
Aqlli soatlar (ingl. smart watch), shuningdek smart-soatlar yoki soat-telefon — kompyuterlashtirilgan qo‘l soatlari bo‘lib, vaqtni ko‘rsatishdan tashqari keng funksiyalarga ega; ularning imkoniyatlari ko‘pincha smartfonlar bilan taqqoslanadi. Dastlabki modellar oddiy vazifalarni bajargan, masalan, kalkulyator, tarjimon yoki o‘yin qurilmasi vazifasini bajargan. Zamonaviy aqlli soatlar — taqib yuriladigan kompyuterlar bo‘lib, ularda foto va videokamera, diktofon, radio, navigator va boshqa imkoniyatlar bo‘lishi mumkin. Ko‘pgina modellar uchinchi tomon ilovalarini qo‘llab-quvvatlaydi, mobil operatsion tizimlar orqali boshqariladi hamda ko‘chma mediapleyerlar vazifasini ham bajarishi mumkin. Ayrim modellar orqali telefon qo‘ng‘iroqlarini qabul qilish, SMS va elektron xatlarga javob berish mumkin. Ba’zi aqlli soatlar faqat smartfon bilan birgalikda ishlaydi va egasiga yangi bildirishnomalar (masalan, ijtimoiy tarmoq xabarlari, qo‘ng‘iroqlar va taqvim eslatmalari) kelganini ko‘rsatadigan yordamchi ekran vazifasini bajaradi.
Aqlli soatlarni zamonaviy smart-bilaguzuklar (ingl. smart band, ko‘pincha fitnes-treker deb ataladi) bilan adashtirmaslik kerak. Bunday bilaguzuklar mobil telefonga qo‘shimcha qurilma bo‘lib, foydalanuvchini telefondagi hodisalardan xabardor qilish va uning fiziologik holatini o‘lchash kabi oldindan belgilangan vazifalarni bajaradi. Bilaguzuklardan farqli ravishda, aqlli soatlarga ularning imkoniyatlarini kengaytiruvchi uchinchi tomon ilovalarini o‘rnatish mumkin.
Aqlli soatlarning imkoniyatlari va jihozlari
Soatlarda kamera, akselerometr, termometr, barometr, kompas, xronograf, kalkulyator, mobil telefon, sensorli ekran, GPS-navigator, dinamik, rejalashtirgich va boshqa vositalar bo‘lishi mumkin. Ayrim soatlar sport yoki fitnes-treker funksiyalariga ham ega. Bunday modellar mashg‘ulot dasturlari, marshrutni kuzatish, yurak urishini o‘lchash sensori va qadam o‘lchagichni qo‘llab-quvvatlashi mumkin.
Boshqa kompyuterlar kabi, aqlli soatlar tashqi yoki ichki sensorlardan ma’lumot to‘play oladi. Ular boshqa uskunalar va kompyuterlarni boshqarishi yoki ulardan ma’lumot olishi mumkin. Ular ko‘pincha turli texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi: Bluetooth, Wi-Fi kabi simsiz ma’lumot uzatish vositalari, shuningdek, sun’iy yo‘ldosh navigatsiyasi usullari, masalan, GPS.
Tarixi
Dastlabki yillar


Dastlabki raqamli soatlar 1972-yilda Pulsar brendi ostida chiqarilgan bo‘lib, ularni Hamilton Watch Company ishlab chiqqan. 1978-yilda «Pulsar» brendini sotib olgan kompaniya — Seiko.
1982-yilda Pulsar (NL C01) modeli chiqarildi. Uning xotirasida 24 ta raqamni saqlash mumkin edi va u dasturlashtiriladigan xotiraga ega birinchi soat bo‘ldi. 1980-yillarda shaxsiy kompyuterlar paydo bo‘lishi bilan Seiko hisoblash imkoniyatiga ega soatlarni ishlab chiqa boshladi. Data 2000 (1983) modeli ma’lumot kiritish uchun tashqi klaviatura bilan ta’minlangan. Klaviaturadagi ma’lumotlar elektromagnit to‘lqinlar yordamida uzatilgan. Model nomi uning xotirasida 2000 ta belgini saqlash mumkinligini bildirgan. D409 (1984) modeli esa Seiko kompaniyasining soat korpusiga o‘rnatilgan mitti klaviaturaga ega ilk modeli bo‘ldi. Uning xotirasiga atigi 112 ta belgi sig‘gan. Undan keyin ko‘plab boshqa modellar paydo bo‘ldi, 1980-yillardagi eng mashhur turkum esa «RC» bo‘ldi.
1980-yillar davomida Casio kompaniyasi kalkulyatorli soatlaridan tashqari «kompyuter-soatlar»ning ham muvaffaqiyatli turkumini bozorga chiqardi. Casio «o‘yinli soatlar»ni ham ishlab chiqargan (Nelsonic).
Seiko RC turkumi
RC-1000 modeli 1984-yilda chiqarilgan va shaxsiy kompyuterga ulanish imkoniyatiga ega ilk soat bo‘lgan. U o‘sha davrning ko‘plab ommabop kompyuterlarini, jumladan, Apple II, II+ va IIe, Commodore 64, IBM PC, NEC 8201 va boshqalarni qo‘llab-quvvatlagan.
RC-20 modeli 1985-yilda «Seiko Epson» qo‘shma brendi ostida chiqarildi. Soat 8-bitli SMC84C00 Z-80 mikroprotsessori, 8 KB xotira va 2 KB tezkor xotira bilan jihozlangan. Unda ishlarni rejalashtirish, qaydlar yozish, dunyo vaqti va kalkulyator ilovalari mavjud edi. 42 × 32 piksel o‘lchamli ekran sensorli bo‘lgan. RC-1000 kabi bu modelni ham kompyuterga ulash va dasturlash mumkin edi.
RC-4000 modeli ham 1985-yilda chiqarilgan va «dunyodagi eng kichik kompyuter terminali» sifatida taqdim etilgan. RC-4500 (1985) esa undan korpusining yorqin ranglari bilan ajralib turgan.
Linux tizimidagi soatlar
2000-yil iyun oyida IBM kompaniyasi Linux operatsion tizimida ishlaydigan qo‘l soati prototipini namoyish etdi. Dastlabki versiya batareya yordamida atigi 6 soat ishlagan, keyinchalik bu muddat 12 soatgacha oshirilgan. Model 8 MB xotiraga ega bo‘lib, Linux 2.2 tizimida ishlagan. Keyinchalik qurilmaga akselerometr, vibratsiya motori va barmoq izi sensori qo‘shilgan. IBM Citizen kompaniyasi bilan «WatchPad» qurilmasini yaratish uchun hamkorlik qila boshladi. WatchPad 1.5 modeli 320 x 240 nuqta (QVGA) aniqligidagi ekranga ega bo‘lib, Linux 2.4 tizimida ishlagan. Unda taqvim funksiyalari, Bluetooth protokoli, 8 MB tezkor xotira va 16 MB flesh-xotira mavjud edi. Citizen soatni talabalar va tadbirkorlarga taklif etmoqchi bo‘lgan. Boshlang‘ich narx 399 $ etib belgilangan. Biroq loyiha 2001 va 2002-yillar oralig‘ida to‘xtatilgan.
2013
5-iyul 2013-yil holatiga ko‘ra, aqlli soatlarni ishlab chiqish bilan shug‘ullangan yirik kompaniyalar qatoriga quyidagilar kirgan: Acer, Apple, BlackBerry, Foxconn, Google, LG, Microsoft, Qualcomm, Samsung, Sony hamda Toshiba.
2013-yil sentabrida Samsung Galaxy Gear, Sony SmartWatch 2, Qualcomm Toq aqlli soatlari chiqarildi. 2013-yil noyabrida Pebble kompaniyasi o‘zining aqlli soat modelidan 190 000 dona sotilganini ma’lum qildi.
2014-yilda CES ko‘rgazmasida yirik va kichik ishlab chiqaruvchilarning o‘nlab aqlli soatlari namoyish etildi. 2014-yil may oyida Google taqiladigan qurilmalar uchun Android Wear nomli platformani taqdim etdi. Uni qo‘llab-quvvatlashini HTC, LG, Motorola va boshqa kompaniyalar bildirdi.
2015-yil va undan keyingi davr

2015-yilda Apple Watch aqlli soatlari sotuvga chiqdi. Ular 2014-yil sentabrida e’lon qilingan edi.
Funksiyalar va ilovalar
2013-yildan keyin chiqarilgan aqlli soatlarning aksariyati mustaqil qurilma sifatida ishlay oladi. Operatsion tizim sifatida ko‘pincha Android Wear va Tizen ishlatiladi. Ular uchun uchinchi tomon ishlab chiquvchilarining turli ilovalari, jumladan, o‘yinlar ham mavjud. Ko‘plab ishlab chiqaruvchilar soatlardan smartfon bilan birga foydalanishni tavsiya etadi, chunki bu mavjud funksiyalarni kengaytiradi. Soat smartfonni masofadan boshqarish pulti vazifasini ham bajarishi (masalan, uning kamerasini boshqarishi), shuningdek ijtimoiy tarmoqlardan kelgan bildirishnomalar, qo‘ng‘iroqlar va xabarlarni ko‘rsatishi mumkin.
Operatsion tizimlar
Asosiy operatsion tizimlar Google va Apple korporatsiyalarining mahsulotlaridir:
- Android Wear tizimi LG G Watch, Moto 360, Samsung Gear Live, LG G Watch R, Sony Smartwatch 3, Asus Zen Watch va boshqa soatlarda ishlatiladi.
- watchOS operatsion tizimi quyidagi soatlarda ishlatiladi: Apple Watch.
Boshqa, ko‘pincha avvalroq yaratilgan operatsion tizimlarga ega soatlar kamroq tarqalgan:
- Tizen operatsion tizimi quyidagi soatlarda ishlatiladi: Samsung Gear (yangilanishdan keyin), Samsung Gear 2, Samsung Gear Neo, Samsung Gear S.
- Pebble OS tizimi Pebble va Pebble Steel soatlarida ishlatiladi.
- Android operatsion tizimi quyidagi soatlarda ishlatiladi: Omate TrueSmart, Sony SmartWatch]], Sony Smartwatch 2
- Garmin OS tizimi Garmin Fenix, Garmin Vivomove, Garmin Forerunner soatlarida ishlatiladi.
- Suunto OS tizimi Suunto Spartan, Suunto 9 Baro soatlarida ishlatiladi.
Bozor rivojlanishining istiqbollari
IHS kompaniyasining 2015-yildagi baholariga ko‘ra, aqlli soatlar bozorida Apple korporatsiyasi o‘zining Apple Watch soatlari hisobiga yetakchilik qilishi va uning ulushi 56 % bo‘lishi kutilgan. Google korporatsiyasi esa 100 millionga yaqin Android Wear operatsion tizimidagi qurilmalarning 2015—2020-yillarda sotilishini prognoz qilgan.
Korporativ va sanoat sohalarida qo‘llanishi
Iste’mol bozoridan tashqari, aqlli soatlarning funksiyalari korporativ sektor (B2B) va sanoat korxonalarida foydalanishga ham moslashtirilgan. Zamonaviy narsalar interneti (IoT) ekotizimlarida taqiladigan qurilmalar xavf darajasi yuqori hududlarda xodimlar xavfsizligini nazorat qilish, charchoq alomatlarini aniqlash uchun biometrik ko‘rsatkichlarni kuzatish va yirik logistika markazlarida ish jarayonlarini muvofiqlashtirishda qo‘llanadi. Bunda xodimlar va korxonaning bulutli boshqaruv tizimlari o‘rtasida uzluksiz aloqa ta’minlanadi.
Mashinaviy o‘rganish algoritmlari
Zamonaviy aqlli soatlarda mashinaviy o‘rganish va sun’iy intellekt algoritmlaridan tobora ko‘proq foydalanilmoqda. Bunday integratsiya qurilmalarga nafaqat asosiy telemetriya ma’lumotlarini qayd etish, balki mustaqil tibbiy yordamchi sifatida ishlash imkonini ham beradi. Ular yurak ritmi buzilishlarini oldindan taxmin qilishi, uyqu tartiblarini chuqur tahlil qilishi hamda foydalanuvchining to‘plangan ma’lumotlari asosida real vaqt rejimida shaxsiylashtirilgan tavsiyalar berishi mumkin.