Magnit anizotropiya nima

Magnit anizotropiya — ferromagnetikning magnit xossalarining magnitlanish yo‘nalishi va uni hosil qilgan kristallning strukturaviy o‘qlari o‘zaro joylashuviga bog‘liqligidir. Uning sababi atomlar o‘rtasidagi kuchsiz relyativistik o‘zaro ta’sirlar bo‘lib, ularga spin-orbital o‘zaro ta’sir va spin-spin o‘zaro ta’siri.

Kristall turlariga ko‘ra anizotropiya energiyasining ifodasi

Mikroskopik nazariya

Gamiltonian va makroskopik nazariyaga o‘tish

Magnit anizotropiya makroskopik magnetizm nazariyasida odatda magnit anizotropiya energiyasini kiritish orqali tavsiflanadi. Uni atomlar tizimining Gamiltonianidan g‘alayonlar nazariyasi usuli yordamida hosil qilish mumkin; bunda kichik g‘alayonlar vazifasini relyativistik o‘zaro ta’sirlar bajaradi. Biroq uning umumiy ko‘rinishini kristallning kristallografik simmetriyasi asosida ham aniqlash mumkin.

Gamiltonian spinlar tizimi uchun eng sodda anizotropiyani hisobga olgan holda, odatda quyidagi ko‘rinishda yoziladi:

ℋan=−∑n𝒥kSnkSn+δk−12∑n[𝒦1(Sn1)2+𝒦2(Sn1)2],

bu yerda indeks n kristall panjarasidagi spinlarni raqamlaydi, δ esa n-indeksli spinning eng yaqin qo‘shnilariga mos keluvchi siljishlarni ifodalaydi, Sn, k=1,2,3esa to‘g‘ri burchakli Dekart koordinatalari x, y va z ga mos keladi. Bu ifodadagi birinchi yig‘indi almashinuv anizotropiyasiga, ikkinchisi  esa bir ionli anizotropiyaga mos keladi. Koeffitsiyentlar 𝒥k va 𝒦k ularning har birining tegishli o‘q bo‘ylab hissasini belgilaydi. Almashinuv anizotropiyasi odatda juda kichik bo‘lib, almashinuv o‘zaro ta’sirining Gamiltonianiga kichik qo‘shimcha sifatida kiritiladi. ferromagnetiklarda bu qo‘shimcha odatda qo‘shni spinlarning skalyar ko‘paytmalari yig‘indisi sifatida yoziladi:

ℋ=−J∑nSnkSn+δk.

Magnit moddaning energiyasini hisoblashda spin operatori 𝐒 kristall panjarasining bitta tuguniga to‘g‘ri keladigan magnit momentiga teng qiymat bilan almashtiriladi: −a32μBMs𝐦(𝐫n), bu yerda a — panjara doimiysi, μB — Bor magnetoni, Ms — to‘yinish magnitlanishi, 𝐦 — birlik vektor, magnitlanish bilan bir yo‘nalishda yo‘nalgan; bundan tashqari, magnitlanishni Teylor qatoriga panjara tuguni yaqinida yoyish ham qo‘llanadi. Magnit moddaning to‘liq energiya zichligining anizotropiya hadlariga bog‘liqligini quyidagicha ifodalash mumkin:

w=A(∇mi)22−K1mx2−K3mz2.

Manbalar