Ma’lumotlar sizib chiqishi

Ruxsatsiz kirish — axborotga xodimning xizmat vakolatlarini buzgan holda kirish, shuningdek, ommaga ochiq bo‘lmagan axborotga undan foydalanish ruxsatiga ega bo‘lmagan shaxslarning kirishidir. Ayrim hollarda, ruxsatsiz kirish deganda axborotdan foydalanish huquqiga ega bo‘lgan shaxsning o‘z xizmat vazifalarini bajarishi uchun zarur bo‘lganidan ortiq hajmdagi axborotga kirishi ham tushuniladi.

Rossiya Gostexkomissiyasining «Ruxsatsiz kirishdan himoya. Atamalar va ta’riflar» rahbariy hujjati Arxivlangan nusxa (10-oktabr 2019-yil), Wayback Machine (Rossiya Gostexkomissiyasi raisining 30-mart 1992-yildagi qarori bilan tasdiqlangan) bu tushunchaga biroz boshqacha ta’rif beradi:

Axborotga ruxsatsiz kirish (NSD) — hisoblash texnikasi vositalari yoki avtomatlashtirilgan tizimlarning standart imkoniyatlaridan foydalanib, axborotga kirish huquqlarini chegaralash qoidalarini buzgan holda axborotga kirish.

Ruxsatsiz kirish axborotning sizib chiqishiga olib kelishi mumkin.

Axborotga ruxsatsiz kirish sabablari

Kompyuter axborotiga noqonuniy kirish usullari

Kompyuter axborotiga noqonuniy kirish jinoyatini sodir etish usuli — aybdor shaxslar ijtimoiy xavfli qilmishni sodir etishda qo‘llaydigan yo‘l va usullar majmui.

Adabiyotlarda kompyuter jinoyatlarini sodir etish usullarining turli tasniflari keltirilgan:

  1. Tayyorgarlik usullari (jinoyat huquqidagi «jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish»):
    • ma’lumotlar to‘plash;
    • xabarlarni tutib olish — elektron pochta orqali;
    • tanishuv o‘rnatish;
    • aloqa kanallaridagi xabarlarni tutib olish;
    • axborotni o‘g‘irlash;
    • pora berish va tovlamachilik.
  2. Tizimga kirib borish usullari (jinoyat huquqidagi «jinoyat sodir etishga suiqasd qilish»):
    • tizimga bevosita kirish (parollarni birma-bir sinab ko‘rish orqali);
    • parollarni qo‘lga kiritish;
    • aloqa protokollaridagi kamchiliklardan foydalanish.

Ayrim mualliflar jinoyatchi jinoyat sodir etishning u yoki bu bosqichida ko‘zlagan maqsadlarga qarab tasniflashni taklif etadi:

  1. Taktik usullar — yaqin muddatli maqsadlarga erishishga (masalan, parollarni qo‘lga kiritishga) qaratilgan.
  2. Strategik usullar — uzoq muddatli maqsadlarga erishishga qaratilgan bo‘lib, avtomatlashtirilgan axborot tizimlari uchun katta moliyaviy yo‘qotishlar bilan bog‘liq.

Yana bir muallif kompyuter axborotiga noqonuniy kirishning beshta usulini ajratib ko‘rsatadi:

  1. Jinoyatchini qiziqtirgan axborotni mustaqil saqlaydigan va qayta ishlaydigan kompyuterning o‘zidan bevosita foydalanish.
  2. Jinoyatchi kompyuterini qonuniy foydalanuvchilarning kompyuter tizimi yoki tarmog‘iga tarmoq kanallari yoxud radioaloqa orqali yashirin ulash.
  3. Kompyuter tizimi va tarmoqlarini ruxsatsiz kirishdan himoyalashdagi zaif joylarni aniqlash va ulardan foydalanish (masalan, kodni tekshirish tizimi mavjud bo‘lmasligi).
  4. Tizimda ishlayotgan kompyuter dasturlarini yashirincha o‘zgartirish yoki ularga qo‘shimchalar kiritish.
  5. Favqulodda vaziyatlarda qo‘llanadigan universal dasturlardan noqonuniy foydalanish.

Ko‘pchilik mualliflar tayanadigan, xorijiy qonunchilik tahlili asosida ishlab chiqilgan ancha barqaror tasnif ham mavjud. Bu tasnif jinoyatchining turli maqsadlarda kompyuter texnikasi vositalariga kirish uchun qo‘llaydigan xatti-harakatlari usuliga asoslanadi:

  1. Axborotni tutib olish usullari.
  2. Ruxsatsiz kirish usuli.
  3. Manipulyatsiya usuli.
  4. Kompleks usullar.

Axborotga ruxsatsiz kirish oqibatlari

Adabiyotlarda, RF Jinoyat kodeksining 272-moddasida (arxivlangan nusxa — 6-aprel 2016-yil, Wayback Machine) ko‘rsatilgan oqibatlardan tashqari, ushbu jinoyatning mumkin bo‘lgan oqibatlari kengroq tasniflangan :

  1. Funksiyalarning buzilishi. Bu 4 turga bo‘linadi:
    • ish jadvallari, turli harakatlar rejalari va hokazolarda chalkashlik keltirib chiqaradigan vaqtinchalik buzilishlar;
    • tizimning foydalanuvchilar uchun ishlamay qolishi;
    • uskunalarning shikastlanishi (tuzatiladigan va tuzatib bo‘lmaydigan);
    • dasturiy ta’minotning shikastlanishi.
  2. Muhim resurslarning yo‘qotilishi.
  3. Yakka tartibda foydalanish imkoniyatining yo‘qotilishi.
  4. Huquqlarning (mualliflik, turdosh, patent va ixtirochilik huquqlarining) buzilishi.

Axborotga ruxsatsiz kirishning boshqa oqibatlari quyidagilardir:

Ma’lumotlar sizib chiqishining oldini olish

Axborotga ruxsatsiz kirishning oldini olish uchun dasturiy va texnik vositalar, masalan, DLP (ma’lumotlar sizib chiqishining oldini olish) tizimlari qo‘llanadi.

Qonunchilik

AQSHning Computer Fraud and Abuse Act (Kompyuter firibgarligi va suiiste’moliga qarshi kurash to‘g‘risidagi qonun)[ingl.] qonuni noaniq ifodalangani uchun tanqid qilingan. Chunki bu noaniqlik axborot tizimining (masalan, veb-saytning) foydalanish shartlarini (ingl. terms of service) buzishni ham ruxsatsiz kirish deb talqin qilishga (buning uchun o‘nlab yillik ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llanishi mumkin) urinishlarga imkon beradi. Shuningdek qarang: Zararli dastur#Huquqiy jihatlar, Svarts, Aaron, «AQSH Lori Dryuga qarshi» sud ishi.