) yaratish uchun Diffi — Hellman algoritmi (DH) ishlatiladi. Uzatiladigan ma’lumotlarni himoyalash uchun simmetrik shifrlash algoritmlari, masalan, AES, Blowfish yoki 3DES ishlatiladi. Ma’lumotlar uzatish yaxlitligini tekshirish uchun CRC32 SSH1 da yoki HMAC-SHA1/HMAC-MD5 SSH2 da ishlatiladi.
Shifrlanadigan ma’lumotlarni siqish uchun Lempel–Ziv ( LZ77) algoritmidan foydalanish mumkin. U ZIP arxivatori bilan bir xil siqish darajasini ta’minlaydi. SSH da siqish faqat mijoz so‘rovi bilan yoqiladi va amalda kam qo‘llanadi.
Tarixi va ishlab chiqilishi
- 1.x versiyasi
1995-yilda Tatu Yulyonen, Helsinki texnologiya universiteti tadqiqotchisi, universitet tarmog‘ida parollarni qo‘lga kiritishga qaratilgan hujumdan so‘ng protokolning birinchi versiyasini (hozir SSH-1 deb ataladi) yaratdi. SSH ning maqsadi kuchli autentifikatsiya va maxfiylikni ta’minlamagan avvalgi rlogin, TELNET, FTP va rsh protokollarini almashtirish edi. Yulyonen o‘z dasturini 1995-yil iyulida bepul dasturiy ta’minot sifatida e’lon qildi va u tezda ommalashdi. 1995-yil oxiriga kelib SSH foydalanuvchilari soni 20 000 kishiga yetdi va ellik mamlakatni qamrab oldi.
1995-yil dekabrida Yulyonen SSH ni rivojlantirish va targ‘ib qilish uchun SSH Communications Security kompaniyasiga asos soldi. SSH dasturining dastlabki versiyasida GNU libgmp kabi erkin dasturiy ta’minot tarkibiy qismlaridan foydalanilgan, biroq SSH Communications Security chiqargan keyingi versiyalar tobora ko‘proq mulkiy dasturiy ta’minotga aylangan.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2000-yilga kelib foydalanuvchilar soni 2 millionga yetgan.
- 2.x versiyasi
«Secsh» — SSH protokolining 2-versiyasi uchun mas’ul bo‘lgan IETF ishchi guruhining rasmiy nomi edi. 2006-yilda SSH-2 protokolining yangilangan versiyasi standart sifatida qabul qilindi. Bu versiya SSH-1 bilan mos kelmaydi. SSH-2 xavfsizlik va imkoniyatlari jihatidan SSH-1 dan ustun. Masalan, Diffi–Hellman usuli orqali kalitlar almashinuvi hamda xabar autentifikatsiya kodlari yordamida ma’lumotlar yaxlitligini qat’iy tekshirish uning xavfsizligini oshiradi. SSH-2 ning yangi imkoniyatlari orasida bitta SSH ulanishi orqali istalgan miqdordagi buyruq qobig‘i seanslarini ishga tushirish mavjud. SSH-2 ning SSH-1 ga nisbatan ustunligi va keng tarqalgani sababli libssh (v0.8.0 +), Lsh hamda Dropbear kabi ayrim dasturiy amalga oshirishlar faqat SSH-2 protokolini qo‘llab-quvvatlaydi.
- 1.99 versiyasi
2006-yil yanvarida, 2.1 versiyasi yaratilganidan ancha keyin, RFC 4253 hujjatida 2.0 va SSH ning oldingi versiyalarini qo‘llaydigan server o‘z protokol versiyasini 1.99 deb ko‘rsatishi kerakligi qayd etilgan. Bu amaldagi alohida versiya emas, balki teskari moslikni ko‘rsatish usulidir.
- OpenSSH va OSSH
1999-yilda erkin dasturiy amalga oshirishni yaratmoqchi bo‘lgan ishlab chiquvchilar SSH dasturining ochiq kodli litsenziya ostida chiqarilgan so‘nggi 1.2.12 versiyasiga qaytishdi. Byorn Gryonvallning OSSH paketi shu kod bazasi asosida yaratilgan. Ko‘p o‘tmay, OpenBSD ishlab chiquvchilari Gryonvall kodidan foydalanib, uni jiddiy qayta ishladilar va OpenSSH dasturini yaratdilar. U OpenBSD 2.6 versiyasi tarkibida tarqatilgan. Shu versiyadan boshlab OpenSSH ni boshqa operatsion tizimlarga ko‘chirish uchun alohida «portativ» tarmoq ishlab chiqildi.
Standartlar va dasturiy amalga oshirishlar
Protokolning birinchi versiyasi — SSH-1 — 1995-yilda tadqiqotchi Tatu Ulyonen tomonidan Helsinki texnologiya universitetida (Finlandiya) ishlab chiqilgan. SSH-1 rlogin, telnet va rsh protokollariga qaraganda yuqoriroq maxfiylikni ta’minlash uchun yaratilgan. 1996-yilda SSH-2 protokolining yanada xavfsiz versiyasi ishlab chiqildi; u SSH-1 bilan mos kelmaydi. Protokol yanada ommalashdi va 2000-yilga kelib, uning qariyb ikki million foydalanuvchisi bor edi. Hozir «SSH» atamasi odatda aynan SSH-2 ni anglatadi, chunki protokolning birinchi versiyasi jiddiy kamchiliklari sababli deyarli ishlatilmaydi.
2006-yilda protokol IETF ishchi guruhi tomonidan internet standarti sifatida tasdiqlandi.
SSH ning ikki keng tarqalgan amalga oshirilishi mavjud: xususiy tijoriy va bepul erkin versiyalar. Erkin versiya OpenSSH deb ataladi. 2006-yilga kelib, kompyuterlarning 80 %i Internet tarmog‘ida aynan OpenSSH dan foydalangan. Xususiy versiyani Tectia korporatsiyasiga to‘liq qarashli SSH Communications Security tashkiloti ishlab chiqadi; undan notijoriy maqsadlarda bepul foydalanish mumkin. Bu ikki amalga oshirishdagi buyruqlar to‘plami deyarli bir xil.
SSH-1 protokoli, telnet dan farqli ravishda, tarmoq trafigini yashirin tinglash («sniffing») hujumlariga chidamli, ammo «o‘rtadagi odam» hujumiga qarshi himoyasiz. SSH-2 esa seansga o‘rtadan aralashib kirish (ingl. session hijacking) hujumlariga ham chidamli, chunki allaqachon o‘rnatilgan seansga qo‘shilish yoki uni egallab olish mumkin emas.
«o‘rtadagi odam» hujumining oldini olish uchun mijozga hali kaliti noma’lum bo‘lgan xostga ulanayotganda mijoz dasturiy ta’minoti foydalanuvchiga «kalitning raqamli izi»ni (ingl. key fingerprint) ko‘rsatadi. Mijoz dasturi ko‘rsatgan bu «kalit izi»ni server kalitining ishonchli aloqa kanali yoki shaxsan olingan izi bilan sinchiklab solishtirish tavsiya etiladi.
SSH barcha UNIX-simon tizimlarda qo‘llab-quvvatlanadi; ularning aksariyatida ssh mijozi va serveri standart utilitalar qatoriga kiradi. UNIX bo‘lmagan operatsion tizimlar uchun ham ko‘plab SSH mijozlari mavjud. Trafikni tahlil qilish vositalari va mahalliy tarmoqlar ishiga xalaqit berish usullari keng tarqalishi natijasida SSH muhim tarmoq qurilmalarini boshqarishda xavfsiz bo‘lmagan Telnet protokoliga muqobil yechim sifatida ayniqsa ommalashdi.
SSH orqali ishlash uchun SSH-server va SSH-mijoz zarur. Server mijoz kompyuterlardan keladigan ulanishlarni tinglaydi va aloqa o‘rnatilganda autentifikatsiya o‘tkazadi, shundan so‘ng mijozga xizmat ko‘rsatishni boshlaydi. Mijoz masofadagi kompyuterga kirish va buyruqlarni bajarish uchun ishlatiladi.
Ulanish uchun server va mijoz ochiq hamda yopiq kalitlar juftligini yaratib, ochiq kalitlarni o‘zaro almashishi kerak. Odatda parol ham ishlatiladi.
SSH-serverlar
- BSD: OpenSSH
- Linux: dropbear, lsh-server, openssh-server, ssh, Tectia SSH Server
- Windows: freeSSHd, copssh, WinSSHD, KpyM Telnet/SSH Server, MobaSSH, OpenSSH orqali Cygwin, Tectia SSH Server
SSH-mijozlar va buyruq qobiqlari
- GNU/Linux, *BSD: kdessh, lsh-client, openssh-client, putty, ssh, Vinagre, Tectia SSH (SSH Communications Security) Client
- MS Windows va Windows NT: PuTTY\KiTTY, SecureCRT, ShellGuard, Axessh, ZOC, SSHWindows, ProSSHD, XShell, Tectia SSH (SSH Communications Security) Client
- MS Windows Mobile: PocketPuTTy, mToken, sshCE, PocketTTY, OpenSSH, PocketConsole, Tectia SSH (SSH Communications Security) Client
- Mac OS: iTerm2, NiftyTelnet SSH, vSSH, ZOC[ingl.]
- Symbian OS: PuTTY
- Java: MindTerm, AppGate Security Server
- J2ME: MidpSSH
- iPhone: i-SSH, ssh (Terminal tarkibida), Termius, OpenTerm, LibTerm, Shelly
- Android: connectBot, Admin Hands, Server Auditor, JuiceSSH
- Blackberry: BBSSH
- MAEMO 5: OpenSSH
- MeeGo 1.2 Harmattan: OpenSSH
SSH dan foydalanishda xavfsizlik bo‘yicha tavsiyalar
- Masofadan root huquqi bilan kirishni taqiqlash.
- Bo‘sh parol bilan ulanishni taqiqlash yoki parol orqali kirishni o‘chirib qo‘yish.
- SSH-server uchun odatiy bo‘lmagan portni tanlash.
- Uzun SSH2 RSA kalitlaridan (2048 bit va undan uzun) foydalanish. RSA asosidagi shifrlash tizimlari kalit uzunligi kamida 1024 bit bo‘lganda ishonchli hisoblanadi.
- Kirishga ruxsat berilgan IP-manzillar ro‘yxatini cheklash (masalan, fayrvolni sozlash orqali).
- Ayrim ehtimoliy xavfli manzillardan kirishni taqiqlash.
- Keng tarqalgan yoki hammaga ma’lum tizim loginlaridan SSH orqali kirishda foydalanmaslik.
- Muntazam ravishda autentifikatsiya xatoliklari haqidagi xabarlarni ko‘rib chiqish.
- SSH xizmatiga taqlid qiluvchi tuzoqlardan foydalanish (honeypot).
- Texnologiyani amalga oshirish.
SSH dan foydalanish misollari
GNU/Linux yoki FreeBSD buyruqlar satridan pacify foydalanuvchisi nomidan mahalliy SSH-serverga ulanish buyrug‘i (server 30000 nostandart portini tinglaydi):
$ ssh -p 30000 pacify@127.0.0.1
Kalitlar juftligi (UNIX-simon OTlarda) quyidagi buyruq bilan yaratiladi:
$ ssh-keygen
UNIX-simon OTlarda puttygen dasturi yordamida SSH-2 RSA kalitlari juftligini (uzunligi 4096 bit) yaratish:
$ puttygen -t rsa -b 4096 -o sample
PuTTY kabi ayrim mijozlarda grafik foydalanuvchi interfeysi ham mavjud.
SSH dan Python tilida foydalanish uchun python-paramiko va python-twisted-conch kabi modullar mavjud.
SSH-tunnellash
SSH-tunnel — SSH ulanishi orqali yaratiladigan va tunnel orqali uzatilayotgan ma’lumotlarni shifrlash uchun ishlatiladigan tunneldir. U internetda ma’lumot uzatish xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi (xuddi shunday vazifani IPsec ham bajaradi). SSH-tunnel orqali uzatilganda istalgan protokolning dastlab shifrlanmagan trafigi SSH ulanishining bir uchida shifrlanadi, ikkinchi uchida esa deshifrlanadi.
Buni amalda bir necha usul bilan bajarish mumkin:
- Birinchi usul — SOCKS proksi-serverini yaratish. Bu SSH-tunnel bilan bevosita ishlay olmaydigan, ammo SOCKS proksi-serveri orqali ishlay oladigan ilovalar uchun mos keladi.
- SSH-tunnel bilan ishlay oladigan ilovalardan foydalanish.
- Yana bir usul — VPN-tunnel yaratish; bu deyarli barcha ilovalarga mos keladi.
- Agar ilova faqat bitta muayyan server bilan ishlasa, SSH-mijozni mahalliy kompyuterning muayyan portiga kelgan TCP-ulanishlarni SSH-tunnel orqali yo‘naltiradigan qilib sozlash mumkin. Bu port — TCP-port — SSH-mijoz ishga tushirilgan kompyuterda joylashgan bo‘ladi. Masalan, Jabber mijozlari odatda 443-portga ulanadi. Jabber serveriga SSH-tunnel orqali ulanishni sozlash uchun SSH-mijoz mahalliy kompyuterning istalgan portiga (masalan, 4430-portga) keladigan ulanishlarni masofadagi serverga (masalan, jabber.example.com serverining 443-portiga) yo‘naltiradigan qilib sozlanadi:
$ ssh -L 4430:jabber.example.com:443 somehost
Bunda Jabber-mijoz localhost serverining 4430-portiga ulanadigan qilib sozlanadi (agar ssh-mijoz Jabber-mijoz bilan bir kompyuterda ishga tushirilgan bo‘lsa).
ssh-tunnel yaratish uchun ssh-server ishlayotgan va jabber.example.com ga ulana oladigan kompyuter kerak. Bunday sozlama mahalliy kompyuterdan jabber.example.com ga kirish fayrvol tomonidan cheklangan, ammo internetga chiqishi cheklanmagan boshqa bir ssh-serverga ulanish imkoniyati mavjud bo‘lgan hollarda ishlatilishi mumkin.
Havolalar
Standartlar
- RFC 4250 (ingl.) — Secure Shell (SSH) protokoliga ajratilgan raqamlar
- RFC 4251 (ingl.) — Secure Shell (SSH) protokolining arxitekturasi
- RFC 4252 (ingl.) — Secure Shell (SSH) autentifikatsiya protokoli
- RFC 4253 (ingl.) — Secure Shell (SSH) transport qatlami protokoli
- RFC 4254 (ingl.) — Secure Shell (SSH) ulanish protokoli
- RFC 4255 (ingl.) — SSH kalitlarining raqamli izlarini DNS orqali xavfsiz e’lon qilish
- RFC 4256 (ingl.) — Secure Shell (SSH) protokoli uchun umumiy xabar almashish orqali autentifikatsiyalash
- RFC 4335 (ingl.) — Secure Shell (SSH) seans kanalini uzish kengaytmasi
- RFC 4344 (ingl.) — Secure Shell (SSH) transport qatlami shifrlash rejimlari
- RFC 4345 (ingl.) — Secure Shell (SSH) transport qatlami protokoli uchun takomillashtirilgan Arcfour rejimlari
- RFC 4419 (ingl.) — Secure Shell (SSH) transport qatlami protokolida Diffi–Hellman guruhlari almashinuvi
- RFC 4432 (ingl.) — Secure Shell (SSH) transport qatlami protokolida RSA kalitlar almashinuvi
- RFC 4716 (ingl.) — Secure Shell (SSH) ochiq kalit faylining formati
SSH-mijozlar
- OpenSSH — shifrlashni qo‘llab-quvvatlaydigan erkin kutubxona va utilitalar to‘plami
- PuTTY — keng tarqalgan, turli platformalarda ishlovchi SSH-mijoz
- https://serverauditor.com/ — keng tarqalgan, turli mobil platformalarda ishlovchi SSH-mijoz (Android, iOS, Google Chrome)
- SSH-mijozlarni taqqoslash (ingl.)
Fayllarga kirish dasturlari
- WinSCP — SFTP-mijoz; Microsoft Windows uchun mo‘ljallangan
- FileZilla — SFTP-mijoz (Microsoft Windows, Linux, MacOS uchun)
Boshqalar