DoS kiberhujumi nima

DDoS-hujum

DoS-hujum (ingl. denial-of-service attack — «xizmat ko‘rsatishni rad etishga olib keluvchi hujum») — tarmoq tizimiga masofadan uyushtiriladigan hujum bo‘lib, unga ko‘plab so‘rovlar yuborish orqali resurslarini tugatish va foydalanuvchilarning tizimga kirish imkoniyatini yo‘qotishga qaratilgan. DDoS-hujumda so‘rovlar ko‘plab manbalardan yuboriladi.

Tizimning ishlamay qolishi uni egallab olish yo‘lidagi bir qadam bo‘lishi ham mumkin (agar noodatiy vaziyatda dasturiy ta’minot muhim ma’lumotlarni, masalan, versiya yoki dastur kodining bir qismini oshkor qilsa). Biroq ko‘pincha bu iqtisodiy bosim vositasidir: daromad keltiradigan xizmatning to‘xtashi, provayderdan keladigan hisoblar va hujumdan qutulish choralari nishonga sezilarli moliyaviy zarar yetkazadi.

Taqsimlangan DoS-hujum

Agar hujum bir vaqtning o‘zida ko‘plab kompyuterlardan amalga oshirilsa, u DDoS-hujum ( ingl. Distributed Denial of Service, «xizmat ko‘rsatishni rad etishga olib keluvchi taqsimlangan hujum») deb ataladi. Bunday hujum yaxshi himoyalangan yirik kompaniya yoki davlat tashkilotining xizmatini ishdan chiqarish zarur bo‘lganda uyushtiriladi.

Avval hujumchi maxsus tayyorlangan skriptlar yordamida katta tarmoqni tekshirib, zaif bo‘lishi mumkin bo‘lgan tugunlarni aniqlaydi. Tanlangan tugunlarga hujum qilib, ularda administrator huquqini qo‘lga kiritadi. Egallangan tugunlarga troyan dasturlario‘rnatiladi; ular fon rejimidaishlaydi. Endi bu kompyuterlar zombi-kompyuterlardeb ataladi. Ularning foydalanuvchilari esa DDoS-hujumning ehtimoliy ishtirokchilari ekanini hatto bilmaydi. Keyin hujumchi egallangan kompyuterlarga tegishli buyruqlarni yuboradi va ular birgalikda nishondagi kompyuterga DoS-hujum uyushtiradi.

DDoS-hujumlarda ixtiyoriy qatnashish uchun mo‘ljallangan dasturlar ham mavjud.

Ba’zi hollarda kutilmagan harakatlar ham amalda DDoS-hujumga olib keladi. Masalan, ommabop internet-resursda unumdorligi uncha yuqori bo‘lmagan serverda joylashgan saytga havola e’lon qilinishi (Slashdot effekti). Foydalanuvchilar oqimining keskin ko‘payishi serverning ruxsat etilgan yuklamasidan oshib ketadi va natijada ayrim foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatish to‘xtaydi.

DDoS-hujumlardan himoyalanish

Tarmoq hujumlaridan himoyalanish uchun o‘tkazish qobiliyati yuqori bo‘lgan internet-kanalga ulangan bir qator filtrlar qo‘llanadi. Filtrlar ulardan o‘tadigan trafikniketma-ket tahlil qilib, noodatiy tarmoq faolligi va xatolarni aniqlaydi. Noodatiy trafikning tahlil qilinadigan namunalari bugungi kungacha ma’lum bo‘lgan barcha hujum usullarini, jumladan, taqsimlangan botnetlar yordamida bajariladiganlarini ham qamrab oladi. Filtrlar marshrutizatorlar, boshqariladigan kommutatorlardarajasida yoki maxsus apparat vositalari bilan amalga oshirilishi mumkin.

DDoS-hujumlardan foydalanish sabablari

DDoS-hujumlar qurbonlari

Axborot xavfsizligi mutaxassislari DDoS-hujumlardan foydalanishning bir qancha sabablarini ajratib ko‘rsatadi.

Shaxsiy adovat

Bu sabab ko‘pincha yirik tijorat va davlat tashkilotlariga qarshi hujumlarga turtki bo‘ladi. Masalan, 1999-yilda FQBveb-saytlariga hujum qilingan va ular bir necha hafta davomida ishlamagan. Bunga FQBning xakerlarga qarshi yaqinda o‘tkazgan reydi sabab bo‘lgan.

Ko‘ngilxushlik

Hozir DoS-hujumlarga qiziqadigan va o‘zini bu ishda sinab ko‘rishni xohlaydiganlar tobora ko‘paymoqda. Shu sababli ko‘plab yangi hujumchilar DoS-hujumlarni ko‘ngilxushlik uchun uyushtiradi. Muvaffaqiyatli hujumdan so‘ng ular yetkazilgan zarar ko‘lamini kuzatadi.

Siyosiy norozilik

Siyosiy norozilik maqsadida amalga oshirilgan eng mashhur DDoS-hujumlar orasida Estoniyadagi Ozodlik askari haykalini qo‘llab-quvvatlash (2007), Gruziya (2008), WikiLeaks (2011), Megaupload (2012) va EX.UA (2012).

G‘irrom raqobat

DDoS-hujumlar g‘irrom raqobatchining buyurtmasi bilan ham amalga oshirilishi mumkin.

Tovlamachilik yoki shantaj

DDoS-hujumlar tovlamachilik yoki shantajmaqsadida amalga oshirilishi mumkin; bu holda hujumchi avval sayt egasi bilan bog‘lanadi.

DoS-hujumlarning tasnifi

Xakerlar uchun tizimga to‘liq kirish huquqini qo‘lga kiritishdan ko‘ra DoS-hujum uyushtirish ancha oson. DoS holatining, ya’ni foydalanuvchilar server taqdim etadigan resurslarga kira olmaydigan yoki ularga kirish sezilarli darajada qiyinlashadigan vaziyatning turli sabablari bor:

O‘tkazish qobiliyatini to‘ldirib yuborish

Hozir deyarli har bir kompyuter internetga yoki mahalliy tarmoqqa ulangan. Bu kanalning o‘tkazish qobiliyatini to‘ldirish orqali DoS-hujum uyushtirish uchun qulay imkoniyat yaratadi. Odatda hujumchilar fluddan (ingl. flood — «toshqin», «to‘ldirib yuborish») foydalanadi. Bu kompyuter tizimiga yoki tarmoq uskunasiga odatda mazmunsiz yoki noto‘g‘ri shakllantirilgan ko‘plab so‘rovlar yuborishga asoslangan hujum bo‘lib, protsessor, xotira yoki aloqa kanallari kabi tizim resurslarini tugatish orqali xizmatni to‘xtatishga qaratilgan yoki shunga olib keladi. Fludning bir necha turi mavjud.

HTTP-flud va ping-flud

Bu DoS-hujumning eng sodda turi. Oddiy ping-so‘rovlar bilan kanalni to‘ldirish faqat hujumchining aloqa kanali qurbon kompyuter kanalidan ancha keng bo‘lganda mumkin. Biroq bunday hujum serverga qarshi samarasiz, chunki serverning o‘tkazish qobiliyati ham odatda katta bo‘ladi. Serverga hujum qilishda ko‘pincha HTTP-flud qo‘llanadi. Hujumchi hajmi kichik, ammo server undan yuzlab marta katta paket bilan javob qaytaradigan HTTP-paket yuboradi. Hatto server kanali hujumchinikidan o‘n marta keng bo‘lsa ham, qurbonning kanalini to‘ldirib yuborish ehtimoli katta bo‘ladi. Javob HTTP-paketlari hujumchining o‘z xizmatini ishdan chiqarmasligi uchun u har gal IP-manzilini tarmoqdagi boshqa tugunlarning IP-manzillariga almashtiradi.

Spoofing hujumi

Spoofing hujumi — hujumchining IP-manzilini istalgan boshqa manzil bilan almashtirishni o‘z ichiga oluvchi DoS/DDoS-hujum turi.

Smurf-hujum (ICMP-flud)

Smurf-hujum yoki ICMP-flud — DoS-hujumlarning eng xavfli turlaridan biri, chunki bunday hujumdan so‘ng qurbon kompyuterda xizmat ko‘rsatishning to‘xtashi deyarli 100 % kafolatlangan. Hujumchi tizimdagi ishlayotgan tugunlarni aniqlash uchun keng tarqatish usulidan foydalanib, ping-so‘rovini. Shubhasiz, hujumchining o‘zi yakka holda qurbon kompyuterni ishdan chiqara olmaydi. Shu sababli yana bir ishtirokchi — kuchaytiruvchi tarmoq kerak bo‘ladi. Hujumchi undagi keng tarqatish manziliga soxta ICMP-paketyuboradi. So‘ng jo‘natuvchi manzilini qurbon manziliga almashtiradi. Barcha tugunlar ping-so‘roviga javobni qurbon kompyuterga yuboradi. Demak, hujumchi 200 ta tugundan iborat kuchaytiruvchi tarmoq orqali yuborgan ICMP-paketning ta’siri 200 baravar oshadi. Bunday hujum uchun odatda katta tarmoq tanlanadi, shunda qurbon kompyuterning bardosh berish imkoniyati deyarli qolmaydi.

Fraggle-hujum (UDP-flud)

Fraggle-hujum[ingl.] («parchalanuvchi granata» hujumi) Smurf-hujumning to‘liq o‘xshashi bo‘lib, unda ICMP-paketlar o‘rniga UDPpaketlari qo‘llanadi. Shu sababli u UDP-flud deb ham ataladi. Hujum tamoyili oddiy: qurbonning yettinchi portiga echo-buyruqlari keng tarqatish so‘rovi orqali yuboriladi. Keyin hujumchining IP-manzili qurbonning IP-manziliga almashtiriladi va qurbon ko‘p sonli javob xabarlarini oladi. Ularning soni tarmoqdagi tugunlar miqdoriga bog‘liq. Bu hujum aloqa kanalini to‘ldirib, qurbon uchun xizmat ko‘rsatishni butunlay to‘xtatadi. Agar echo xizmati o‘chirilgan bo‘lsa, ICMP-xabarlar hosil bo‘ladi va ular ham kanalni to‘ldiradi.

SYN-paketlar bilan to‘ldirish hujumi (SYN-flud)

TCP-ulanishini o‘rnatish

Smurf-hujum paydo bo‘lishidan avval SYN-paketlar bilan to‘ldirish hujumi keng tarqalgan edi. U SYN-fludnomi bilan ham tanilgan. Uning qanday ishlashini tushuntirish uchun o‘zaro bog‘lanmoqchi bo‘lgan A va B tizimlari orasidagi TCP-ulanishiniko‘rib chiqamiz. Ulanish o‘rnatilgach, ular ma’lumot almasha oladi. Ulanishni o‘rnatish uchun ma’lum miqdorda resurs ajratiladi va DoS-hujumlar aynan bundan foydalanadi. Bir nechta soxta so‘rov yuborib, tizimning ulanish o‘rnatishga ajratilgan barcha resurslarini sarflash mumkin. Buni batafsil ko‘rib chiqamiz. A tizimidagi xaker B tizimiga SYN-paket yuboradi, lekin avval o‘z IP-manzilini mavjud bo‘lmagan manzilga almashtiradi. B kompyuteri bundan bexabar holda mavjud bo‘lmagan IP-manzilga SYN/ACK javobini yuboradi va SYN-RECEIVED holatiga o‘tadi. SYN/ACK xabari A tizimiga yetib bormagani uchun B kompyuteri ACK bayrog‘iga ega paketni hech qachon olmaydi. Ushbu ehtimoliy ulanish navbatga qo‘shiladi va faqat 75 soniyadan keyin navbatdan chiqariladi. Hujumchilar bundan foydalanib, tizim resurslarini butunlay tugatish maqsadida qurbon kompyuterga har 10 soniyada bir nechta SYN-paket yuboradi. Hujum manbasini aniqlash juda qiyin, chunki hujumchi boshlang‘ich IP-manzilini doimiy ravishda o‘zgartiradi.

Resurslar yetishmasligi

Hujumchilar bu turdagi DoS-hujum orqali operativ va fizik xotira, protsessor vaqti kabi tizim resurslarini va boshqalarni egallashga urinadi. Odatda bunday hujum xaker tizimning ma’lum resurslariga allaqachon ega bo‘lgan holatda amalga oshiriladi. Maqsad — qo‘shimcha resurslarni egallash. Buning uchun kanalni to‘ldirish shart emas: qurbon protsessoriga ortiqcha yuklama berish, ya’ni uning mavjud barcha ishlov berish vaqtini band qilish yetarli.

«Og‘ir» so‘rovlarni yuborish

Hujumchi serverga aloqa kanalini to‘ldirmaydigan (odatda kanal yetarlicha keng bo‘ladi), ammo protsessor vaqtini to‘liq sarflaydigan paketlar yuboradi. Server protsessori ularni qayta ishlashda murakkab hisob-kitoblarga bardosh berolmasligi mumkin. Natijada nosozlik yuz beradi va foydalanuvchilar kerakli resurslardan foydalana olmay qoladi.

Serverning jurnal fayllarini to‘ldirib yuborish

Jurnal fayllari — bu tarmoq foydalanuvchilari yoki dastur harakatlari qayd etiladigan server fayllaridir. Tajribasiz administrator ma’lum cheklovni o‘rnatmay, server tizimini noto‘g‘ri sozlashi mumkin. Xaker shu xatodan foydalanib, serverning qattiq diskidagi barcha bo‘sh joyni tezda egallaydigan katta hajmdagi paketlarni yuboradi. Biroq bunday hujum faqat tajribasiz administratorga qarshi ishlaydi: malakali mutaxassislar jurnal fayllarini alohida tizim diskida saqlaydi.

Resurs kvotalarini noto‘g‘ri belgilash

Ayrim serverlarda tashqi dastur bilan veb-serverni bog‘laydigan CGI-dasturmavjud. Xaker CGI-ga kirish imkonini qo‘lga kiritsa, serverning operativ xotirasi va protsessor vaqti kabi ko‘p resurslarini ishlatadigan skript (ingl. scripting languageyozishi mumkin. Masalan, CGI-skriptida yirik massivlarni takroran yaratish yoki murakkab matematik formulalarni hisoblash amallari bo‘lishi mumkin. Bunda markaziy protsessor bunday skriptga bir necha ming marta murojaat qilishi mumkin. Demak, kvotalash tizimi noto‘g‘ri sozlangan bo‘lsa, skript qisqa vaqtda serverning barcha resurslarini band qiladi. Albatta, buning yechimi — xotiradan foydalanishga muayyan chegara qo‘yish. Ammo bu holatda ham skript jarayoni chegaraga yetgach, eski ma’lumotlar xotiradan bo‘shatilmaguncha kutib turadi. Shu sababli foydalanuvchilar tizim resurslari tanqisligiga duch keladi.

Foydalanuvchi ma’lumotlarini yetarlicha tekshirmaslik

Foydalanuvchi ma’lumotlarini yetarlicha tekshirmaslik ham cheksiz yoki uzoq davom etadigan sikllarga, protsessor resurslarining uzoq vaqt yuqori darajada sarflanishiga (hatto to‘liq tugashigacha) yoxud katta hajmdagi operativ xotira ajratilishiga (mavjud xotira tugaguncha) olib keladi.

Ikkinchi turdagi hujum

Bu hujum himoya tizimining noto‘g‘ri signal berishiga erishib, shu orqali resursni ishlatib bo‘lmaydigan holatga keltirishni ko‘zlaydi.

Dasturlash xatolari

DoS-hujumlarni professional amalga oshiruvchilar kanalni to‘ldirish kabi sodda usuldan foydalanmaydi. Ular qurbon tizimning tuzilishini to‘liq o‘rganib, tijorat korxonalari yoki tashkilotlarining murakkab tizimlariga hujum qilishga yordam beruvchi dasturlar —eksploytlarni yozadi. Ko‘pincha bular dastur kodidagixatolar bo‘lib, foydalanilmayotgan manzil maydoniga murojaat qilish, ruxsat etilmagan ko‘rsatmani bajarish yoki ishlov berilmagan boshqa istisno holatni keltirib chiqaradi. Bunda server dasturi avariya tarzida to‘xtaydi. Klassik misol — nol (ingl. null) manzilga murojaat qilish.

Dastur kodidagi kamchiliklar

Istisno holatlarni qayta ishlash operatsion tizim yaratuvchilari uchun doimo murakkab masala bo‘lib kelgan. Hujumchilar dastur yoki operatsion tizim kodidan xatolarni izlab topib, uni uddalay olmaydigan istisno holatlarni qayta ishlashga majbur qiladi. Natijada xatolar yuz beradi. Oddiy misol — RFC-hujjatlarning texnik talab va standartlariga rioya qilinmagan paketlarni tez-tez uzatish. Hujumchilar tarmoq steki istisno holatlarni qayta ishlay oladimi-yo‘qmi, shuni kuzatadi. Agar uddalay olmasa, bunday paketlar uzatilishi yadrodagi kritik xatoga (kernel panic) yoki butun tizimning ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin.

Bunday xatolardan biri — Ping of Death, u 1990-yillarda keng tarqalgan. IPv4-paketining uzunligi RFC 791 IPv4 standartiga ko‘ra 65 535 baytdan oshmasligi kerak. Qurbon kompyuterga oldindan bo‘laklarga ajratilgan, bundan uzunroq ICMP-paket yuboriladi. Natijada qurbon tizimda bufer to‘lib ketadi. O‘sha davrning yana bir xatosi — WinNuke (Windows 95 TCP-paketidagi kam uchraydigan URG bitini noto‘g‘ri qayta ishlardi).

Buferning to‘lib ketishi

Buferning to‘lib ketishi dastur dasturchi xatosi tufayli bufer chegarasidan tashqariga ma’lumot yozganda sodir bo‘ladi. Faraz qilaylik, dasturchi ma’lum bir protokol asosida tarmoq orqali ma’lumot almashadigan ilova yaratdi. Ushbu protokolda paketning bir maydoniga ko‘pi bilan 65536 bayt ma’lumot joylashishi qat’iy belgilangan. Ammo ilova sinovdan o‘tkazilgach, uning mijoz qismida bu maydonga 255 baytdan ortiq ma’lumot joylashtirish zarurati yo‘qligi aniqlandi. Shuning uchun server qismi ham ko‘pi bilan 255 baytni qabul qiladi. Keyin hujumchi ilova kodini shunday o‘zgartiradiki, mijoz qismi protokolda ruxsat etilgan 65536 baytni to‘liq yuboradi, server esa buni qabul qilishga tayyor bo‘lmaydi. Natijada bufer to‘lib ketadi va foydalanuvchilar ilovadan foydalana olmay qoladi.

Marshrutlash va DNS-hujumlar

DNS-hujum

DNS-serverlarga uyushtiriladigan barcha hujumlarni ikki turga ajratish mumkin:

DNS-server dasturiy ta’minotidagi zaifliklardan foydalanuvchi DoS-hujumlar

Ular keshga qarshi hujumlar deb ham ataladi. Bunda hujumchi qurbon domenining DNS-serveri IP-manzilini almashtiradi. Natijada qurbon HTML-sahifani so‘raganda, «qora tuynuk»ka (agar IP-manzil mavjud bo‘lmagan manzilga almashtirilgan bo‘lsa) yoki bevosita hujumchining serveriga tushadi. Ikkinchi holat ancha xavfli: hujumchi hech narsadan shubhalanmagan qurbonning shaxsiy ma’lumotlarini osongina qo‘lga kiritishi mumkin. Buni misolda ko‘rib chiqamiz. Aytaylik, mijoz microsoft.com kompaniyasi veb-saytiga kirmoqchi. Ammo hujumchi kompaniya DNS-serveridagi zaiflikdan foydalanib, microsoft.com saytining IP-manzilini o‘z manziliga almashtirgan. Endi qurbon avtomatik ravishda hujumchining saytiga yo‘naltiriladi.

DNS-serverlarga DDoS-hujumlar

Noto‘g‘ri sozlangan DNS-server orqali hujumga misol tasviri.

Keyingi gap DDoS-hujumlar haqida boradi, chunki DNS-serverlar ishtiroki ko‘pincha ko‘plab kompyuterlardan foydalanishni anglatadi. DNS-serverlarga hujumlar eng oddiy hujumlar qatoriga kiradi: ular aloqa kanalini to‘ldirish yoki tizim resurslarini band qilish orqali DNS-server xizmatini to‘xtatadi. Ammo bunday hujum juda ko‘p zombi-kompyuterlarnitalab qiladi. Hujum muvaffaqiyatli bo‘lsa, foydalanuvchilar internetdagi kerakli sahifani ocholmaydi, chunki DNS-server domen nomini saytning IP-manziliga aylantira olmaydi. Biroq hozir ko‘plab zombi-kompyuterlardan foydalanadigan DNS-hujumlarning (bunday tizim «botnet» deb ataladi) ahamiyati kamaygan: internet-provayderlar ko‘p miqdordagi chiqish trafikini oson aniqlab, to‘sib qo‘yadi. Endilikda hujumchilar kichik botnetlardan foydalanadi yoki ulardan umuman foydalanmaydi. Asosiy g‘oya — DNS-serverlardan, xususan, DNSSECtexnologiyasi asosida ishlaydiganlaridan foydalanish. DNS-so‘rovlarni aks ettirish va kuchaytirish hisobiga hujum quvvati ortadi. Ideal holatda muayyan provayder DNS-serverlari faqat o‘sha provayder foydalanuvchilarining so‘rovlariga javob berishi kerak, ammo amalda bunday emas. Butun dunyoda istalgan internet foydalanuvchisidan so‘rov qabul qiladigan ko‘plab noto‘g‘ri sozlangan serverlar bor. Cloudflare kompaniyasi xodimlariga ko‘ra, internetda noto‘g‘ri sozlangan 68 mingdan ortiq DNS-server mavjud bo‘lib, ularning 800 dan ortig‘i Rossiyada joylashgan. DDoS-hujumlarda aynan shunday serverlar ishlatiladi. Gap shundaki, deyarli barcha DNS-so‘rovlar UDP protokoli orqali uzatiladi va unda qaytish manzilini qurbon manziliga almashtirish nisbatan oson. Shu bois hujumchi noto‘g‘ri sozlangan DNS-serverlarga javobi imkon qadar katta hajmli (masalan, DNS jadvalidagi barcha yozuvlar ro‘yxati) bo‘ladigan so‘rov yuboradi va qaytish IP-manzili sifatida qurbon manzilini ko‘rsatadi. Odatda provayder serverlarining o‘tkazish qobiliyati juda yuqori bo‘ladi, shu sababli o‘nlab Gbit/s quvvatli hujum uyushtirish qiyin emas.

Noto‘g‘ri sozlangan DNS-serverlarning joylashuvi.
Qizil — taxminan 30 mingta; och bordo — taxminan 5 mingta; kulrang — 10 tadan 2000 tagacha; oq — noto‘g‘ri sozlangan DNS-serverlar deyarli yo‘q

Eng ko‘p noto‘g‘ri sozlangan DNS-serverlarga ega avtonom tizimlar ro‘yxati, 10.11.2013 holatiga ko‘ra.

DNS-serverlar soniAvtonom tizim nomi Joylashuvi
2108BELPAK-AS Respublika unitar telekommunikatsiya korxonasi Be Belarus
1668HINET Ma’lumotlar uzatish biznes guruhi
1596OCN NTT Communications korporatsiyasi
1455TELEFONICA CHILE S.A. Chili
1402KIXS-AS-KR Korea Telecom Koreya
965Telefonica de Argentina Argentina
894ERX-TANET-ASN1 Tayvan akademik tarmog‘i (TANet) Information C Tayvan
827KDDI KDDI CORPORATION
770Compa Dominicana de Telefonos, C. por A. — CODETEL
723CHINANET-BACKBONE, Jin-rong ko‘chasi, 31 Xitoy
647LGDACOM LG DACOM korporatsiyasi
606UUNET — MCI Communications Services, Inc. d/b/a Verizon Busi
604TELKOMNET-AS2-AP PT Telekomunikasi Indonesia Indoneziya
601COLOMBIA TELECOMUNICACIONES S.A. ESP Kolumbiya

DoS/DDoS-hujumlarni aniqlash

DoS-hujumlarni aniqlash uchun maxsus vositalar shart emas, chunki bunday hujumni payqamaslikning iloji yo‘q, degan fikr mavjud. Ko‘p hollarda bu haqiqatan ham to‘g‘ri. Biroq ba’zan muvaffaqiyatli DoS-hujumlarni qurbonlar faqat 2–3 kundan keyin sezgan. Hujumning salbiy oqibatlari (flud-hujumlar) internet-trafik uchun ortiqcha to‘lovlarga olib kelgan va bu holat faqat internet-provayderdan hisob kelgach ma’lum bo‘lgan. Bundan tashqari, hujumlarni aniqlashning ko‘plab usullari hujum nishoniga yaqin joyda samarasiz bo‘lsa-da, tarmoqning magistral kanallarida samarali ishlaydi. Bunday vaziyatda aniqlash tizimlarini aynan o‘sha joyga o‘rnatish ma’qul; qurbonning hujumni o‘zi payqab, yordam so‘rashini kutish kerak emas. Qolaversa, DoS-hujumlarga samarali qarshi turish uchun hujumning turi, xususiyati va boshqa belgilarini bilish zarur. Xavfsizlik xizmatlari bu ma’lumotlarni tezkor olishga yordam beradi va tizimga ayrim tuzatishlarni kiritish imkonini yaratadi. Ammo ular voqea hujumchi tomonidan sodir etilganmi yoki xizmat ko‘rsatishning to‘xtashi favqulodda nosozlik oqibatimi, buni aniq aytolmaydi. Xavfsizlik siyosati qoidalariga muvofiq, DoS yoki DDoS-hujum aniqlansa, keyinchalik tekshirish uchun u qayd etilishi kerak. Hujum qayd qilingach, tizimni sozlash va avvalgi ish holatiga qaytarish uchun xavfsizlik xizmatlari kerak bo‘lishi mumkin. DDoS-hujumni aniqlashda xavfsizlik bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan xizmatlardan ham foydalaniladi: masalan, trafikni boshqa aloqa kanallariga yo‘naltirish, axborotni nusxalash uchun zaxira serverlarni ishga tushirish. Shunday qilib, DDoS-hujumlarni aniqlash va oldini olish vositalari himoyalanayotgan tizim turiga qarab keskin farqlanishi mumkin.

DoS-hujumlarni aniqlash usullarini bir nechta asosiy guruhga ajratish mumkin:

  • signaturaga asoslangan — trafikni sifat jihatidan tahlil qilishga asoslanadi.
  • statistik — trafikni miqdor jihatidan tahlil qilishga asoslanadi.
  • gibrid (aralash) — yuqoridagi ikki usulning afzalliklarini birlashtiradi.

Mashhur DDoS-hujumlar

DDoS-hujumning vizual tasviri
DDoS-hujumning eng yuqori nuqtasi: Cloudflare
2013-yil mart oyida DDoS-hujumning LINX tarmog‘iga ta’siri
Internetdagi turli darajadagi tarmoqlar arxitekturasi

Masalan, 2012-yilda DNS-serverlarga bir nechta yirik DDoS-hujum rejalashtirilgan yoki amalga oshirilgan. Ulardan birinchisi 31-martga belgilangan edi, ammo sodir bo‘lmadi. Anonymous guruhi hujumchilarining maqsadi butun jahon internet tarmog‘ini ishdan chiqarish edi. Buni ular 13 ta ildiz DNS-serverigaDDoS-hujum qilish orqali amalga oshirmoqchi bo‘lgan. Hujumchilar kichikroq DNS-serverlarni va internet-provayderlarnibirlashtirish uchun mo‘ljallangan Ramp nomli maxsus utilitani chiqargan. Shu vositalar orqali ular global tarmoqni ishdan chiqarmoqchi bo‘lgan.

Xuddi shunday hujum 2002-yil noyabrda amalga oshirilgan. U hanuzgacha DNS-serverlarga qaratilgan eng yirik DDoS-hujumlardan biri deb hisoblanadi, chunki hujumchilar 7 ta ildiz serverini ishdan chiqara olgan. Keyingi hujum avgust oyida Amerikaning eng yirik telekommunikatsiya kompaniyasi — AT&Tga qarshi sodir bo‘lgan. 8 soat davom etgan hujum natijasida kompaniyaning DNS-serverlari ishdan chiqqan. Foydalanuvchilar bir muddat nafaqat AT&T saytiga, balki uning tarmog‘idagi tijorat saytlariga ham kira olmagan.

Yana bir hujum 10-noyabr 2012-yilda dunyodagi eng yirik hosting-provayderlardan biri — GoDaddyga qarshi uyushtirilgan. Oqibatlar juda og‘ir bo‘lgan: nafaqat www.godaddy.com domeni, balki kompaniya ro‘yxatdan o‘tkazgan 33 milliondan ortiq internet domeni ham zarar ko‘rgan.

Bundan ancha oldin, 22-avgust 2004-yilda shaxsi hanuz aniqlanmagan hujumchilar Mydoom virusi yordamida tizim dasturiy ta’minotini ishlab chiquvchi SCOkompaniyasining saytini ishdan chiqargan. Foydalanuvchilar 3 kun davomida saytga kira olmagan.

Spamhaus’ga hujum

15-sentabr 2012-yilda quvvati 65 Gbit/s bo‘lgan yirik DDoS-hujum Cloudflarekompaniyasiga, ya’ni kontent yetkazib berish tarmog‘ixizmatini taqdim etuvchi tashkilotga qarshi uyushtirilgan. Uning serverlari dunyo bo‘ylab joylashgan bo‘lib, foydalanuvchilarga internet sahifalarini geografik jihatdan eng yaqin Cloudflare serveridan tezroq yuklash imkonini beradi. Kompaniya ilgari o‘nlab Gbit/s quvvatdagi DDoS-hujumlarga bardosh bergan, ammo 65 Gbit/s quvvatli hujumni bartaraf etolmagan. Eng yuqori yuklama 15-sentabr, shanba kuni soat 13:00 da kuzatilgan. O‘sha paytda Cloudflare’da ishlayotgan, ilgari xaker bo‘lgan xodimlar bunday kuchli DDoS-hujum qanday usulda amalga oshirilganiga qiziqqan. Ma’lum bo‘lishicha, shunday hujum uchun 65 ming bot kerak bo‘lardi, ularning har biri 1 Mbit/s trafik hosil qilishi lozim edi. Biroq bu amalda qiyin, chunki internet-provayderlar bunday katta trafikni tez aniqlab, bloklaydi. Qolaversa, katta botnetni ijaraga olish juda qimmat. Shunday qilib, hujumda ochiq DNS-serverlar orqali DNS-so‘rovlarni kuchaytirish usuli ishlatilgani aniqlangan.

Taxminan olti oy o‘tib, 18-martda, The New York Timesgazetasi baholashiga ko‘ra, tarixdagi eng katta DDoS-hujum boshlangan. Uning qurboni Spamhaus[ingl.]— spammanbalarini qora ro‘yxatga kiritish bilan shug‘ullanuvchi kompaniya edi. Hujumga sabab Spamhaus Niderlandiyaning CyberBunkerhosting-provayderini spam tarqatgani uchun qora ro‘yxatga kiritgani bo‘lgan. CyberBunker noroziligini ochiq DNS-serverlar orqali eng yuqori quvvati 300 Gbit/s ga yetgan DDoS-hujum bilan bildirgan. 19-martda hujum quvvati 90 Gbit/s ga yetib, 30 Gbit/s atrofida ham o‘zgarib turgan. Shundan so‘ng qisqa tanaffus bo‘lgan, biroq hujum yana kuchayib, 22-martda 120 Gbit/s ga yetgan. Uni qaytarish uchun Cloudflare trafikni o‘zining ma’lumotlar markazlariorasida taqsimlagan. Shunda CyberBunker Cloudflare’ni ishdan chiqara olmasligini tushunib, uning yuqori darajadagi tarmoq hamkorlariga (pirlarga)qarshi yangi hujum to‘lqinini boshlagan. Paketlarning bir qismi Tier 2 darajasida filtrlangan, qolgan trafik Tier 1 darajasiga yetib borgan va aynan shu yerda hujum quvvati 300 Gbit/s ga ko‘tarilgan. Shu paytda millionlab internet foydalanuvchilari hujum ta’sirini sezgan: ayrim saytlar sekinlashgan. Oxir-oqibat provayderlar hujumga bardosh bergan, ammo Yevropada turli saytlarga kirishda ping vaqti biroz oshgani qayd etilgan. Masalan, Londondagi LINX trafik almashish markazida 23-mart kuni hujum tufayli ma’lumot almashish tezligi ikki martadan ko‘proq kamaygan: o‘rtacha 1.2 Tbit/s dan 0.40 Tbit/s ga tushgan.

DDoS-hujumlardan himoyalanish

Bugungi kunda DDoS-hujumlardan to‘liq himoyalanish imkonsiz, chunki mutlaqo ishonchli tizim mavjud emas. Bunda inson omili ham katta rol o‘ynaydi: tizim administratori marshrutizatorni noto‘g‘ri sozlasa, bu juda jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shunga qaramay, hozir himoya uchun ko‘plab apparat-dasturiy vositalar va tashkiliy qarshi choralar mavjud.

DDoS-hujumlarga qarshi choralar passiv va faol, shuningdek, oldini oluvchi va javob tariqasidagi choralarga ajratiladi. Quyida asosiy usullarning qisqa ro‘yxati keltirilgan.

  • Oldini olish. DDoS-hujumlarni uyushtirishga undaydigan sabablarni bartaraf etish. (Ko‘pincha kiberhujumlar shaxsiy xafagarchilik, siyosiy, diniy va boshqa kelishmovchiliklar, qurbonning vaziyatga mos bo‘lmagan harakatlari kabi sabablardan kelib chiqadi.) DDoS-hujum sabablarini o‘z vaqtida bartaraf etish, so‘ng esa kelajakda bunday hujumlardan qochish uchun xulosa chiqarish kerak.
  • Javob choralari. Texnik va huquqiy choralar yordamida DDoS-hujum manbasi va tashkilotchisiga imkon qadar faol ta’sir ko‘rsatish lozim. Hozir nafaqat hujumni bajargan shaxsni, balki uning tashkilotchisini ham topishga ko‘maklashadigan maxsus firmalar mavjud.
  • Dasturiy ta’minot. Zamonaviy dasturiy va apparat ta’minoti bozorida kichik va o‘rta biznesni kuchsiz DDoS-hujumlardan himoya qila oladigan vositalar ham mavjud. Ular odatda kichik server ko‘rinishida bo‘ladi.
  • Filtrlash va qora tuynukka yo‘naltirish (blackholing). Hujum qilayotgan kompyuterlardan kelayotgan trafikni bloklash. Bu usullarning samaradorligi hujum nishoniga yaqinlashgan sari pasayadi, hujumchi kompyuterga yaqinlashgan sari esa ortadi. Bunda filtrlashning ikki turi mavjud: tarmoq ekranlaridan va ACLro‘yxatlaridan foydalanish. Tarmoq ekranlari aniq bir trafik oqimini bloklaydi, ammo «yaxshi» trafikni «yomon» trafikdan ajrata olmaydi. ACL ro‘yxatlari ikkinchi darajali protokollarni filtrlaydi va TCP protokollariga tegmaydi. Bu server ishini sekinlashtirmaydi, lekin hujumchi asosiy so‘rovlardan foydalansa, samarasiz bo‘ladi.
  • Teskari DDoS — hujum uchun ishlatilayotgan trafikni hujumchining o‘ziga qayta yo‘naltirish. Hujumga uchragan server quvvati yetarli bo‘lsa, bu nafaqat hujumni muvaffaqiyatli qaytarish, balki hujumchining serverini ham ishdan chiqarish imkonini beradi.
  • Zaifliklarni bartaraf etish. Bu usul flud-hujumlarga qarshi ishlamaydi, chunki ular uchun«zaiflik»tizim resurslarining cheklanganligidir. Chora tizimlar va xizmatlardagi xatolarni bartaraf etishga qaratilgan.
  • Resurslarni ko‘paytirish. Tabiiyki, bu mutlaq himoyani ta’minlamaydi, ammo DDoS-hujumlardan boshqa turdagi himoya choralarini qo‘llash uchun yaxshi asos yaratadi.
  • Taqsimlash. DoS-hujum oqibatida ayrim qismlari ishlamay qolsa ham, foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatishni davom ettiradigan taqsimlangan va takrorlanuvchi tizimlarni yaratish.
  • Nishonni ajratib qo‘yish. Hujumning bevosita nishoni bo‘lgandomen nomini yoki IP-manzilinihujumning asosiy nishoni bilan birga zarar ko‘rishi mumkin bo‘lgan boshqa resurslardan uzoqlashtirish.
  • Faol javob choralari. Texnik hamda tashkiliy-huquqiy usullar orqali hujum manbalari, tashkilotchisi yoki boshqaruv markaziga ta’sir ko‘rsatish.
  • DDoS-hujumlarni qaytaruvchi uskunalardan foydalanish. Masalan, DefensePro® (Radware), SecureSphere® (Imperva), Perimetr (MFI Soft), Arbor Peakflow®, Riorey, Impletec iCore va boshqa ishlab chiqaruvchilar mahsulotlari. Qurilmalar kiruvchi trafikni filtrlash uchun serverlar va marshrutizatorlar oldiga o‘rnatiladi.
  • DDoS-hujumlardan himoyalash xizmatini sotib olish. Bu, ayniqsa, flud hajmi tarmoq kanalining o‘tkazish qobiliyatidan oshib ketganda dolzarb.

Shuningdek, Google kompaniyasi sayt DDoS-hujumga uchraganda uning kontentini ko‘rsatish uchun o‘z resurslarini taqdim etishga tayyor. Hozircha Project Shield xizmati sinov bosqichida, ammo ayrim mavzulardagi saytlar unga qabul qilinishi mumkin. Loyiha maqsadi — so‘z erkinligini himoya qilish.

Statistika

«Kasperskiy laboratoriyasi» mutaxassislari o‘tkazgan tadqiqotga ko‘ra, 2015-yilda Rossiyadagi har oltinchi kompaniya DDoS-hujumga uchragan. Mutaxassislar ma’lumotiga ko‘ra, yil davomida taxminan 120 ming hujum sodir etilib, ular dunyo bo‘ylab 68 mingta resursga qaratilgan. Rossiyada kiberjinoyatchilar ko‘proq yirik biznesni (20 % holatda), o‘rta va kichik biznesni (17 %) nishonga olgan. DDoS-hujumlar kompaniyalar veb-saytlarining bosh sahifasi ishida muammo keltirib chiqarishga (hujumlarning 55 %), aloqa xizmatlari va elektron pochtani ishdan chiqarishga (34 %), foydalanuvchining tizimga kirish imkonini beruvchi funksiyalarni to‘xtatishga (23 %) qaratilgan. Mutaxassislar DDoS-hujumlarning 18 % fayl serverlariga, 12 % esa moliyaviy operatsiyalar xizmatlariga qaratilganini aniqlagan. Rossiya o‘z saytlariga uyushtirilgan DDoS-hujumlar soni bo‘yicha dunyoda beshinchi o‘rinda turadi. Bunday kiberjinoyatlar Xitoy, AQSh, Koreya va Kanadada ko‘proq sodir bo‘ladi. Biroq hujumlarni eng ko‘p xitoylik va rossiyalik xakerlar uyushtiradi.

Tahlil natijalarini e’lon qilgan Selectel kompaniyasining hisob-kitobiga ko‘ra, Rossiya kompaniyalari 2024-yil may oyida eng ko‘p DDoS-hujumga uchragan (7232 ta hodisa). Eng kuchli hujum fevralda qayd etilgan (332 Gbit/s). 7 oy ichida kompaniyalar 31 436 ta DDoS-hujumni muvaffaqiyatli qaytargan, ularning umumiy davomiyligi 3895 soatni tashkil etgan.

Adabiyotlar

Havolalar