| Katta Farg‘ona kanali | |
|---|---|
| o‘zb. Katta Farg‘ona kanali, toj. Kanali Kaloni Farg‘ona, qirg‘. Cho‘ng Farg‘ona kanali | |
Katta Farg‘ona kanali (Qoradaryo trakti), Andijon shahri yaqinida | |
| Joylashuvi | |
| Davlatlar | |
| Xususiyatlari | |
| Kanal uzunligi | 350 km |
| Suv sarfi | 180 m³/s |
| Suv oqimi | |
| Boshlanish qismi | Norin |
| · Boshlanish qismining joylashuvi | yaqin shahar — Uchrobod |
| · Boshlanish qismining balandligi | taxminan 500 m |
| 41°09′32″ sh. k. 72°08′56″ sh. u.HGЯO | |
| Quyilish joyi | Sesanga |
| · Quyilish joyining joylashuvi | yaqin shahar — Xo‘jand |
| · Quyilish joyining balandligi | taxminan 350 m |
| 40°14′58″ sh. k. 69°38′59″ sh. u.HGЯO | |
Usmon Yusupov nomidagi Katta Farg‘ona kanali (o‘zb. Usmon Yusupov nomidagi Katta Farg‘ona kanali, Усмон Юсупов номидаги Катта Фарғона канали, toj. Kanali Kaloni Farg‘ona ba nomi Usmon Yusufov, avval — Stalin nomidagi Katta Farg‘ona kanali) — yirik sug‘orish kanali bo‘lib, O‘zbekistonda, Qirg‘izistonda va Tojikistonda joylashgan. 1939—1940-yillarda qurilgan bo‘lib, SSSRning eng yirik gidrotexnika inshootlaridan biri edi.
Tavsif
Kanalning umumiy uzunligi 350 km bo‘lib, u ikki traktni o‘z ichiga oladi: yuqori Norin (44 km) va quyi Qoradaryo (301 km) traktlari. Ularni Qoradaryo daryosining bir qismi ajratib turadi. O‘zbekiston hududiga 283 km, Qirg‘iziston hududiga — 12 km, Tojikiston hududiga esa — 62 km to‘g‘ri keladi. Me’yoriy suv sarfi 180 m³/s, suvni eng yuqori tezlikda o‘tkazishdagi sarfi esa 211 m³/s ni tashkil etadi. Katta Farg‘ona kanalida 1000 dan ortiq gidrotexnika inshooti qurilgan, shulardan 50 dan ortig‘i yirik inshootlardir. Kanal yo‘nalishida 9 ta to‘g‘on, 258 ta suv chiqarish inshooti, 7 suv tashlash inshooti, 8 akveduk va transport magistrallari uchun 101 ta ko‘prik mavjud.
Kanal jami qariyb 500 ming ga yerni sug‘oradi. Shundan Andijon viloyati (O‘zbekiston) hududida — 66,6 ming ga, Namangan viloyati (O‘zbekiston) hududida — 12 ming ga, Farg‘ona viloyati (O‘zbekiston) hududida — 125 ming ga, Qirg‘izistonda — 0,76 ming ga, Sug‘d viloyati (Tojikiston) hududida — 10 ming ga yer sug‘oriladi.
Tarixi
Katta Farg‘ona kanalini qurish haqidagi dastlabki tashabbuslar O‘zbekiston SSR kolxozchilaridan chiqqan. 1939-yilda ular yirik sug‘orish inshootini barpo etish ishlarini boshlashni taklif qilgan. Bu g‘oya jamoatchilik orasida keng aks sado berib, O‘zbekistonda ham, Shimoliy Tojikiston aholisi orasida ham iliq kutib olingan.
Butunittifoq kommunistik (bolsheviklar) partiyasi Markaziy Qo‘mitasi va SSSR Xalq Komissarlari Soveti bu tashabbusni ma’qullab, kanalni Tojikiston SSR hududidagi Konibodom tumanigacha uzaytirishga qaror qilgan. Mazkur qaror Tojikiston SSR Xalq Komissarlari Soveti va Tojikiston kommunistik (bolsheviklar) partiyasi Markaziy Qo‘mitasining 18-iyul, 1939-yildagi «Tojikiston SSRning Katta Farg‘ona kanali qurilishida ishtirok etishi to‘g‘risida»gi qarori bilan mustahkamlangan.
Qurilish 1939-yil avgustida boshlangan va o‘sha yilning 1-sentyabrigacha, ya’ni atigi bir oyda yakunlanishi rejalashtirilgan. Bunday tezlikka faqat aholining ommaviy ishtiroki va hashar usuli — umumxalq ishtirokidagi jadal qurilish tufayli erishish mumkin edi.
1939-yilda N. D. Sviridenko bosh muhandis sifatida o‘rtoq I. V. Stalin nomidagi Katta Farg‘ona kanaliga tayinlandi. SSSRdagi eng yirik sug‘orish inshootlaridan biri bo‘lgan ushbu kanalni loyihalash va qurishda faol qatnashgani uchun Sovet hukumati Nikolay Sidorenkoni mamlakatning oliy mukofoti — Lenin ordeni bilan taqdirladi. O‘sha yili Tojikiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumi unga faxriy yorliq va «KFK qurilishida qatnashuvchi» nishonini topshirdi. Kanal loyihasi mualliflaridan biri me’mor Sodiq Nagayev edi. Kanal qurilishi boshlig‘i — Rodion Mixaylovich Gluxov, Tojikiston SSR Xalq Komissarlari Soveti raisining o‘rinbosari edi.
31-dekabr, 1939-yilda kanal foydalanishga topshirildi. Uning qurilishiga qariyb 160 000 nafar kolxozchi jalb etildi, 14 ta ekskavator, 245 ta traktor va 420 ta avtomashina ishlatildi. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 28-aprel, 1940-yildagi farmoniga ko‘ra, kanal qurilishidagi faol ishtiroki uchun quyidagilar mukofotlandi:
- Lenin ordeni bilan — 15 kishi
- Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan — 39 kishi
- «Hurmat belgisi» ordeni bilan — 114 kishi
- «Mehnatdagi jasorati uchun» medali bilan — 132 kishi
- «Mehnatda o‘rnak ko‘rsatgani uchun» medali bilan — 148 kishi
Mukofotlanganlarning mutlaq ko‘pchiligi oddiy kolxoz mehnatkashlari edi.
1953—1962, 1964 va 1967-yillarda kanal rekonstruksiya qilindi. 1966-yilda Katta Farg‘ona kanaliga sovet O‘zbekistonining davlat arbobi, 1938—1950-yillarda O‘zbekiston kommunistik partiyasi Markaziy Qo‘mitasining birinchi kotibi, SSSR paxtachilik vaziri Usmon Yusupov nomi berildi.
Katta Farg‘ona kanali, shuningdek, Janubiy Farg‘ona kanali va Shimoliy Farg‘ona kanali (1940—1941-yillarda) qurilishi tufayli Farg‘ona vodiysida sug‘oriladigan yerlar maydoni sezilarli darajada kengaydi. Mintaqada paxta hosili ikki baravar oshdi.
Hozirgi holati
Katta Farg‘ona kanali hozir ham ishlatilmoqda. U O‘zbekiston, Tojikiston va Qirg‘izistonning qishloq xo‘jaligi yerlarini suv bilan ta’minlab, mintaqadagi asosiy sug‘orish manbalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2-may, 2017-yildagi PQ-2763-son qaroriga muvofiq, gidroenergetikani rivojlantirish dasturi doirasida kanal bo‘yida kichik gidroelektr stansiyalarini qurish loyihasi amalga oshirildi. Xususan, 2019-yilda Xitoy bilan hamkorlikda qiymati 31 million AQSh dollari bo‘lgan mini-GESlar tarmog‘i qurildi va ular qariyb 48 ming xonadonni elektr energiyasi bilan ta’minlaydi.
Bundan tashqari, kanal puxta loyihalashtirilgani bilan ajralib turadi: unda suvning turg‘unlashishi va cho‘kindi to‘planishi deyarli kuzatilmaydi. Bu kanalni sug‘orish va elektr energiyasi bilan ta’minlash vazifalarini birlashtirgan noyob gidrotexnika inshootiga aylantiradi.
Madaniyatda
Katta Farg‘ona kanali jamoaviy mehnat va sotsialistik qurilishning yirik yutuqlaridan biri timsoliga aylanib, sovet va postsovet madaniyatida sezilarli iz qoldirdi. Qurilishni yoritishga oid ilk loyihalardan biri rejissyor Sergey Eyzenshteyn tomonidan yozuvchi Pyotr Pavlenko bilan hamkorlikda rejalashtirilgan «Farg‘ona kanali» filmi edi. 1939-yil yozida rejissyor operator Eduard Tisse bilan birga O‘zbekistonga kelib, film uchun tayyorgarlik ishlarini olib bordi. Film uch qismli (triptix) shaklda bo‘lishi ko‘zlangan edi: birinchi qism XIV asr — Urganchni vayron qilgan Amir Temur davriga; ikkinchi qism XX asr boshlariga — suvni nazorat qilgan mahalliy hukmdorlarga qarshi dehqonlar qo‘zg‘oloniga; uchinchi qism esa kanal qurilishida kommunistik mehnatning g‘alabasiga bag‘ishlanishi kerak edi. Biroq senzura tufayli loyiha amalga oshmadi: hukumat Amir Temur haqidagi epizodlarni chiqarib tashlashni talab qildi, bu esa Eyzenshteynning ijodiy g‘oyasini to‘liqsiz qoldirardi.
Kanal adabiyotda ham tilga olingan. Dastlabki asarlardan biri Nikolay Biryukovning sug‘orish tizimi qurilishiga bag‘ishlangan «Norin suvlari» (1949) qissasi bo‘ldi. Kanal ilmiy tadqiqotlar va maqolalarga ham mavzu bo‘lgan. Jumladan, Fozil Abdurashitov va Manzura Hasanova asarlarida qurilishning san’atda badiiy yoritilishi tahlil qilingan.
Tasviriy materiallar orasida kanalga bag‘ishlangan SSSRning 1950-yilgi pochta markalari hamda qurilish qatnashchilariga topshirilgan mukofot nishonlari alohida e’tiborga loyiq. 1939-yildagi ommaviy kampaniyalar davomida ular mehnatkashlarning qahramonligini ta’kidlovchi muhim targ‘ibot vositasiga aylangan.
- KFK quruvchisining mukofot nishoni. Tojikiston SSR. 1939
- KFK quruvchisining mukofot nishoni. O‘zbekiston SSR. 1939
- SSSR pochta markasi, 1950-yil. Kanal xaritasi
- SSSR pochta markasi, 1950-yil. Quygan-Yor to‘g‘oni
Adabiyotlar
- Katta Farg‘ona kanali // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Katta Farg‘ona kanali. ziyouz.uz. Murojaat qilingan sana: 27-iyul, 2019-yil. — O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi (O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi)dan olingan maqola (o‘zb.)
- Nabiyev Vahhob Mashrafovich. TOJIKISTONDAGI UMUMXALQ TEZKOR SUG‘ORISH INSHOOTLARI QURILISHIDA YOSHLARNING ISHTIROKI TARIXIDAN (1939-1942-y.) // Akademik B. G‘afurov nomidagi Xo‘jand davlat universitetining ilmiy axborotnomasi. Gumanitar fanlar. — 2015. — № 1 (42).
- Abdurashitov Fozil Mamatovich, Hasanova Manzura Muhiddinovna. Katta Farg‘ona kanali qurilishini san’at orqali yoritishning tarixiy tajribasi // Akademik B. G‘afurov nomidagi Xo‘jand davlat universitetining ilmiy axborotnomasi. Gumanitar fanlar. — 2020. — № 2 (63).