Elektr razryadi nima

Bosimi 1 Torr bo‘lgan neon gazida, 50 sm masofada joylashgan yassi elektrodlar orasidagi tok–kuchlanish xarakteristikasi.

Elektr razryadi — elektr tokining oqishi jarayoni bo‘lib, bunda muhitning elektr o‘tkazuvchanligi uning normal holatiga nisbatan sezilarli darajada ortadi.

Elektr o‘tkazuvchanlikning ortishi qo‘shimcha erkin zaryad tashuvchilar hisobiga yuz beradi. Elektr razryadlari quyidagi turlarga bo‘linadi:

  • Mustaqil bo‘lmagan razryad — tashqi ionizator, masalan, ionlashtiruvchi nurlanish ta’sirida.
  • Mustaqil razryad — tashqi ionizator ta’sirisiz ham yuz berishi mumkin bo‘lgan razryad.

Mustaqil razryadlarning turlari:

Mustaqil bo‘lmagan razryadning mustaqil razryadga o‘tishi elektr teshilishi (электрический пробой) deb ataladi. Elektr razryadi va elektr teshilishi kelib chiqishi jihatidan farq qiladi: elektr teshilishi tokning keskin ortishi bilan bog‘liq bo‘lib, bunda teshilish kuchlanishi (напряжение пробоя) qiymatiga yetganda yuz beradi; elektr razryadi esa muhitning elektr o‘tkazuvchanligi ortishi natijasida tokning keskin sakrashi bilan kechadi.

Qo‘llanilishi

Elektr razryadlarining xususiyatlari va ular yuzaga keltiradigan hodisalardan texnikada keng foydalaniladi. Juda kichik elektr razryadlari ionlashtiruvchi nurlanishni Geyger–Myuller trubkasida aniqlash uchun ishlatiladi. Gaz bilan to‘ldirilgan naychada kichik o‘zgarmas tok yordamida gaz spektrini namoyish etish mumkin. Neon lampasi gaz razryadli lampaga misol bo‘ladi. Bunday lampalardan yoritishda ham, kuchlanish indikatori sifatida ham foydalanish mumkin. Ular turli qurilmalarda, masalan, elektr ta’minoti yoqilganini bildiruvchi indikator chiroq sifatida keng qo‘llanadi. Ksenonli chaqnash lampasi kuchli yorug‘likning qisqa impulsini hosil qiladi; bunday impuls fotografiyada qo‘llanadi. Bunda gazdagi yoy razryadi orqali katta tok o‘tkaziladi. Shuningdek, bunday lampalar optik damlash (накачка) orqali qattiq jismli lazerlarni — jumladan, rubinli, neodim shishali yoki ittriy-alyuminiy granatli lazerlarni — uyg‘otishda ham qo‘llanadi. Toj razryadlaridan nusxa ko‘chirish apparatlarida foydalaniladi.

Elektr razryadlari razryad kanalining ikki uchidagi elektrodlarga katta miqdorda energiya uzatishi mumkin. O‘t oldirish shami o‘rnatilgan porshenli ichki yonuv dvigatelida yoqilg‘i-havo aralashmasini alangalatish uchun elektr razryadi har bir siqish taktining oxirida hosil bo‘ladi. Razryadniklar (разрядники) katta toklarni ulab-uzishda, jumladan, Marks generatorida va elektr jihozlarini ortiqcha kuchlanishdan himoyalash uchun ham qo‘llanadi. Elektroeroziya usulida ishlov berishda (электроэрозионная обработка) tok o‘tkazuvchi detalga kerakli shakl berish uchun bir nechta mayda elektr yoylari yordamida uning materiali yemiriladi. Yoyli payvandlash og‘ir po‘lat konstruksiyalarni biriktirishda qo‘llanadi; bunda asosiy metall yoy issiqligi ta’sirida erish haroratigacha qiziydi. Elektr yoyli pech o‘n minglab, hatto yuz minglab amper qiymatidagi yoy tokiga bardosh beradi va qotishmalar hamda boshqa mahsulotlarni metallurgik usulda ishlab chiqarishda qo‘llanadi.

Adabiyotlar

  • Engel A., Shtenbek M. Gaz razryadining fizikasi va texnikasi, nemis tilidan tarjima. 1—2-jildlar. Moskva—Leningrad, 1935—1936
  • Granovskiy V. L. Gazdagi elektr toki. Turg‘un tok. Moskva, 1971
  • Kaptsov N. A., Elektronika, 2-nashr. Moskva, 1956
  • Mik J. M., Kregs J. Gazlardagi elektr teshilishi, ingliz tilidan tarjima. Moskva, 1960
  • Braun S. Gaz razryadi plazmasidagi elementar jarayonlar, [ingliz tilidan tarjima]. Moskva, 1961
  • Past haroratli plazma fizikasi va texnikasi, S. V. Dresvina tahriri ostida. Moskva, 1972
  • Rayzer Yu. P. Lazer uchquni va razryadlarning tarqalishi. Moskva, 1974