Gravitatsion singulyarlik

Animatsion tasvirda gravitatsion linzalanish ko‘rsatilgan; bunga sababchi Shvarsshild qora tuynugi fon galaktikasiga qarash chizig‘i tekisligidan o‘tadi. Aniq bir chiziqqa tizilish (sizigiya (syzygy)) atrofida va ayni shu holatda yorug‘likning nihoyatda kuchli linzalanishi kuzatiladi

Gravitatsion singulyarlik (ba’zan fazo-vaqt singulyarligi) — fazo-vaqtdagi nuqta (yoki qism to‘plam) bo‘lib, unga kiruvchi geodezik chiziqni (geodesic line) silliq davom ettirish mumkin emas. Bunday sohalarda aksariyat fizik nazariyalarning asosiy taxmini qo‘llanmay qoladi; bu nazariyalarda fazo-vaqt silliq ko‘pxillik (manifold) sifatida qaraladi va uning chegarasi bo‘lmaydi. Gravitatsion singulyarlikda gravitatsion maydonni tavsiflovchi kattaliklar ko‘pincha cheksiz yoki noaniq qiymatga ega bo‘lib qoladi. Bunday kattaliklarga, masalan, skalyar egrilik (scalar curvature) yoki birgalikda harakatlanuvchi sanoq sistemasidagi energiya zichligi kiradi.

Klassik umumiy nisbiylik nazariyasi doirasida qora tuynuklar shakllanayotganda singulyarliklar muqarrar ravishda yuzaga keladi. Bunday holda ular qora tuynuklarning hodisalar gorizonti (event horizon) ostida joylashadi va shu sababli ularni tashqaridan kuzatib bo‘lmaydi. Ba’zan singulyarliklar tashqi kuzatuvchiga ham ko‘rinishi mumkin — bunday singulyarliklar yalang‘och singulyarliklar deb ataladi. Masalan, kosmologik singulyarlik Katta portlash nazariyasida yuzaga keladi.

Matematik nuqtayi nazardan gravitatsion singulyarlik maxsus nuqtalar to‘plami bo‘lib, Eynshteyn tenglamalari yechimida joylashgan. Biroq bunda «koordinata singulyarligi»ni haqiqiy gravitatsion singulyarlikdan qat’iy farqlash lozim. Koordinata singulyarliklari Eynshteyn tenglamalarini yechishda tanlangan koordinata shartlari muvaffaqiyatsiz bo‘lganda yuzaga keladi. Masalan, tanlangan koordinatalarning o‘zi ko‘p qiymatli bo‘lib qolishi (koordinata chiziqlari kesishishi) yoki, aksincha, butun ko‘pxillikni qamrab olmasligi (koordinata chiziqlari bir-biridan uzoqlashib, ular orasida bu chiziqlar qamramaydigan «ponalar» paydo bo‘lishi) mumkin. Bunday singulyarliklarni boshqa koordinata shartlarini tanlash, ya’ni koordinatalarni almashtirish orqali bartaraf etish mumkin. Koordinata singulyarligiga misol sifatida Shvarsshild sferasi r=2rs joylashgan Shvarsshild fazo-vaqtida Shvarsshild koordinatalarida metrik tenzor komponentlari cheksizlikka aylanadi. Haqiqiy gravitatsion singulyarliklarni hech qanday koordinata almashtirish orqali bartaraf etib bo‘lmaydi; bunday singulyarlikka misol bo‘ladigan ko‘pxillik — r=0 — ayni yechimda mavjud.

Singulyarliklarni bevosita kuzatib bo‘lmaydi va hozirgi fizika taraqqiyoti darajasida ular faqat nazariy konstruksiya hisoblanadi. Singulyarlik yaqinidagi fazo-vaqt tavsifini kvant gravitatsiyasi berishi kerak.

Talqin

Ko‘plab fizik nazariyalarda turli xil matematik singulyarliklar mavjud. Bu nazariyalarda qo‘llaniladigan tenglamalar muayyan jismning massasi noaniq bo‘lib qolishini yoki cheksiz ortib borishini bashorat qiladi. Odatda, bu nazariyaning yetishmayotgan qismi borligidan dalolat beradi. Masalan, ultrabinafsha halokati (ultraviolet catastrophe), qayta normallash (renormalization) yoki vodorod atomining beqarorligi — buni Larmor formulasi bashorat qiladi.

Ba’zi nazariyalarda, masalan, halqali kvant gravitatsiyasi (loop quantum gravity) nazariyasida, singulyarliklar mavjud bo‘lishi mumkin emas, deb taxmin qilinadi. Bu Eynshteyn–Maksvell–Dirak tenglamalari kabi klassik birlashgan maydon nazariyalariga ham taalluqli. Bu g‘oyani quyidagicha talqin qilish mumkin: kvant gravitatsiyasi effektlari mavjudligi tufayli gravitatsion o‘zaro ta’sir kuchi massalar orasidagi masofa qisqargan sari cheksiz ortmaydigan eng kichik masofa mavjud. Boshqa bir taxminga ko‘ra, o‘zaro kirishib ketuvchi zarralar to‘lqinlari masofada kuzatilishi mumkin bo‘lgan gravitatsion effektlarni niqoblaydi.

Turlari

Singulyarliklarning bir necha turi mavjud. Ular yuzaga kelgan nazariyalarga bog‘liq holda turli fizik xususiyat va tavsiflarga ega. Masalan, singulyarliklar turli shaklda bo‘lishi mumkin: konussimon, egri. Ayrim singulyarliklarda hodisalar gorizonti, ya’ni fazo-vaqtning bir sohasini boshqasidan ajratib turadigan va u orqali hodisalar ta’sir o‘tkaza olmaydigan tuzilmalar bo‘lmaydi, deb taxmin qilinadi. Bunday singulyarliklar yalang‘och deb ataladi.

Konussimon

Konussimon singulyarlik har bir diffeomorfizmga nisbatan invariant (diffeomorphism-invariant) kattalikning limiti chekli bo‘lgan nuqtada yuzaga keladi. Bunday holda fazo-vaqt limit nuqtasida silliq bo‘lmaydi. Shunday qilib, fazo-vaqt konus ko‘rinishida bo‘ladi; uning uchida singulyarlik joylashadi. Metrika koordinatalar sistemasidan foydalanilgan barcha joylarda chekli bo‘lishi mumkin. Bunday konussimon singulyarlikka misol sifatida kosmik tor (cosmic string) va Shvarsshild qora tuynugi.

Egri

Aylanmaydigan qora tuynuk va uning singulyarligining sodda tasviri

Quyidagi nazariyalar tenglamalarining yechimlari — umumiy nisbiylik nazariyasi yoki boshqa gravitatsiya nazariyasi (masalan, supergravitatsiya) — ko‘pincha ayrim nuqtalarda metrika cheksizlikka intiladigan holatlarga olib keladi. Biroq bu nuqtalarning ko‘pchiligi odatiy bo‘lib, cheksizliklar shunchaki bu nuqtada nomuvofiq koordinatalar sistemasidan foydalanish natijasidir. Muayyan nuqtada singulyarlik mavjud yoki mavjud emasligini tekshirish uchun shu nuqtada diffeomorfizmga nisbatan invariant (diffeomorphism-invariant) kattaliklar (masalan, skalyar kattaliklar) cheksiz bo‘lib qoladimi-yo‘qmi, shuni tekshirish kerak. Bunday kattaliklar har qanday koordinatalar sistemasida bir xil bo‘ladi, shu sababli koordinatalar o‘zgartirilganda bu cheksizliklar yo‘qolmaydi.

Bunga Shvarsshild yechimi misol bo‘la oladi. U aylanmaydigan zaryadlanmagan qora tuynukni tavsiflaydi. Qora tuynukdan uzoq sohalarda ishlash uchun qulay koordinatalar sistemasida metrikadagi ayrim komponentlar hodisalar gorizontida cheksiz bo‘lib qoladi. Shunga qaramay, hodisalar gorizontidagi fazo-vaqt silliq bo‘lib qoladi. Bu silliqlik boshqa koordinatalar sistemasiga (masalan, Kruskal koordinatalariga) o‘tilganda yaqqol ko‘rinadi: bu yerda metrika mutlaqo silliq. Boshqa tomondan, qora tuynuk markazida metrika ham cheksiz bo‘lib qoladi va yechimlar u yerda singulyarlik mavjudligini ko‘rsatadi. Singulyarlik mavjudligini quyidagi holat orqali tekshirish mumkin: Krechman skalyari (Kretschmann scalar), u egrilik tenzorining kvadratiga teng, ya’ni RμνρσRμνρσ, bu kattalik diffeomorfizmga nisbatan invariant (diffeomorphism-invariant), ya’ni umumiy kovariant bo‘lib, cheksiz qiymatga ega.

Aylanmaydigan qora tuynukda singulyarlik model koordinatalarida «nuqtaviy singulyarlik» deb ataladigan bitta nuqtada yuzaga keladi. Aylanuvchi qora tuynukda, ya’ni Kerr qora tuynugida, singulyarlik halqa (aylana chiziq) bo‘ylab yuzaga keladi; bu halqa «halqasimon singulyarlik» deb ataladi. Bunday singulyarlik nazariy jihatdan chuvalchang uyasiga (wormhole) aylanishi mumkin.

Kengroq ma’noda, fazo-vaqt geodezik jihatdan to‘liq bo‘lmasa, u singulyar deb hisoblanadi. Bu shuni anglatadiki, erkin tushayotgan zarralar mavjud bo‘lib, singulyarlikka yetgan nuqtadan keyingi harakatini chekli vaqt davomida aniqlab bo‘lmaydi. Masalan, aylanmaydigan qora tuynukning hodisalar gorizonti ichidagi har qanday kuzatuvchi chekli vaqt ichida uning markaziga yetib boradi. Klassik Katta portlash kosmologik (cosmological) modeli Koinotning vaqt boshlanishida (t=0) sababiy singulyarlikni o‘z ichiga oladi. Bu yerda vaqtga o‘xshash barcha geodezik chiziqlarni o‘tmishga davom ettirib bo‘lmaydi. Ushbu faraziy 0 vaqt nuqtasiga qarab orqaga ekstrapolyatsiya qilish natijasida fazoviy o‘lchamlari nolga teng, zichligi cheksiz, harorati cheksiz va fazo-vaqt egriligi cheksiz bo‘lgan Koinot hosil bo‘ladi.

Yalang‘och singulyarlik

1990-yillarning boshlariga qadar, umumiy nisbiylik nazariyasiga ko‘ra, har qanday singulyarlik hodisalar gorizonti ortida yashiringan va yalang‘och singulyarliklar bo‘lishi mumkin emas, degan fikr keng tarqalgan edi. Bu gipoteza «Kosmik senzura prinsipi» deb ataladi. Biroq 1991-yilda fiziklar Styuart Shapiro va Saul Teukolskiy aylanuvchi chang diskini kompyuterda modellashtirdilar. Bu modellashtirish umumiy nisbiylik nazariyasi «yalang‘och» singulyarliklarga yo‘l qo‘yishi mumkinligini ko‘rsatdi. Bu obyektlar ushbu modelda qanday ko‘rinishga ega bo‘lishi noma’lum. Modellashtirishda qo‘llanilgan farazlarni soddalashtirganda ham singulyarliklar yuzaga kelaveradimi yoki yo‘qmi, bu ham noma’lum. Shunga qaramay, singulyarlikka olib boruvchi geodezik chiziqlar ham uziladi, deb taxmin qilinadi. Bu esa yalang‘och singulyarlikni qora tuynukka o‘xshash holga keltiradi.

Yo‘qolib boruvchi hodisalar gorizontlari Kerr metrikasida mavjud. Bu metrika vakuumdagi aylanuvchi qora tuynukni ifodalaydi; uning burchak momenti yetarlicha katta (J). Kerr metrikasini Boyer–Lindkvist koordinatalarida (Boyer–Lindquist coordinates) ifodalab, hodisalar gorizontining radiusi emas, balki koordinatasi ekanini ko‘rsatish mumkin: r±=μ±(μ2−a2)1/2, bunda μ=GM/c2, va a=J/Mc. Bu holda «hodisalar gorizontining yo‘qolishi» r± uchun kompleks yechim mavjudligini anglatadi: r±, yoki μ2<a2. Biroq bu quyidagi holatga mos keladi: J qiymati GM2/c dan katta (yoki Plank birliklarida (Planck units), J>M2)), ya’ni u odatda fizik jihatdan mumkin bo‘lgan qiymatlarining yuqori chegarasi deb qaraladigan qiymatdan oshib ketadi.

Xuddi shuningdek, yo‘qolib boruvchi hodisalar gorizontlarini Reysner–Nordstryom (Reissner–Nordström) geometriyasi yordamida ham ko‘rish mumkin. Bunda zaryadi yetarlicha katta bo‘lgan zaryadlangan qora tuynuk ko‘rib chiqiladi (Q). Ushbu metrikada singulyarlik quyidagi qiymatda hosil bo‘lishini ko‘rsatish mumkin: r±=μ±(μ2−q2)1/2, bunda μ=GM/c2, va q2=GQ2/(4πϵ0c4). Uchta mumkin bo‘lgan holatdan biri quyidagicha: μ va q uchun μ2<q2 bo‘lganda ikkala r± ham kompleks qiymatga ega bo‘ladi. Bu metrika barcha musbat r qiymatlari uchun muntazamdir; boshqacha aytganda, singulyarlik hodisalar gorizontiga ega emas. Biroq bu quyidagi holatga mos keladi: Q/4πϵ0 qiymati MG dan katta (yoki Plank birliklarida, Q>M)), ya’ni bu qiymat odatda fizik jihatdan mumkin bo‘lgan qiymatlarning yuqori chegarasi deb qaraladigan miqdordan oshadi. Bundan tashqari, haqiqiy astrofizik qora tuynuklarda sezilarli zaryad bo‘lmasligi kerak.

Entropiya

Toki Stiven Xoking tomonidan ilgari surilgan qora tuynuklarning bug‘lanishi konsepsiyasi paydo bo‘lishidan oldin, qora tuynuklar entropiyasi masalasi muhokama qilinmagan edi. Bu konsepsiya qora tuynuklar entropiyani saqlagan holda energiya chiqarishini ko‘rsatadi va termodinamikaning ikkinchi qonuni bilan nomuvofiqlik muammolarini bartaraf etadi. Entropiya issiqlikni, demak, haroratni ham nazarda tutadi. Energiyaning yo‘qolishi qora tuynuklar abadiy emasligini, aksincha, bug‘lanishi yoki asta-sekin yemirilishini ham anglatadi. Qora tuynukning harorati massasiga teskari proporsional. Qora tuynuk nomzodi sifatida qaralayotgan barcha ma’lum obyektlar shu qadar kattaki, ularning harorati kosmik fon nurlanishi haroratidan ancha past. Demak, ular ushbu nurlanishni yutib, sof energiya olishi kerak. Fon nurlanishining harorati ularning o‘z haroratidan pastga tushmaguncha, ular sof energiya yo‘qota boshlamaydi. Bu kosmologik qizil siljish (cosmological redshift) qiymati fon nurlanishi hosil bo‘lgan paytdan boshlab ming emas, milliondan oshganida yuz beradi.[manba 2971 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Adabiyotlar

На русском языке
  • Герок Р. Сингулярности в общей теории относительности // Квантовая гравитация и топология: Сборник статей / Перевод с англ. Б. Я. Фролова под ред. Д. Иваненко. — М.: Мир, 1973. — С. 27—65. — 216 с. — (Новости фундаментальной физики, вып. 2).
  • Хокинг С., Эллис Дж. Крупномасштабная структура пространства-времени. — М.: Мир, 1977. — 431 с.
    • Репринтное переиздание
      Хокинг С., Эллис Дж. Крупномасштабная структура пространства-времени. — ИО НФМИ, 1998. — 431 с. — (Шедевры мировой физико-математической литературы). — ISBN 5-80323-192-4.
На английском языке

Havolalar