Neytronni tutib olish — yadro reaksiyasi, bunda atom yadrosi neytron bilan birikib, og‘irroq yadro hosil qiladi:
- (A, Z) + n → (A+1, Z) + γ.
Neytron elektr jihatdan neytral bo‘lgani uchun kinetik energiyasi deyarli nol bo‘lganida ham yadroga yaqinlasha oladi. Musbat zaryadlangan proton esa yadroning elektrostatik itarish kuchini yengish uchun yetarlicha katta energiyaga ega bo‘lgandagina yadro tomonidan tutib olinishi mumkin.
Fizikasi
Yadro bilan neytronning o‘zaro ta’sirlashuvi ehtimollik xususiyatiga ega bo‘lib, uch asosiy yo‘l bilan kechishi mumkin:
- Elastik sochilish — bunda yadro yaxlitligini saqlab qoladi. Neytron va yadroning kinetik energiyalari mexanika qonunlariga muvofiq o‘zgaradi.
- Noelastik sochilish, bunda neytron zarbasi ta’sirida yadro parchalanadi.
- Yadro reaksiyasi — bunda yadro neytronni yutadi (neytronni tutib olish).
Ushbu jarayonlarning har biri muayyan ehtimollikka ega bo‘lib, bu ehtimollik o‘zaro ta’sirlashish kesimi bilan ifodalanadi. Kesimlar yadroning tarkibi va neytronning kinetik energiyasiga bog‘liq.
Neytronni tutib olish reaksiyasi natijasida o‘sha kimyoviy elementning og‘irroq izotopi hosil bo‘ladi. U, odatda, qo‘zg‘algan holatda bo‘ladi. Qo‘zg‘alish energiyasi ushbu yadrodagi zarra yoki zarralar guruhining bog‘lanish energiyasidan kichik bo‘lgan holatlar bog‘langan deb ataladi. Bunday holatda qo‘zg‘algan yadro faqat bir yoki bir nechta gamma-kvant chiqarish orqali energiyasini yo‘qotishi mumkin. Qo‘zg‘alish energiyasi zarralarning bog‘lanish energiyasidan katta bo‘lgan holatlar kvazistatsionar deb ataladi. Bunday holatda yadro zarra yoki gamma-kvant chiqarishi mumkin. Og‘ir yadrolarda bo‘linish ham yuz berishi mumkin. Neytron tutib olinganidan keyin bo‘linish ehtimoli ko‘pincha tutib olish ehtimolidan alohida ko‘rib chiqiladi. Bu ko‘rsatkich — bo‘linish kesimi.
Neytronni tutib olish natijasida hosil bo‘lgan izotop barqaror ham, beqaror (radioaktiv) ham bo‘lishi mumkin. Neytronlar bilan nurlantirish natijasida materiallarning faollashuvi (xususan, yadro reaktorlarida) oqibatida yuzaga keladigan muhim chiqindilar — radioaktiv chiqindilar.
Tutib olish kesimi
Yadrolar uchun odatdagi tutib olish kesimi issiqlik neytronlari holatida taxminan 1 barnni tashkil etadi (bu yadroning geometrik ko‘ndalang kesimiga yaqin). Biroq ayrim nuklidlarda tutib olish kesimi bir necha o‘nlik darajaga kattalashishi yoki kichrayishi mumkin. Tez neytronlarning tutib olinish kesimi ancha kichik; energiya ortgani sari kesim neytron tezligiga teskari proporsional ravishda kamayadi.
- Neytron energiyasiga bog‘liq ravishda bor-10ning tutib olish kesimi (yuqoridagi grafik). Past energiyali neytronlarni tutib olish kesimi juda katta bo‘lgani sababli bor-10 issiqlik neytronlari bilan ishlaydigan yadro reaktorlarida zanjirli reaksiyani boshqarish uchun keng qo‘llanadi.
Bo‘linish kesimi
Og‘ir yadrolarning neytronni tutib olgach, parchalanish (bo‘linish) qobiliyatiga tayanadigan soha — yadro texnologiyalari.
Qo‘llanilishi
- Analitik kimyoda neytronlarni tutib olish hodisasi neytron-aktivatsion tahlilda qo‘llanadi: tekshirilayotgan modda neytronlar bilan nurlantiriladi, so‘ng nurlanish xususiyatlari, ya’ni hosil bo‘lgan radioaktiv izotoplarning nurlanishi tahlil qilinadi. Hosil bo‘lgan ionlashtiruvchi nurlanishlarning spektri va turi moddaning nurlantirilishidan oldingi tarkibini aniqlash imkonini beradi.
- Yarimo‘tkazgich sanoatida neytron yordamida legirlash keng tarqalgan. Bu usul kremniyning transmutatsiya natijasida legirlovchi qo‘shimchaga aylanishiga asoslanadi.
- Tibbiyotda neytronni tutib olish terapiyasi — radioterapiyaning saratonni davolash usuli.
- Yadro reaktorlarida zanjirli reaksiyani boshqarish uchun bo‘linish kesimi katta bo‘lgan moddalar ishlatiladi.
- Yadro qurolida neytronlarning atrof-muhit tomonidan tutib olinishi va moddalarning shunga mos faollashuvi muhim zararlovchi omil hisoblanadi.
Nukleosintez
Birlamchi nukleosintez
Katta portlashdan keyingi dastlabki bir necha daqiqa ichida bariogenez natijasida hosil bo‘lgan barcha neytronlar yoki protonlar tomonidan tutib olingan (natijada deytronlar hosil bo‘lgan), yoki yemirilgan. Yengil elementlarning (deyteriy, geliy, litiy) dastlabki tarqalganligini o‘lchash orqali ilk Koinotning ushbu davrini o‘rganish mumkin.
Yulduzlardagi nukleosintez
Neytronni tutib olish temirdan og‘irroq elementlarning nukleosintezi jarayonida juda muhim. Tutib olishning 2 turi ajratiladi: tez r-jarayon (neytronlar zichligi katta bo‘lganda kechadi, bunda tutib olish natijasida hosil bo‘lgan beta-radioaktiv yadrolar navbatdagi neytronni tutib olguncha yemirilishga ulgurmaydi) va sekin s-jarayon (bunda tutib olish tezligi beta-yemirilish tezligidan kichik bo‘ladi).
Havolalar
- Neytronni tutib olish — Astronet saytida