Elektr dipol momenti

Elektr dipol momenti
𝐩
O‘lchamlilik SI: LTI
SGS: L5/2M1/2T-1
O‘lchov birliklari
SI Kl·m
SGS zaryadning SGS birligi·sm
Izoh
vektor kattalik

Elektr dipol momenti (EDM) — vektor fizik kattalik, u to‘liq zaryad (shuningdek, kamroq qo‘llanadigan yuqori multipol momentlari) bilan bir qatorda, zaryadlangan zarrachalartizimining elektr xususiyatlarini tavsiflaydi. Tizimning umumiy zaryadi va joylashuvi bilan bir qatorda, uzoqdan kuzatilganda uning konfiguratsiyasini tavsiflovchi asosiy kattalik dipol momentidir.

Dipol momenti — birinchi multipol momentidir.

Ta’rif

To‘rt xil elektr dipolning elektrostatik maydonlari hisoblab chiqilgan.
1. Ideal nuqtaviy dipol maydoni. Maydon konfiguratsiyasi katta masshtabda o‘zgarmas bo‘lib, uzoq masofada nolga teng bo‘lmagan dipol momentiga ega bo‘lgan har qanday zaryadlar konfiguratsiyasi maydoniga taxminan mos keladi.
2. Diskret dipol — chekli masofaga ajratilgan, qarama-qarshi ishorali zaryadlarga ega ikki nuqtaviy zarrachadan iborat fizik dipol.
3. Yupqa doiraviy disk simmetriya o‘qi bo‘ylab bir tekis elektr qutblanishiga ega.
4. Yassi kondensator bir xil zaryadlangan doira shaklidagi qoplamalarga ega.
Ushbu konfiguratsiyalar bir-biridan farq qilishi va ularning yaqinida maydonlar sezilarli darajada turlicha bo‘lishiga qaramay, uzoq masofalarda bu maydonlarning barchasi bir xil dipol maydoniga yaqinlashadi va taxminan bir xil bo‘ladi. Bunda istalgan zaryadlar tizimini ideal elektr dipol sifatida modellashtirish mumkin.

Nolga teng bo‘lmagan, aniq (koordinatalar boshining tanlanishiga bog‘liq bo‘lmagan) dipol momentiga ega eng sodda zaryadlar tizimi — dipol (miqdorlari teng, ishoralari qarama-qarshi bo‘lgan zaryadli ikki nuqtaviy zarracha). Bunday tizimning elektr dipol momenti moduli musbat zaryad miqdorining zaryadlar orasidagi masofaga ko‘paytmasiga teng va manfiy zaryaddan musbat zaryad tomon yo‘naladi yoki

𝐩=q𝐥,

bunda q — musbat zaryad miqdori, 𝐥 — boshlanishi manfiy zaryadda, uchi esa musbat zaryadda bo‘lgan vektor.

Tarkibida N ta zarracha bo‘lgan tizimning elektr dipol momenti quyidagiga teng

𝐩=∑i=1Nqi𝐫i,

bunda qi — zarrachaning zaryadi; uning tartib raqami i, 𝐫i esa shu zarrachaning radius-vektori, yoki, agar musbat va manfiy zaryadlar bo‘yicha alohida yig‘indi olinsa,

𝐩=∑i=1N+qi+𝐫i−∑i=1N−|qi−|𝐫i=Q+𝐑+−|Q−|𝐑−,

bunda N± — musbat/manfiy zaryadlangan zarrachalar soni, N=N+ +N−, qi± — ularning zaryadlari, Q+, 𝐑+, Q−, 𝐑− — musbat va manfiy quyi tizimlarning jami zaryadlari hamda ularning “og‘irlik markazlari” radius-vektorlari.

Neytral tizimdagi zaryadlar ning elektr dipol momenti koordinatalar boshining tanlanishiga bog‘liq emas, balki tizimdagi zaryadlarning o‘zaro joylashuvi (va miqdorlari) bilan belgilanadi.

Ta’rifdan ko‘rinadiki, dipol momenti additivdir (bir nechta zaryadlar tizimi superpozitsiyasining dipol momenti ularning dipol momentlarining vektor yig‘indisiga teng), neytral tizimlarda esa bu xossa yuqoridagi xatboshida bayon qilingan holat tufayli yanada qulay shaklga ega bo‘ladi.

Elektr dipol momenti (agar u noldan farqli bo‘lsa) asosiy yaqinlashuvda elektr dipol maydonini (yoki umumiy zaryadi nolga teng bo‘lgan har qanday chegaralangan tizim maydonini) undan katta masofada, shuningdek, tashqi elektr maydonining dipolga ta’sirini belgilaydi.

Dipol momentining fizik va hisoblash ma’nosi shundan iboratki, u tizimdagi har bir zaryadning koordinatalar boshiga nisbatan joylashuviga birinchi tartibli tuzatmalarni (ko‘pincha kichik tuzatmalarni) beradi (koordinatalar boshi shartli bo‘lishi mumkin, biroq tizimning umumiy joylashuvini taxminan tavsiflaydi; bunda tizim yetarlicha ixcham deb qaraladi). Bu tuzatmalar dipol momentida vektor yig‘indisi ko‘rinishida jamlanadi va hisob-kitoblarda bunday tuzilma uchraydigan barcha holatlarda (bu esa, superpozitsiya prinsipiga va chiziqli tuzatmalarni qo‘shish xossasi tufayli — qarang: To‘liq differensial — bunday holat tez-tez uchraydi), formulalarda dipol momenti paydo bo‘ladi.

Kvant nuqtayi nazaridan atomning dipol momenti

Kvant nazariyasidan ma’lumki, agar tizim holatida kbo‘lsa, uni l holatida topish ehtimoli t vaqt o‘tgach, majburiy nurlanishli o‘tishdan so‘ng tashqi maydon E0 chastotasi ν bo‘lganda quyidagiga teng bo‘ladi

al(t)=|dkl|24π2E02tsin2(π(ν−ν0)t)π(ν−ν0)t.

Agar tizim uzoq vaqt davomida kuzatilsa, formuladagi oxirgi kasr vaqtga bog‘liq bo‘lmay qoladi va ifoda quyidagi ko‘rinishga keladi

al(t)=|dkl|24π2E02tδ(ν−ν0),

bunda δ(ν−ν0) — delta-funksiya Dirak.

Ko‘rsatilgan formulada dkl — dipol momenti operatorining matritsa elementlari d̂ ning k−lo‘tishi uchun quyidagicha aniqlanadi:

dkl=e∫VΨk∗(x,y,z)⋅x⋅Ψl(x,y,z)dV,

bunda e — elektronning zaryadi, Ψ — to‘lqin funksiyasi (juft yoki toq).

Xususan, agar k=l, u holda integral nolga teng bo‘ladi.

Shunga ko‘ra, dipol momentining matritsa operatori o‘zi matritsadan iborat bo‘lib, uning o‘lchami «energetik sathlar soni ko‘paytirilgan energetik sathlar soni»ga teng; bunda bosh diagonalida joylashgan elementlar nolga teng, diagonalda joylashmagan elementlar esa, umumiy holda, noldan farqli bo‘ladi.

Dipolning elektr maydoni

Burchak koordinatalari o‘zgarmas bo‘lganda (ya’ni, elektr dipol markazidan cheksizlik tomon yo‘nalgan radius bo‘ylab), dipolning statik elektr maydon kuchlanganligi yoki, umuman olganda, nolga teng bo‘lmagan dipol momentiga ega neytral zaryadlar tizimining maydon kuchlanganligi katta masofalarda r asimptotik ravishda quyidagi ko‘rinishga yaqinlashadi r−3, elektr potensiali esa quyidagiga yaqinlashadi r−2. Shunday qilib, dipolning statik maydoni katta masofalarda yakka zaryad maydoniga qaraganda tezroq, biroq undan yuqori tartibli istalgan multipol (kvadrupol, oktupol va hokazo) maydoniga qaraganda sekinroq kamayadi.

Qo‘zg‘almas yoki sekin harakatlanayotgan dipolning (yoki, umuman olganda, nolga teng bo‘lmagan dipol momentiga ega neytral zaryadlar tizimining) elektr maydon kuchlanganligi va elektr potensiali, elektr dipol momenti 𝐩 katta masofalarda asosiy yaqinlashishda quyidagicha ifodalanadi:

da SGSE: 𝐄=3𝐧(𝐧⋅𝐩)−𝐩r3,φ=−𝐩⋅𝜵1r,
da SI: 𝐄=3𝐧(𝐧⋅𝐩)−𝐩4πε0r3,φ=−𝐩⋅𝜵14πε0r,

bunda 𝐧=𝐫r — dipol markazidan o‘lchash nuqtasi tomon yo‘nalgan birlik vektor; nuqta belgisi skalyar ko‘paytmani anglatadi.

Dekart koordinatalarida, x o‘qi dipol momenti vektori bo‘ylab yo‘nalgan, y o‘qi esa maydon hisoblanayotgan nuqta x, y, tekisligida yotadigan qilib tanlangan bo‘lsa, maydon komponentalari quyidagicha yoziladi:

Ex=pr3(3cos2θ−1),
Ey=3pr3cos⁡θsin⁡θ,
Ez=0,

bunda θ — dipol momenti vektori yo‘nalishi bilan kuzatish nuqtasiga chizilgan radius-vektor orasidagi burchak.

Formulalar SGS tizimida keltirilgan. SI tizimidagi mos formulalar faqat quyidagi ko‘paytuvchi bilan farq qiladi 14πε0.

Dipoldan kuzatish nuqtasigacha o‘tkazilgan radius-vektor bo‘ylab yo‘nalgan bo‘ylama va unga ko‘ndalang elektr maydon kuchlanganligi komponentalari uchun (xuddi shu yaqinlashuvda, yuqorida keltirilgan formulalar bilan aynan mos keladigan) ifodalar ham juda sodda:

E||=2pr3cos⁡θ,
E⊥=pr3sin⁡θ.

Elektr maydon kuchlanganligining uchinchi komponentasi — dipol momenti vektori va radius-vektor yotgan tekislikka perpendikulyar bo‘lgan komponenta — har doim nolga teng. Formulalar yana SGS tizimida keltirilgan; SI tizimida esa, yuqoridagi formulalar singari, faqat quyidagi ko‘paytuvchi bilan farq qiladi 14πε0.

Burchakni aniqlashda elektr maydon kuchlanganligi vektori 𝐄 bilan radius-vektor (yoki birlik vektor 𝐧):

tgβ=12tgθ.

Elektr maydon kuchlanganligi vektorining moduli (SGS tizimida):

E=pr33cos2θ+1.

Maydonning dipolga ta’siri

  • Tashqi elektr maydonida 𝐄 elektr dipolga kuch momenti 𝐩×𝐄, ta’sir qiladi; u dipol momentini maydon yo‘nalishi bo‘ylab burishga intiladi.
  • Elektr maydonidagi elektr dipolning potensial energiyasi quyidagiga teng −𝐄⋅𝐩.
  • Bir jinsli bo‘lmagan maydon dipolga kuch bilan ta’sir qiladi (birinchi yaqinlashishda)
Σi∂𝐄∂xipi.

Ushbu paragrafdagi taqribiy (umumiy holda) formulalarning qo‘llanish shartlari haqida — quyiga qarang.

Elektr dipol momentining o‘lchov birliklari

Elektr dipol momentining o‘lchov birligi uchun maxsus nom berilmagan. Xalqaro birliklar tizimida (SI) bu shunchaki Kl·m.

Molekulalarning elektr dipol momenti odatda debaylarda (qisqartmasi — D) o‘lchanadi:

1 D = 10−18 elektr dipol momentining SGSE birliklari,
1 D = 3,33564·10−30 Kl·m.

Qutblanish

Qutblangan muhitning (dielektrikning) birlik hajmiga to‘g‘ri keladigan dipol momenti elektr qutblanish vektori yoki shunchaki qutblanishi deb ataladi.

Elementar zarrachalarning dipol momenti

Ko‘plab eksperimental tadqiqotlar fundamental va tarkibiy elementar zarrachalarning elektr dipol momentini (EDM), xususan, elektronlar va neytronlar. EDM ham fazoviy (P), ham vaqt (T) juftliginibuzadi. Uning qiymati ( CPT-simmetriyabuzilmagan taqdirda) CP-simmetriyaning tabiatdagi buzilishini modelga bog‘liq bo‘lmagan tarzda o‘lchaydi. Shunday qilib, EDM qiymatlari CP-buzilishko‘lamiga kuchli cheklovlar qo‘yadi; u elementar zarrachalar fizikasining Standart modeli kengaytmalarida yuzaga kelishi mumkin..

Darhaqiqat, zarrachalarning EDM qiymatlari bo‘yicha mavjud eksperimental chegaralarga mos kelmaydigan ko‘plab nazariyalar allaqachon rad etilgan. Standart model (aniqrog‘i, uning bir bo‘limi — kvant xromodinamikasi)ning o‘zi neytronning EDM qiymatini (taxminan 10−8 D) ushbu chegaralardan ancha yuqori qiymatga yo‘l qo‘yadi; bu esa “kuchli CP” deb ataladigan muammo ning yuzaga kelishiga olib keldi va yangi faraziy zarrachalarni izlashga turtki berdi, masalan, aksion.

Zarrachalar EDMini izlash bo‘yicha hozirgi tajribalar supersimmetriyaeffektlari namoyon bo‘lishi mumkin bo‘lgan sezgirlik diapazoniga yetmoqda. Bu tajribalar LHCda supersimmetriya effektlarini izlashni to‘ldiradi.

2018-yilda elektronning EDM qiymati quyidagi qiymatdan oshmasligi aniqlangan: 1,1⋅10−29 e·sm, bunda e — elementar zaryad.

Dipol yaqinlashuvi

Multipol yoyilmasi deb ataladigan cheksiz qatorning hadlaridan biri — dipol hadi (u tizim yoki zaryadlar taqsimotining dipol momenti bilan aniqlanadi). Bu qatorni to‘liq yig‘ish zaryad manbalari tizimidan chekli masofada joylashgan nuqtalarda potensial yoki maydon kuchlanganligining aniq qiymatini beradi. Shu ma’noda dipol hadi multipol yoyilmasining boshqa hadlari, jumladan, yuqori tartibli hadlari bilan teng huquqlidir (garchi ko‘pincha u yig‘indiga yuqori tartibli hadlarga qaraganda kattaroq hissa qo‘shishi mumkin). Dipol momenti va zaryadlar tizimi hosil qiladigan elektr maydoniga dipol hissasi haqidagi bunday qarash muhim nazariy ahamiyatga ega, biroq uning tafsilotlari ancha murakkab va dipol momenti xossalarining muhim fizik ma’nosini hamda undan foydalaniladigan sohalarning aksariyatini tushunish uchun zarur bo‘lgan doiradan ancha tashqariga chiqadi.

Dipol momentining fizik ma’nosini, shuningdek, uning qo‘llanilishlarining aksariyatini tushuntirish uchun ancha sodda yondashuv bilan cheklanish kifoya — dipol yaqinlashuvi.

Dipol yaqinlashuvining keng qo‘llanilishi shunga asoslanadiki, ko‘plab hollarda, shu jumladan nazariy va amaliy jihatdan muhim vaziyatlarda, multipol yoyilmasining butun qatorini yig‘ish shart emas; uning faqat quyi tartibli hadlari, dipol hadigacha va shu jumladan, bilan cheklanish mumkin. Ko‘pincha bu yondashuv yetarlicha qoniqarli, hatto juda kichik xatolik beradi.

Manbalar tizimi uchun dipol yaqinlashuvi

Elektrostatikada dipol yaqinlashuvini qo‘llashning yetarli sharti (ma’lum umumiy zaryad va dipol momentiga ega zaryadlar tizimi hosil qiladigan elektr potensiali yoki elektr maydon kuchlanganligini aniqlash masalasida) juda sodda ifodalanadi: manba tizimidan uzoqlik r, tizimning xarakterli (yaxshisi — eng katta) o‘lchami d dan ancha katta bo‘lishi kerak. Shunday qilib, r≫d bo‘lganda dipol yaqinlashuvi yaxshi hisoblanadi.

Agar tizimning umumiy zaryadi nolga teng, dipol momenti esa noldan farqli bo‘lsa, qo‘llanish sohasida dipol yaqinlashuvi asosiy yaqinlashuv hisoblanadi, ya’ni u elektr maydoniga qo‘shiladigan asosiy hissani tavsiflaydi. Qolgan hissalar esa r≫d sharti bajarilganda e’tiborsiz darajada kichik bo‘ladi (faqat dipol momenti noodatiy darajada kichik bo‘lgan holat bundan mustasno: bunda kvadrupol, oktupol yoki undan yuqori multipol hissalar ayrim chekli masofalarda dipol hissasidan katta bo‘lishi yoki unga tenglashishi mumkin; biroq bu juda alohida holatdir).

Agar umumiy zaryad nolga teng bo‘lmasa, asosiy o‘rinni monopol yaqinlashuv (nolchi tartibli yaqinlashuv, sof Kulon qonuni) egallaydi; keyingi, birinchi yaqinlashuv bo‘lgan dipol yaqinlashuvi esa unga kichik tuzatma sifatida xizmat qilishi mumkin. Biroq bunday vaziyatda, agar biz umuman dipol yaqinlashuvining o‘zi yaxshi bo‘lgan fazo sohasida turgan bo‘lsak, bu tuzatma nolchi tartibli yaqinlashuvga nisbatan juda kichik bo‘ladi. Bu holatda uning ahamiyati biroz kamayadi (quyida tavsiflangan vaziyatlar bundan mustasno). Shu sababli dipol yaqinlashuvining asosiy qo‘llanish sohasi umumiy zaryadi neytral bo‘lgan zaryadlar tizimlari deb hisoblanishi kerak.

Shunday vaziyatlar ham borki, dipol yaqinlashuvi yaxshi (ba’zan juda yaxshi, ayrim hollarda esa deyarli aniq yechim berishi ham mumkin) bo‘ladi, hatto r≫d. sharti bajarilmaganida ham. Buning uchun faqat yuqori tartibli multipol momentlari (kvadrupol momentidan boshlab) nolga teng bo‘lishi yoki juda tez nolga intilishi kifoya. Bunga ayrim taqsimlangan tizimlarda nisbatan oson erishish mumkin.

Dipol yaqinlashuvida, agar umumiy zaryad nolga teng bo‘lsa, zaryadlar tizimi qanday bo‘lishidan qat’i nazar, uning dipol momenti noldan farqli bo‘lgan taqdirda, u kichik dipolga ekvivalent bo‘ladi (bu holatda har doim kichik dipol nazarda tutiladi). Buning ma’nosi shuki, tizim kichik dipol maydoniga taxminan mos keladigan maydon hosil qiladi. Shu ma’noda bunday har qanday tizim dipolga tenglashtiriladi va unga dipol, dipol maydoni va hokazo atamalarni qo‘llash mumkin. Yuqoridagi maqolada, hatto bu ochiq aytilmagan bo‘lsa ham, “dipol” so‘zi o‘rniga har doim “umumiy zaryadi neytral, noldan farqli dipol momentiga ega tizim” iborasini ishlatish mumkin — biroq, albatta, faqat dipol yaqinlashuvining to‘g‘riligi shartlari bajariladi deb nazarda tutilgan hollarda.

Tashqi maydonning zaryadlar tizimiga ta’siri uchun dipol yaqinlashuvi

Dipolga ta’sir qiluvchi tashqi maydon hosil qiladigan mexanik moment va tashqi maydondagi dipol potensial energiyasi formulalari uchun ideal dipol yaqinlashuvi tashqi maydon bir jinsli bo‘lgan holatda amal qiladi. Bu holda ushbu ikki formula dipol momenti aniq belgilangan har qanday tizim uchun, uning o‘lchamidan qat’i nazar, aniq bajariladi (tizimning umumiy zaryadi nolga teng deb faraz qilinadi).

Ushbu formulalar uchun dipol yaqinlashuvining maqbullik chegarasi, umuman olganda, quyidagi shart bilan belgilanadi: tizimning turli nuqtalaridagi maydon kuchlanganligi farqi modul jihatidan maydon kuchlanganligining o‘z qiymatidan ancha kichik bo‘lishi kerak. Sifat jihatidan bu shuni anglatadiki, formulalar to‘g‘ri bo‘lishi uchun tizim o‘lchamlari unga ta’sir qilayotgan maydon qanchalik notekis bo‘lsa, shunchalik kichik bo‘lishi kerak.

Adabiyotlar

  • Landau L. D., Lifshits E. M. Maydon nazariyasi. — 7-nashr, tuzatilgan. — Moskva: Nauka, 1988. — 512 b. — («Nazariy fizika», jild II). — ISBN 5-02-014420-7.
  • Minkin V. I., Osipov O. A., Jdanov Yu. A., Organik kimyoda dipol momentlari. Leningrad, 1968;
  • Osipov O. A., Minkin V. I., Garnovskiy A. D., Dipol momentlari bo‘yicha ma’lumotnoma, 3-nashr. Moskva, 1971;
  • Exner O., Organik kimyoda dipol momentlari, Shtutgart, 1975.