Magnit qabul qiluvchanlik

Magnit qabul qiluvchanlik — fizik kattalik, moddaning hajm birligiga to‘g‘ri keladigan magnit momenti (magnitlanganlik) va shu moddada mavjud bo‘lgan magnit maydonining kuchlanganligi o‘rtasidagi nisbatni ifodalaydi.

Ta’rif

Magnit qabul qiluvchanlik (SI tizimida ham, SGS tizimida ham) quyidagi nisbat bilan aniqlanadi: muhitning magnitlanganligi M (bu kattalik hajm birligiga to‘g‘ri keladigan dipol magnit momentiga teng) ning magnitlovchi maydon kuchlanganligiga H:

M→=χH→.

Mazmuniga ko‘ra, magnit qabul qiluvchanlik o‘lchamsiz kattalikdir. Uni magnit singdiruvchanlikka quyidagicha o‘tkazish mumkin:

μ=1+χ (SI), μ=1+4πχ (SGS).

Ba’zan solishtirma magnit qabul qiluvchanlik tushunchasini ham kiritish foydali; u moddaning bir birlik massasiga to‘g‘ri keladigan magnit qabul qiluvchanlikdir. SI tizimida solishtirma magnit qabul qiluvchanlik teskari kilogrammlarda (кг−1). Xuddi shuningdek, molyar magnit qabul qiluvchanligi moddaning bir moliga to‘g‘ri keladigan kattalik sifatida aniqlanadi va teskari mollarda (mol−1).

O‘zgaruvchan magnit maydonlarda magnetiklar uchun magnit qabul qiluvchanlikni kompleks kattalik sifatida ifodalash mumkin; uning mavhum qismi moddaning qayta magnitlanishi tufayli yuzaga keladigan issiqlik yo‘qotishlari bilan bog‘liq (qarang: Magnit singdiruvchanlik). Anizotrop muhitlarda magnitlanganlik, umuman olganda, magnit maydoniga parallel bo‘lmaydi; bunday muhitlarda magnit qabul qiluvchanlik tenzor ko‘rinishida ifodalanadi: Mi=∑jχijHj.

Odatdagi qiymatlar

Diamagnetiklar va paramagnetiklar

Haqiqiy jismlarning magnit qabul qiluvchanligi musbat ham, manfiy ham bo‘lishi mumkin. Magnit qabul qiluvchanligi manfiy bo‘lgan moddalar diamagnit moddalar (diamagnetiklar) deb ataladi — ularning magnitlanganligi qo‘llangan magnit maydoniga qarama-qarshi yo‘nalgan. Musbat magnit qabul qiluvchanlikka ega bo‘lganlar — paramagnetiklar va ferromagnetiklar.

Diamagnetiklar va paramagnetiklarning magnit qabul qiluvchanligi mutlaq qiymati jihatidan kichik (diamagnetiklarda u manfiy bo‘ladi) va odatda 10−4 — 10−6, bunda u qo‘llangan magnit maydon kuchlanganligiga deyarli bog‘liq emas. Sezilarli og‘ishlar faqat kuchli maydonlar yoki past haroratlar.

Ferromagnetiklar

9 ta ferromagnit moddaning magnitlanish egri chiziqlari: magnit induksiya B ning magnit maydon kuchlanganligi H ga bog‘liqligi. Barcha moddalarda ferromagnit moddalarga xos to‘yinish hodisasi kuzatiladi.
Moddalar:
1 tavlangan oddiy list po‘lat;
2 tavlangan kremniyli list po‘lat, kremniy miqdori 2,5 %;
3 yumshoq po‘lat quyma;
4 volframli po‘lat;
5 magnit po‘lat;
6 cho‘yan;
7 nikel, 99 %;
8 quyma kobalt,
9 magnetit, Fe2O3

Ferromagnetiklarda magnit qabul qiluvchanlik juda katta qiymatlarga — bir necha o‘n birlikdan minglab birlikkacha — yetishi mumkin; bunda u qo‘llangan maydon kuchlanganligiga kuchli bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli qulaylik uchun yana differensial magnit qabul qiluvchanlik, ya’ni moddaning hajm birligiga to‘g‘ri keladigan magnitlanganligining maydon kuchlanganligiga nisbatan hosilasi. Maydon bo‘lmaganda ferromagnetiklarning differensial magnit qabul qiluvchanligi noldan farq qiladi va ma’lum musbat qiymatga ega bo‘ladi χa; bu boshlang‘ich magnit qabul qiluvchanlik deb ataladi. Maydon kuchlanganligi ortishi bilan differensial magnit qabul qiluvchanlik ham ortib, ma’lum maksimal qiymatga yetadi χmax, shundan so‘ng yana kamayadi. Juda kuchli maydonlarda ferromagnetiklarning magnit qabul qiluvchanligi (haroratlar Kyuri nuqtasiga juda yaqin bo‘lmaganida) deyarli nolga tushib, oddiy paramagnetiklarning qabul qiluvchanligi qiymatiga yaqinlashadi (parametrlarning bu sohasi parajarayon (paraprocess) sohasi deb ataladi).

Stoletov egri chizig‘i — ferromagnetik magnit qabul qiluvchanligining maydon kuchlanganligiga bog‘liqligi

Magnit qabul qiluvchanlikning ferromagnetikda magnitlovchi maydon kuchlanganligiga bog‘liqligini ko‘rsatuvchi egri chiziq Stoletov egri chizig‘i deb ataladi va ferromagnetiklarning magnitlanishidagi murakkab mexanizmlar bilan bog‘liq.

Normal sharoitdagi ayrim ferromagnetiklarning boshlang‘ich magnit qabul qiluvchanlik qiymati χa va maksimal magnit qabul qiluvchanlik qiymati χmax:

Haroratga bog‘liqligi

Ko‘pchilik moddalarning magnit qabul qiluvchanligi (diamagnetiklarning aksariyati va ayrim paramagnetiklar — ishqoriy va kamroq darajada ishqoriy-yer metallari) moddaning haroratiga bog‘liq. Paramagnetiklarda magnit qabul qiluvchanlik harorat ortishi bilan kamayadi va Kyuri–Veys qonuniga muvofiq o‘zgaradi. Ferromagnetiklarda harorat ko‘tarilishi bilan magnit qabul qiluvchanlik ortadi va Kyuri nuqtasi yaqinida keskin maksimumga yetadi (qarang: Hopkinson effekti).

Magnit qabul qiluvchanlik antiferromagnetiklarda harorat ortishi bilan Neel nuqtasigacha, so‘ng Kyuri–Veys qonuniga muvofiq kamayadi.

Tuproqlarning magnit qabul qiluvchanligi

Tuproqlarning magnit qabul qiluvchanligi ulardagi dia-, para- va ferromagnetiklar nisbatiga bog‘liq. U kristallangan temir oksidlariga boy tuproqlarda (bu holat qurg‘oqchil mintaqalar tuproqlarining yuqori gorizontlariga xos) ortadi; gleylangan (gleyed)[qaysi?] tuproqlarda va organik gorizontlarda keskin kamayadi; odatda birlamchi tog‘ jinslarining nurash darajasi ortishi bilan kamayadi.

Adabiyotlar