Nolinchi kun zaifligi

0-day (ingl. zero-day) — hali bartaraf etilmagan zaifliklarni, shuningdek, zararli dasturlarni anglatuvchi atama; ularga qarshi hali himoya mexanizmlari ishlab chiqilmagan.

Atama so‘zma-so‘z dastur ishlab chiquvchilarda nuqsonni tuzatish uchun 0 kun vaqt bo‘lganini anglatadi: zaiflik yoki hujum haqida dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchisi xatoni bartaraf etuvchi tuzatishni chiqarmasidan avval jamoatchilikka ma’lum bo‘ladi. Bunday vaziyatda zaiflikdan ilovaning ishlayotgan nusxalariga hujum qilishda foydalanish mumkin, foydalanuvchilarda esa undan himoyalanish imkoniyati bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli atamani «nol kunlik zaiflik» deb tarjima qilish mazmunan aniqroq bo‘lardi.

Zaifliklarni aniqlash

20-yillarda ekspluatatsiya qilinayotgan nolinchi kun zaifliklari soni ortib bormoqda. Bu holat iste’molchilarga mo‘ljallangan qurilmalar bozoriga ham, korporativ tashkilotlarga, jumladan, ularning ta’minot zanjirlariga ham taalluqli. Nolinchi kun zaifliklariga qiziqish ulardan foydalanish yuqori samara berishi bilan bog‘liq. Bunga, o‘z navbatida, ikkita omil sabab bo‘ladi: zaif dasturiy ta’minotning keng tarqalganligi (odatda aynan shunday dasturlar nishonga olinadi) va dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchi kompaniya zaiflikni aniqlagan paytdan uni bartaraf etuvchi yangilanishni chiqarguniga qadar ma’lum vaqt o‘tishi. Biroq bu usul ancha qimmatga tushadi va uzoq muddatda natijasi oldindan aytib bo‘lmaydi. Shu bois ommaviy hujumlarda fishing (phishing), ijtimoiy muhandislik va oldindan ma’lum zaifliklardan foydalanish ko‘proq uchraydi.

Zararli dastur yaratuvchilar zaifliklarni aniqlash uchun turli usullardan foydalanadilar. Masalan:

  • Dizassemblash (disassembly) — dastur kodini quyi darajadagi ko‘rsatmalarga ajratib tahlil qilish va keyin dasturiy ta’minot kodidagi xatolarni bevosita izlash;
  • Teskari muhandislik (reverse engineering) — dastur qanday ishlashini tahlil qilib, so‘ng uning ishlash algoritmlaridagi xatolarni izlash;
  • Fazzing sinovi (fuzz testing) — dasturiy ta’minot uchun stress-sinovning bir turi bo‘lib, unda dasturga ataylab noto‘g‘ri parametrlar kiritilgan katta hajmdagi ma’lumotlar beriladi va ularni qanday qayta ishlashi tekshiriladi.

Zararli kod yaratish

Dasturiy ta’minotdagi zaiflik aniqlangach, undan foydalanadigan zararli kodni ishlab chiqish boshlanadi. Bunday kod ayrim kompyuterlar yoki kompyuter tarmoqlariga zararli dastur yuqtirish uchun qo‘llanadi.

2017-yil holatiga ko‘ra, dasturiy ta’minotdagi 0day zaifligidan foydalangan eng mashhur zararli dastur tarmoq orqali tarqaladigan tovlamachi qurt WannaCry bo‘lib, u 2017-yil may oyida aniqlangan. WannaCry eksployt (exploit) EternalBlue yordamida SMB (Server Message Block) protokolidagi zaiflikni operatsion tizimlarning Windows oilasida ekspluatatsiya qilgan. Kompyuterga muvaffaqiyatli kirgach, WannaCry bekdor (backdoor) sifatidagi DoublePulsarni keyingi amallarni bajarish va tizimni boshqarish uchun o‘rnatadi. Shuningdek, keng tanilgan yana bir kompyuter qurti — Stuxnet — Windows oilasidagi operatsion tizimlarda yorliqlarni qayta ishlash algoritmi bilan bog‘liq, ilgari noma’lum bo‘lgan zaiflikdan foydalangan. Stuxnet 0day zaifligidan tashqari, ilgari ma’lum bo‘lgan yana uchta zaiflikdan ham foydalangan.

Zararli dastur yaratuvchilar zararli dasturlarni 0day zaifliklaridan foydalanadigan qilib yaratish bilan birga, zararli dasturlarni antivirus skanerlari va monitoring vositalari aniqlay olmaydigan qilish ustida ham faol ishlaydilar. Bunday zararli dasturlar ham 0day atamasi ta’rifiga kiradi.

Ularning antivirus dasturlari tomonidan aniqlanmasligiga zararli dastur yaratuvchilar quyidagi usullardan foydalanishi orqali erishiladi: obfuskatsiya (obfuscation), dastur kodini shifrlash va boshqa usullar.

Himoyalanish

Maxsus texnologiyalar qo‘llangani sababli 0day tahdidlarini an’anaviy antivirus texnologiyalari yordamida aniqlab bo‘lmaydi. Aynan shu sababli faqat an’anaviy antivirus texnologiyalariga tayanadigan mahsulotlar dinamik antivirus sinovlarida ancha past natija ko‘rsatadi.

Antivirus kompaniyalarining fikricha, 0day turidagi zararli dasturlar va zaifliklardan samarali himoyalanish uchun proaktiv antivirus himoyasi texnologiyalaridan foydalanish kerak. Proaktiv himoya texnologiyalarining o‘ziga xos xususiyatlari tufayli ular ma’lum tahdidlardan ham, 0day tahdidlaridan ham birdek samarali himoya qila oladi. Shunga qaramay, proaktiv himoya mutlaq samarali emas: 0day tahdidlarining sezilarli qismi baribir hujumchilar nishoniga aylangan foydalanuvchilarga zarar yetkazishi mumkin. Hozircha bu da’volarning mustaqil tasdig‘i yo‘q.

Havolalar