
Diaminlar — aminlar, molekulasida ikkita aminoguruh (birlamchi -NH2, ikkilamchi >NH yoki uchlamchi >N-).
Faqat ikkala aminoguruhi turli uglerod atomlariga bog‘langan birikmalargina barqaror bo‘ladi.
Diaminlar kislotalarning ikki ekvivalenti bilan tuzlar hosil qiladi.
Tabiatda uchrashi
Tabiiy diaminlar soni juda kam. Putressin (tetrametilendiamin) va kadaverin (pentametilendiamin) oqsil moddalarining chirishi natijasida hosil bo‘ladi. Bulardan tashqari quyidagilar ma’lum: geksametilendiamin (chirigan go‘shtda aniqlangan), tetrametilputressin (quyidagi o‘simlikdan ajratib olingan: Misr mingdevonasi (Hyoscyamus muticus); uni ajratib olgan nemis kimyogari — Rixard Vilshtetter) va trimetilendiamin (uning hosil bo‘lish manbai — sperminning parchalanishi).
Tabiiy diaminlarning kam uchrashi proteinogen (oqsillar tarkibiga kiradigan) diaminokislotalarning kamligi bilan bog‘liq. Ular diaminlarning hosil bo‘lishi uchun boshlang‘ich modda bo‘lib, dekarboksillanish (CO2 ajralishi) jarayonida diaminlarga aylanadi: lizindan kadaverin, ornitindan (bu aminokislota arginin tarkibiga kiradi), — putressin. Diaminlarga kiruvchi yana bir proteinogen aminokislota — pirrolizin. Biroq u 20 ta standart proteinogen aminokislota qatoriga kirmaydi, chunki faqat ayrim arxeyalar va bakteriyalarning oqsillari tarkibida uchraydi.
Patogen va nopatogen bakteriyalarning turli turlari diaminokislotalarni dekarboksillay oladi (ayrim bakteriyalar pishloqning ba’zi turlarida diaminlar ishlab chiqaradi). Diaminlarning hosil bo‘lishi quyidagi mikroorganizmlar kulturalariga xos: qoqsholni qo‘zg‘atuvchi bakteriya, vaboni qo‘zg‘atuvchi bakteriya, vibrioni Finkler–Prior, shuningdek, Bacillus mesentericus vulgatus va chirituvchi bakteriyalar.
Bundan tashqari, ayrim yuksak o‘simliklar ham diaminlar ishlab chiqarishi mumkin. Ba’zi hollarda sistinuriya paytida diaminlar siydik va najas bilan ajralib chiqadi.
Diaminlar osonlik bilan geterotsiklik birikmalarga aylanadi. Ular eng oddiy alkaloidlar (pirrolidin, piperidin va ularning gomologlari) hisoblanadi. Bu ayrim alkaloidlarning o‘simliklarda oqsillardan diaminlar orqali hosil bo‘lishini tushuntirishi mumkin.
Diaminlarning zaharliligi nisbatan past. Organizmdan ajratib olingan aminlarni Kossel va Kucher (Kutscher) usulida fraksiyalarga ajratganda, diaminlar lizin, xolin va betainlar bilan birga lizin fraksiyasida bo‘ladi. Bu fraksiyadagi moddalar fosforvolfram kislotasi ta’sirida cho‘kmaga tushadi, ammo kumush nitrati ta’sirida bariy gidroksidi ishtirokida cho‘kmaga tushmaydi.
Olinishi
Diaminlarni, masalan, nitrobirikmalarni, ditsianli birikmalarni qaytarish orqali olish mumkin.
Qo‘llanilishi
Diaminlardan poliamidlar, poliimidlar va polimochevina ishlab chiqarishda foydalaniladi.
Adabiyotlar
- Guggenhaym M. Biogen aminlar (Die biogenen Amine) (nemis tilida). — Berlin: Springer, 1920. — 376 bet.
- Rubtsov P. Diaminlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1893. — j. Xa. — b. 568—569.