| Chrome OS | |
|---|---|
| | |
| Ishlab chiquvchi | Google LLC va Linux |
| OT oilasi | Chromium OS |
| Asoslangan tizim | Chromium OS |
| Birinchi chiqarilishi | 15-iyun 2011 |
| Eng so‘nggi versiya | |
| Eng so‘nggi sinov versiyasi | |
| Yangilash usuli | internet |
| Qo‘llab-quvvatlanadigan platformalar | x86, x86-64 va ARM |
| Yadro turi | Monolit yadro (Linux) |
| Litsenziya | mulkiy |
| Holati | faol, dolzarb |
| Dastlabki kod repozitoriysi | chromium.googlesource.com/… |
| Veb-sayt | chromeos.google (ingl.) |
Chrome OS — GNU/Linux yadrosi asosidagi, Googlekompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan va ARM yoki x86protsessorli qurilmalar uchun mo‘ljallangan operatsion tizim distributividir. Google Chrome OS Gentoo GNU/Linux asosida yaratilgan bo‘lib, Google Chromebrauzeridan foydalanadi. Bu brauzer maxsus ishlab chiqilgan yangi oyna tizimiishlaydi. Tizim dastlabki kodining katta qismi ochiq manbali qilingan va 19-noyabr 2009-yilda Chromium OSloyihasi sifatida e’lon qilingan. Google Play bilan ishlaydigan xususiy Android konteyneri, qurilmalar uchun erkin bo‘lmagan mikrodasturlar, operatsion tizimni avtomatik yangilash xizmati va telemetriya bundan mustasno. Dastlabki noutbuklarGoogle Chrome OS oldindan o‘rnatilgan holda 2010-yilning ikkinchi yarmida sotuvga chiqishi kutilgan edi, ammo ishlab chiqarish kechikib, 2011-yilning uchinchi yarmiga ko‘chirildi.
Tarixi
Chrome OS Google tomonidan shaxsiy kompyuterlar operatsion tizimlari bozorining bir qismini egallashga qaratilgan tajribaviy urinish sifatida ishlab chiqilgan. O‘sha paytda ushbu bozor Microsoft (Windows) va Apple (Mac OS) o‘rtasida taqsimlangan edi. Chrome OS Google’ning o‘sha davrdayoq ommalashgan brauzeri imkoniyatlarini kengaytirish g‘oyasi asosida yaratildi: amalda u Google xizmatlari, masalan, Gmailbilan birlashtirilgan brauzer-operatsion tizim bo‘lib, unda foydalanuvchining barcha ma’lumotlari internet orqali sinxronlashtirilib, bulutda saqlanishi ko‘zda tutilgan. Chrome OS dastlab Linuxning ochiq dastlabki kodiga asoslangan va netbuklardaishlashga mo‘ljallangan sodda operatsion tizim sifatida rejalashtirilgan. Uning asosiy foydalanuvchilari internetda ishlash uchun kompyuterdan foydalanadigan kishilar bo‘lishi kerak edi.
Operatsion tizim birinchi marta 7-iyul 2009-yilda e’lon qilindi. O‘shanda Chrome OS shaxsiy kompyuterlar uchun emas, faqat netbuklar uchun chiqarilishi ma’lum qilingan. Operatsion tizim qattiq disklarniqo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa ham, Google qurilmalarda qattiq jismli to‘plagichlardan (SSD) foydalanishni talab qilgan. Bu «yuqori ishonchlilik va unumdorlik»ni ta’minlash, shuningdek, ilovalar va foydalanuvchi ma’lumotlarining asosiy qismiga masofaviy serverlardan murojaat qiladigan operatsion tizim uchun zarur quvvat sarfini kamaytirishga xizmat qilishi kerak edi. Chrome OS texnik direktori Mett Papakiposning aytishicha, bu operatsion tizim Windows 7’danko‘ra diskda oltmish baravar kam joy egallagan. Chrome OS ravon ishlashi uchun bir gigabaytdan uch gigabaytgacha joy kerak edi.
19-noyabr 2009-yilda Google Chrome OS dastlabki kodini Chromium OSnomi bilan e’lon qildi. 2009-yil noyabrda Google’ning o‘sha paytdagi vitse-prezidenti Sundar Pichai konferensiyada operatsion tizimning ilk versiyasini namoyish etdi. U tashqi ko‘rinishidan Chrome brauzeriga o‘xshash, ammo ilovalar varaqlarini ham o‘z ichiga olgan ish stolini ko‘rsatdi. Matbuot anjumanida operatsion tizim atigi yetti soniyada yuklandi. Shunda Pichai jamoa yuklanish vaqtini yana qisqartirish ustida ishlayotganini aytdi.
Dastlabki davr
2010-yilda Google Cr-48 raqamli sinov Chromebook qurilmalari turkumini chiqardi. Chakana sotuvga mo‘ljallangan modellar taqdimoti 2010-yil oxiridan 2011-yil mayiga ko‘chirildi. Google I/O konferensiyasida Google Acer va Samsungtomonidan ishlab chiqarilgan ikkita Chromebook modeli yaqinda sotuvga chiqishini e’lon qildi. Samsung modeli 15-iyun 2011-yilda, Acer modeli esa iyul o‘rtalarida chiqarildi. 2011-yil avgustda striming xizmati Netflix Chrome OS’ni qo‘llab-quvvatlashini ma’lum qildi. Bu qurilmadan oqimli filmlar va televizion ko‘rsatuvlarni tomosha qilish imkonini berdi. Bungacha Netflix’ga kirish Microsoft Silverlightdasturiy platformasi orqali ta’minlangan. Shu oyning o‘zida Citrix Chrome OS uchun mijoz ilovasini chiqardi. U Chromebook orqali Windows ilovalari va ish stollariga masofadan kirish imkonini berdi. Dublin shahar universiteti 2011-yil sentabrda Google bilan tuzilgan kelishuv doirasida talabalar uchun Chromebook xarid qilgan birinchi ta’lim muassasasi bo‘ldi.
2012-yilga kelib, xrombuklarga talab o‘sa boshladi va Google Samsung ishlab chiqqan yangi qurilmalar turkumining yaqin orada chiqarilishini e’lon qildi. Kompaniya, shuningdek, nettopyoki Samsung Series 3 turkumiga kiruvchi Chromebox nomli qurilmani, shu bilan birga Chrome OS’ni qo‘llab-quvvatlaydigan birinchi shaxsiy kompyuterni ham chiqardi. Yuqorida aytilgan kompyuterlar birinchi avlod xrombuklaridan tezroq bo‘lsa-da, o‘sha davrdagi boshqa stol kompyuterlari va noutbuklarga nisbatan baribir yetarlicha quvvatli emas edi va ko‘proq netbuklar bozoriga mos kelardi. 2012-yil oktabrda Samsung va Google ancha arzon narxda yangi Chromebook modellarini chiqardi (250 dollar, beshinchi turkumdagi Chromebook’larning 450 dollariga nisbatan). Bular, shuningdek, ARM protsessorini, ya’ni Samsung’ning Exynos turkumidagi protsessorlardan birini qo‘llab-quvvatlovchi ilk modellar edi. Narxni tushirish uchun Google va Samsung qurilmalarning xotira hajmi hamda ekran aniqligini kamaytirdi. ARM protsessori ventilyatorsiz Chromebook ishlab chiqarish imkonini berdi. Ularga ergashib, Acer ham Intel Celeron protsessorli Chromebook C7 modelini 199 dollar narxda chiqardi. Narxni yanada kamaytirish maqsadida Acer SSD’dan voz kechib, uning o‘rniga qattiq disk o‘rnatdi.
2012-yil aprelda Google Chrome OS foydalanuvchi interfeysining birinchi yirik yangilanishini taqdim etdi. Unda odatiy vazifalar paneli bilan birga «Aura» nomli, apparat tezlashtirishiga ega oyna menejeri qo‘llab-quvvatlandi. Ushbu yangilanishdan so‘ng Chrome OS dastlabki brauzer-operatsion tizim konsepsiyasidan uzoqlashib, stol kompyuteri operatsion tizimiga ko‘proq o‘xshay boshladi. Lenovo o‘z Chromebook’larini talabalar uchun qurilmalar sifatida reklama qildi.
2012-yil iyulda Google yangilanish (20-versiya) bilan yaqinda ishga tushirilgan bulutli saqlash xizmati — Google Diskniqo‘llab-quvvatlashni qo‘shdi. Chrome OS 2010-yildan Flash’ni qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa-da, 2012-yil oxiriga kelib bu imkoniyat to‘liq to‘xtatildi va Flash ishlashidan kelib chiqadigan muammolarning oldini olish uchun u izolyatsiyalangan muhit (sandbox) bilan cheklandi.
Shu paytgacha Chrome OS o‘rnatilgan barcha qurilmalar boshqa ishlab chiqaruvchilar tomonidan chiqarilgan edi. 2013-yil fevralda Google o‘zining Chromebook Pixel qurilmasini taqdim etdi. Bu Google’ning birinchi shunday qurilmasi bo‘lib, keyinchalik Google Pixelturkumidagi ilk mahsulotga aylandi. Qurilma Intel i5 protsessori, sensorli ekran va yuqori aniqlikdagi displey (2560 x 1700) bilan chiqarildi. Shu bilan birga, Chromebook Pixel narxi o‘xshash xususiyatlarga ega boshqa biznes noutbuklarinikidan hamon past edi.
2013-yil oxirida tahlilchilar Chrome OS’ning kelajagiga shubha bilan qarashdi. Vaholanki, bu operatsion tizimga 2009-yildayoq tez orada tanazzulga uchrash bashorat qilingan edi. Noutbuklar bozorida xrombuklarga talab doim past bo‘lganiga qaramay, ularning savdosi har yili asta-sekin o‘sib bordi. Google ham vaziyatdan foydalanib, Windows XP’ning qo‘llab-quvvatlash muddati 2014-yil boshida tugagach, korxonalarga xrombuklarni katta chegirmalar bilan sotishga intildi.
Keyingi taraqqiyot va ommalashuvning ortishi
Chrome OS’ning dastlabki versiyasida Native Client asosidagi atigi bir nechta ilovani o‘rnatish mumkin edi, qolgan «ilovalar» esa veb-ilovalardan iborat bo‘lgan. 2014-yildan boshlab yangilanish natijasida tizim mobil qurilmalar bilan sinxronlashni, jumladan, Androiduchun chiqarilgan ilovalarni Google Playorqali ishga tushirishni qo‘llab-quvvatlay boshladi. Bu Chrome OS’ning foydalanuvchilar nazaridagi jozibadorligini oshirdi.
Xrombuklar assortimentining kengayishi bilan birga, bu holat operatsion tizim ommalashuvining yanada o‘sishini ta’minladi. O‘sha vaqtda Google Chrome OS’ning keyingi versiyalarini Material Designuslubida chiqarishga qaror qildi. 2016-yil Chrome OS rivojlanishi tarixida burilish davri bo‘lgan, deb hisoblanadi. Shundan keyin operatsion tizim sezilarli darajada takomillashdi va foydalanuvchilar orasidagi mashhurligi ortdi. 2016-yildan keyin chiqarilgan xrombuklar yetarli operativ xotira, sensorli ekran va avvalgidek arzon narxga ega, noutbuk hamda planshet xususiyatlarini birlashtiruvchi 2-in-1 qurilmalar sifatida taqdim etildi. Shu davrda bozorga texnik xususiyatlari yaxshilangan ilk premium xrombuklar, masalan, Pixelbook ham kirib keldi. Ular Core i5 yoki Core i7 protsessorlari hamda 8 yoki 16 Gb operativ xotira bilan jihozlangan edi. 2016-yil holatiga ko‘ra, ta’lim muassasalariga yetkazib beriladigan qurilmalarning yarmidan ko‘pi Chrome OS’da ishlaydigan qurilmalar edi.
2017-yilda Google Chrome Enterprise xizmatlar majmuasini ishga tushirdi. U Chrome OS, jumladan, biznesda foydalanishga mo‘ljallangan maxsus kengaytmalar va bulutli saqlash xizmatini qo‘llab-quvvatlashni o‘z ichiga olgan. AQSHdagi ta’lim muassasalari xrombuklarni faol xarid qila boshladi. Bunga Chrome OS’ning boshqa operatsion tizimlarga qaraganda bulutli xotira va xizmatlar bilan samaraliroq ishlashi hamda ma’lumotlar xavfsizligini yaxshiroq ta’minlashi ham sabab bo‘ldi. Moliyaviy xizmatlar, sog‘liqni saqlash va chakana savdo sohasidagi firma hamda muassasalar ham xrombuklarni ko‘proq xarid qila boshladi.
2018-yildan keyin Chrome OS ommalashuvining ortishiga 2-in-1 turidagi qurilmalar tobora keng tarqalgani ham yordam berdi. Chrome OS’ni qo‘llab-quvvatlaydigan dastlabki planshetlar ham paydo bo‘la boshladi. O‘sha yili yangilanish natijasida xrombuk foydalanuvchilari Linuxilovalarini o‘rnatish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bundan tashqari, Chrome OS uchun ilg‘or veb-ilovalar kengroq tarqala boshladi va WebAssembly hamda Service Workers yordamida tizimning asosiy kodiga o‘zgartirishlar kiritildi. Bu foydalanuvchilarga operatsion tizimdan ancha samaraliroq foydalanish imkonini berdi, Chrome OS esa imkoniyatlari jihatidan deyarli Windows va macOS bilan tenglashdi. Yuqoridagi omillar sifatliroq va qimmatroq texnik qismlarga ega xrombuklarni ishlab chiqarish tendensiyasini yuzaga keltirdi. Chrome OS qurilmalari o‘rta va premium narx toifalarida tobora ko‘paydi, biroq ular boshqa operatsion tizimlarda ishlaydigan planshet hamda noutbuklarga qaraganda baribir arzonroq sotilar edi.
2019-yil boshida Chrome OS asosidagi kompyuterlar AQSH kompyuter bozorining 5,04 % ini, jahon bozorining esa 1,17 % ini egallagan. AQSHda Chrome OS’ning ommalashuvi, avvalo, xrombuklarning ta’lim muassasalarida keng tarqalgani bilan bog‘liq edi. 2020-yilda Chrome OS qurilmalarining mashhurligi sezilarli darajada oshdi. Bunga, asosan, COVID-19 pandemiyasi va ko‘plab ta’lim muassasalarining masofaviy ta’limga o‘tishga majbur bo‘lgani sabab bo‘ldi. Chrome OS qurilmalari masofaviy kurslar uchun, ayniqsa AQSH va G‘arbiy Yevropada, eng qulay vositalardan biri sifatida qaraldi. 2020-yilda 4 baravar ko‘p xrombuk sotildi, bu 2019-yildagi ko‘rsatkichdan yuqori edi. Ularning sotuv hajmi dunyoda sotilgan barcha shaxsiy kompyuterlarning taxminan 10 % ini tashkil etdi (2020-yil). 2021-yilning birinchi choragida xrombuklar savdosining jadal o‘sishi davom etdi: o‘sish 280 % dan oshib, 2020-yilning shu davridagi ko‘rsatkich bilan taqqoslandi. Asosiy sotuv bozorlari AQSH, Yaponiya va G‘arbiy Yevropa edi.
2022-yil iyulda Google Chrome OS Flexoperatsion tizimini ommaga taqdim etdi. U Windows va MacOS o‘rnatilgan eskirgan kompyuterlarda foydalanish uchun ishlab chiqilgan. Tizim 13 yilgacha xizmat qilgan qurilmalarni modernizatsiya qilish imkonini beradi.
Chrome OS’ning bozordagi o‘rni
Asosiy xususiyat shundaki, veb-ilovalar operatsion tizimning odatiy funksiyalaridan ustun bo‘ladi. Bu jarayonda brauzerga asosiy o‘rin beriladi. Yangi mahsulotni yaratish strategiyasi internetga kirish (log-in) uchun ishlatiladigan shaxsiy kompyuter apparat resurslariga katta talab qo‘ymaydigan arxitekturani nazarda tutadi. Ishning asosiy qismini foydalanuvchi kompyuteridan internet resurslariga ko‘chirish tendensiyasi Google’ning boshqa ko‘plab mahsulotlarida ham kuzatiladi. Bu yondashuv quyidagi g‘oyaga mos keladi: «bulutli hisoblash».
Google ma’lumotiga ko‘ra, ushbu operatsion tizimning oddiy foydalanuvchi uchun asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
- tezkorlik: yuklanish, internetgakirish, elektron xatlarni qabul qilish va jo‘natish va h. k.;
- internet xizmatlari bilan chambarchas integratsiya;
- ishonchli ishlash;
- avtomatik rejimda xavfsizlikni ta’minlash;
- avtomatik yangilanish;
- soddalik;
- Google Play va Android Nougatni qo‘llab-quvvatlash (2017-yildagi barcha xrombuklarda);
- Android uslubidagi «material design»;
- Debian GNU/Linux o‘rnatilgan virtual mashina.
Chrome OS odatiy virtual ish joyi (DaaS) va veb-ilovaga masofadan kirish (SaaS) konsepsiyalarining amaliy tatbiqi sifatida yaratilgan. Bu foydalanuvchini distributivlarni olish (yuklab olish), ilovalarni o‘rnatish va yangilash kabi tizim ma’muri vazifalarini bajarish zaruratidan xalos qiladi. Qurilmaning (netbuk yoki noutbukning) yo‘qolishi yoxud buzilishi unchalik jiddiy muammoga aylanmaydi, chunki ma’lumotlarga Google hisobi logini va paroli yordamida Chrome OS o‘rnatilgan boshqa istalgan kompyuterdan kirish mumkin. Biroq parol o‘g‘irlansa, hujumchilar foydalanuvchi sezmagan holda uning ma’lumotlariga kira oladi. Chrome OS katta resurs talab qiladigan ilovalar (grafik dasturlar, katta hajmdagi tahrirlash ishlari) bilan ishlovchi foydalanuvchilarga mos kelmaydi. Oddiy qattiq disklarga ega qurilmalarni ( SSDemas) qo‘llab-quvvatlash ham rejalashtirilmagan. Operatsion tizimning ko‘plab foydalanuvchiga oid xususiyatlarini uning prototipi — Chromium OS yaqqol namoyon etadi.
Operatsion tizimning tashqi ko‘rinishi Google Chrome brauzeriga o‘xshash minimalistik uslubda bo‘lishi ko‘zda tutilgan.
Apparat ta’minoti va ishlab chiqish
Google Chrome OS kichik netbuklardan to‘liq o‘lchamli stol kompyuterlarigacha bo‘lgan turli qurilmalar uchun operatsion tizim sifatida taqdim etiladi va x86hamda ARMprotsessor arxitekturalarini qo‘llab-quvvatlaydi.
Google Chrome OS jamoasi foydalanuvchilarga yuqori sifatli ishlash tajribasini taqdim etadigan yangi qurilmalarni loyihalash va ishlab chiqish uchun ko‘plab texnologiya kompaniyalari bilan hamkorlik qiladi. Ular orasida Acer, Adobe, Asus, Freescale Semiconductor, Lenovo, Qualcomm, Texas Instruments, Toshiba, NVIDIAkabi kompaniyalar bor. Ishlab chiqishda Intelham qatnashadi. U bilan hamkorlik rasmiy e’londan «ma’lum vaqt» oldin boshlangan. Dell ham Chrome OS’ni sinab ko‘rish imkoniyatini o‘rganmoqda. Bunday hamkorlik natijasida quyidagi qurilmalar paydo bo‘ldi: xrombuklar.
Amaliy dasturiy ta’minot
Google Russia’ning rasmiy blogida quyidagilar ma’lum qilingan:
Ilovalar ishlab chiquvchilari uchun asosiy platforma vebbo‘ladi. Mavjud barcha veb-ilovalar Google Chrome OS’da avtomatik ishlaydi, yangilarini esa istalgan veb-texnologiya yordamida yozish mumkin bo‘ladi. Albatta, bu ilovalar faqat Google Chrome OS’da emas, balki odatiy Windows, Mac va Linux operatsion tizimlarining istalgan brauzerida ham ishlaydi. Bu ishlab chiquvchilarga barcha platformalardagi eng katta foydalanuvchilar auditoriyasini taqdim etadi.
Tanqid
- Tizim ekspertlar tomonidan, ularning fikricha, axborot xavfsizliginita’minlash borasidagi amalga oshirib bo‘lmaydigan va’dalari uchun tanqid qilindi. Holbuki, tizim asoslangan GNU/Linux mavjud bo‘lgan va faol ishlatilgan butun davr davomida zararli dasturlar ( eksploytlarko‘rinishida) juda kam uchragan va uzoq yashamagan.
Tarixi
- 7-iyul 2009-yilda Google yangi operatsion tizim yaratish niyatini rasman e’lon qildi.
- Internetda muntazam ravishda «Google Chrome OSskrinshotlari » sifatida ko‘rsatilgan tasvirlar e’lon qilinardi. Xususan, dastlabki ekran suratlari Google operatsion tizim ustida ishlayotganini e’lon qilgan kunning ertasiga paydo bo‘ldi. Biroq yana bir kun o‘tib, ularning muallifi bu hazil ekanini bildirdi.
- Chrome OS 2009-yil noyabrda netbuklarga o‘rnatilishi haqida xabarlar paydo bo‘ldi. Chrome OS o‘ziga xos Loongson protsessoriga va ARM’ga o‘xshash arxitekturaga ega Xitoy netbuklariga oldindan o‘rnatilishi aytildi.
- 2009-yil noyabrda Google Chromium brendi ostida Chrome OS’ning birinchi rasmiy beta-versiyasini chiqardi. Bir necha hafta o‘tib, Dell Chrome OS’ning o‘z versiyasini yaratganini e’lon qildi.
- 2009-yil dekabrda Google rahbariyati kelajakda Chrome OS va Androidniyagona operatsion tizimga birlashtirish prinsipial jihatdan mumkinligini ma’lum qildi.
- 2011-yil mayda Google I/O konferensiyasida Google Chrome OS’da ishlaydigan birinchi seriyali noutbuklarni (ya’ni Chromebookqurilmalarini) taqdim etdi.
- Google I/O 2016 konferensiyasida Chrome operatsion tizimidagi o‘zgarishlar smartfon va planshetlarga mo‘ljallangan Google Play ilovalarini ishga tushirish imkonini berishi bilvosita ta’kidlandi.[manba 209 kundan beri ko‘rsatilmagan].
- Chrome OS’da Android ilovalari qo‘llab-quvvatlanishi namoyish etilganidan bir oy o‘tib, yangi funksiya ishlashi ko‘rsatildi va uchta noutbuk — Chromebook Pixel (2015), Acer Chromebook R11 va Asus Chromebook Flip’da qo‘llab-quvvatlash joriy etildi.
- Chrome OS 69-versiyasidan boshlab Debian GNU/Linux virtual mashinasi qo‘llab-quvvatlana boshladi. Bu dasturlash tillarini o‘rganayotgan talabalarga maxsus ajratilgan xavfsiz muhitda turli ishlab chiqish vositalari, brauzerlar va muharrirlardan foydalanish imkonini beradi.
- 2020-yil iyulda Chrome OS ishlab chiquvchilari operatsion tizimda Windows ilovalari to‘liq qo‘llab-quvvatlanishini e’lon qildi. Bunga Parallelsvirtualizatsiya texnologiyasi yordamida erishish rejalashtirilgan. Yangilik Windows ish stoli muhitini oldindan ishga tushirishga hojat qoldirmasdan, Windows ilovalarini odatiy dasturlar bilan bir qatorda bevosita Chrome OS’da ishga tushirish imkonini beradi.
Havolalar
- Chromium OS (ingl.)
- Rasmiy blog veb-xizmatida Blogger
- Google Chrome operatsion tizimini taqdim etamiz Google blogi
- Google Chrome OS’ni e’lon qildi / Cnews, 2009 (rus.)