3G (ingl. third generation — uchinchi avlod), mobil aloqaning 3-avlodi — internet tarmog‘idan yuqori tezlikda mobil foydalanish hamda ma’lumotlar uzatish kanalini hosil qiladigan radioaloqa texnologiyasini birlashtiruvchi xizmatlar majmuasi. Hozirgi vaqtda keng ko‘lamli reklama kampaniyalari sababli bu atama ko‘pincha quyidagilarni anglatadi: UMTS texnologiyasining HSPA kengaytmasi hamda HSUPA[manba ko‘rsatilmaganiga 3530 kun bo‘lgan].
Standartning xususiyatlari
Uchinchi avlod mobil aloqasi ma’lumotlarni paketlar ko‘rinishida uzatishga asoslanadi. Uchinchi avlod 3G tarmoqlari detsimetr va santimetr to‘lqin diapazonlari chegarasida ishlaydi. Ular videoqo‘ng‘iroqlarni amalga oshirish, mobil telefonda filmlar va turli kontentni tomosha qilish imkonini beradi.
3G texnologiyasi 2000-yillarda joriy etila boshlandi. Harakatsiz holatda ma’lumot uzatish tezligi taxminan 250 Kb/soniyadan 2 Mbit/soniyagacha bo‘lgan, 3G orqali erishish mumkin bo‘lgan eng yuqori tezlik esa 10 Mbit/soniyani tashkil etadi.
3G 5 ta IMT-2000 oilasiga kiruvchi standartni o‘z ichiga oladi (UMTS/WCDMA, CDMA2000/IMT-MC, TD-CDMA/TD-SCDMA (Xitoyning o‘z standarti), DECT va UWC-136).
Dunyoda eng keng tarqalgan ikkita standart[manba ko‘rsatilmaganiga 3530 kun bo‘lgan]:
Ularning ikkalasi asosida ham bir xil texnologiya — CDMA (Code Division Multiple Access — kanallarni kod bo‘yicha ajratish asosida ko‘p martalik ulanish) yotadi.
Rossiyada IMT-MC standarti 2016-yilgacha 450 MGts chastota diapazonida (CDMA450) mavjud bo‘lgan.
Xizmat ko‘rsatuvchi operatorning tanloviga qarab, u 900 MGts yoki 2100 MGts chastotada ishlaydi.
- Rivojlanish tendensiyalari
3G tarmoqlarining asosiy tendensiyalari:
- ma’lumot uzatish kartalari (data-cards), ya’ni USB-modemlar va noutbuklar uchun ExpressCard/PCMCIA kartalari orqali uzatiladigan trafikning 3G telefonlari va smartfonlari trafikidan ustunligi;
- operatorlarning yanada ilg‘or va samarali texnologiyalarga o‘tishi natijasida 1 MB trafik narxining muntazam pasayib borishi.
CDMA2000 texnologiyasi
CDMA2000 texnologiyasi kanallarni kod bo‘yicha ajratishga asoslangan tor polosali IS-95 tizimlaridan (ikkinchi avlod raqamli uyali aloqasining Amerika standarti) «uchinchi avlod» CDMA tizimlariga bosqichma-bosqich o‘tishni ta’minlaydi va Shimoliy Amerika qit’asida, shuningdek, Osiyo–Tinch okeani mintaqasi mamlakatlarida eng keng tarqalgan.[manba ko‘rsatilmaganiga 3530 kun bo‘lgan].
UMTS texnologiyasi
Mazkur UMTS texnologiyasi (Universal Mobile Telecommunications System — universal mobil telekommunikatsiyalar tizimi) GSM tarmoqlarini (ikkinchi avlod uyali aloqasining Yevropa standarti) modernizatsiya qilish uchun ishlab chiqilgan va dunyoning ko‘plab mamlakatlarida keng tarqalgan.[manba ko‘rsatilmaganiga 3530 kun bo‘lgan].
UMTS standartlashtirish ishlarini xalqaro 3GPP guruhi (Third Generation Partnership Project — Uchinchi avlod hamkorlik loyihasi), CDMA2000 standartlashtirish ishlarini esa ITU doirasida tashkil etilgan va faoliyat yuritayotgan xalqaro 3GPP2 guruhi (Third Generation Partnership Project 2 — Uchinchi avlod hamkorlik loyihasining ikkinchi guruhi) muvofiqlashtiradi.
Asosiy xizmatlar
3G tarmoqlarida ikkita asosiy xizmat ko‘rsatiladi: ma’lumot uzatish va ovozli aloqa. ITU (International Telecommunications Union — Xalqaro elektraloqa ittifoqi) qoidalariga ko‘ra, 3G tarmoqlari quyidagi ma’lumot uzatish tezliklarini qo‘llab-quvvatlashi kerak:
- yuqori tezlikda harakatlanuvchi abonentlar (120 km/soatgacha) uchun — kamida 144 kbit/soniya;
- past tezlikda harakatlanuvchi abonentlar (3 km/soatgacha) uchun — 384 kbit/soniya;
- harakatsiz obyektlar uchun — 2048 Kbit/soniya.
Aloqa uzilishlaridan himoya
Kanallarni kod bo‘yicha ajratish usulidan foydalanadigan tarmoqlar, jumladan 3G tarmoqlari, muhim afzallikka ega: «yumshoq xendover (handover)» deb ataladigan mexanizm tufayli harakat paytida aloqa uzilib qolishining oldi yaxshiroq olinadi. Abonent bir bazaviy stansiyadan uzoqlashgani sari, uni boshqa stansiya asta-sekin o‘z xizmatiga oladi. Yangi stansiya tobora ko‘proq ma’lumot uzata boshlaydi, dastlabki stansiya esa abonent uning xizmat hududidan butunlay chiqib ketguniga qadar uzatadigan ma’lumotlar hajmini bosqichma-bosqich kamaytiradi. Tarmoq qamrovi[ingl.] yaxshi bo‘lganda, bunday bosqichma-bosqich o‘tkazish tizimi aloqa uzilishlari ehtimolini butunlay bartaraf etadi. Bu chastotaviy va vaqt bo‘yicha ajratish usullaridan foydalanadigan (GSM) tizimlardan farq qiladi: ularda stansiyalar o‘rtasida almashish «qattiq» amalga oshiriladi va bu ma’lumot uzatishda kechikishlarga, hatto ulanishning uzilishiga olib kelishi mumkin.
Joriy etilishi va tarqalishi
3G tarmog‘ini qo‘llab-quvvatlovchi ilk qurilmalar bozorda 2000-yillarning boshida paydo bo‘lgan. iPhone 3G va HTC Dream kabi smartfonlar mobil qurilmalarda simsiz tarmoqlardan foydalanish haqidagi tasavvurlarni tubdan o‘zgartirgan.
Tadqiqot kompaniyasi Wireless Intelligence[ingl.] ma’lumotlariga ko‘ra, 2006-yil noyabr oyi oxirida dunyoda 364 million 3G abonenti bo‘lgan. Ulardan 93,5 million nafari UMTS tarmoqlariga, 271,1 million nafari esa CDMA2000 tarmoqlariga ulangan. Eng yirik operator — Yaponiyaning NTT DoCoMo.
.
2010-yil aprel holatiga ko‘ra, abonentlar soni 112 million[aniqlashtirish kerak] nafardan oshgan.
Bozorda 20 yildan ortiq vaqt mavjud bo‘lgan standartdan bosqichma-bosqich voz kechilib, uning o‘rnini 4G LTE va 5G egallamoqda. Yevropa Ittifoqidagi aloqa operatorlari 2025-yil oxirigacha UMTS standartidan voz kechishi shart. Xususan, Latviyaning uyali aloqa operatori LMT chastotalarini allaqachon quyidagi tarmoqlarga o‘tkazgan: 4G LTE va 5G (), AQSHda esa — AT&T, T-Mobile va Verizon — 3G standartidagi tarmoqlardan foydalanishni to‘xtatmoqda. Boshqa mamlakatlardagi aloqa operatorlari uchinchi avlod tarmoqlaridan hali uzoq vaqt foydalanishda davom etadi. Mutaxassislarning ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yil holatida 80 ta operator 42 mamlakatda 3G tarmoqlarini o‘chirishni allaqachon yakunlagan, rejalashtirgan yoki bu jarayonni amalga oshirayotgan bo‘lgan. Yana 28 ta operator 17 mamlakatda esa 3G standartidan foydalanishni allaqachon to‘xtatgan.
Ukraina 3G standarti eng kech joriy etilgan mamlakatlardan biri bo‘ldi: faqat 2015-yilda Kiyevstar, life:) va MTS Ukraina kabi eng yirik operatorlarning abonentlari quyidagi tizimni sinab ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ldi: HSPA.