Alkadiyenlar haqida

1,3-butadiyen

Alkadiyenlar (diyenlar, diyen uglevodorodlari, diolefinlar) — asiklik to‘yinmagan uglevodorodlar bo‘lib, ularda ikkita qo‘sh bog‘ mavjud. Har bir qo‘sh bog‘ uglerod-uglerod atomlari orasida hosil bo‘ladi. Ushbu uglevodorodlar umumiy formulasi quyidagicha bo‘lgan gomologik qatorni tashkil etadi: CnH2n-2.

Qo‘sh bog‘lardagi uglerod atomlari sp²-gibridlanish holatida bo‘ladi. Eng oddiy alkadiyen — propadiyen (C3H4) bo‘lib, u kumulyatsiyalangan diyenlar guruhiga kiradi.

«IUPAC» nomenklaturasiga ko‘ra, alkadiyenlar nomi tegishli alkanlar nomidagi «-an» qo‘shimchasini «-diyen» ga almashtirish orqali hosil qilinadi. Qo‘sh bog‘larning o‘rni arab raqamlari bilan ko‘rsatiladi.

Tasniflanishi

Qo‘sh bog‘larning o‘zaro joylashuviga qarab, diyenlar uch guruhga bo‘linadi:

1) allen tipidagi (kumulyatsiyalangan) bog‘li diyenlar (1,2-diyenlar): CH2=С=CH2;

2) tutashgan qo‘sh bog‘li diyenlar: qo‘sh bog‘lar bitta oddiy bog‘ bilan ajralgan (1,3-diyenlar): СH2=CH−CH=CH2;

3) ajratilgan qo‘sh bog‘li diyenlar: qo‘sh bog‘lar bir nechta oddiy bog‘ bilan ajralgan: CH2=CH−(CH2)n−CH=CH2, bunda n ≥ 1;

Diyenlarning to‘yinmagan uglerod atomlaridan biri geteroatom bilan almashgan geteroanaloglari geterodiyenlar deb ataladi.

Odatda diyenlar qatoriga asiklik va siklik 1,3-diyenlar kiritiladi. Ular gomologik qatorlar hosil qiladi va umumiy formulalari CnH2n−2 hamda CnH2n−4 bo‘ladi. Asiklik diyenlar esa strukturaviy izomerlanish jihatidan alkinlarga mos keladi.

Gomologik qator

Alkadiyenlarning gomologik qatori:

Diyen nomiKimyoviy formulasi
PropadiyenC3H4
Butadiyen (divinil)C4H6
1,3-pentadiyen (piperilen)C5H8
GeksadiyenC6H10
GeptadiyenC7H12
OktadiyenC8H14
NonadiyenC9H16
DekadiyenC10H18

Fizik xossalari

Quyi diyenlar — rangsiz, oson qaynaydigan suyuqliklar (qaynash harorati: izoprenniki 34 °C; 2,3-dimetil-1,3-butadiyenniki 68,78 °C; 1,3-siklopentadiyenniki 41,5 °C). 1,3-butadiyen va allen (1,2-propadiyen) gazlardir (Tqayn mos ravishda −4,5 °C va −34 °C).

Tutashgan qo‘sh bog‘li diyenlar o‘zaro bir-biriga aylana oladigan ikkita konformatsiyada — sisoid (s-sis-shakl) va transoid (s-trans-shakl) ko‘rinishida mavjud bo‘ladi. Ulardan s-trans-shakl barqarorroq:

Kimyoviy xossalari

Diyenlarning reaksiyaga kirishish qobiliyati qo‘sh bog‘larning tutashish xususiyatiga bog‘liq. Ajratilgan qo‘sh bog‘li diyenlarning reaksiyaga kirishish qobiliyati alkenlarnikiga o‘xshaydi. Allenlar va 1,3-diyenlarda esa tutashish ta’siri ushbu birikmalar sinflariga xos reaksion xususiyatlarni yuzaga keltiradi.

Allenlarning reaksiyalari

Allenlardagi markaziy sp-gibridlangan uglerod atomi elektrofil markaz hisoblanadi. Shu sababli, elektronakseptor o‘rinbosarlar bilan faollashtirilmagan alkenlardan farqli ravishda, allenlar yumshoq nukleofillar bilan reaksiyaga kirishib, vinil va allil hosilalarini hosil qiladi:

𝖢𝖧𝟤=𝖢=𝖢𝖧𝟤+𝖯𝗁𝖲𝖧→𝖢𝖧𝟤=𝖢(𝖲𝖯𝗁)−𝖢𝖧𝟥+𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧−𝖢𝖧𝟤𝖲𝖯𝗁

Allenlardagi sp-gibridlangan atomning elektrofilligi elektronakseptor guruhlar ta’sirida ortadi. Bunday holda nukleofil faqat shu atomga birikadi:

𝖢𝖧𝟤=𝖢=𝖢𝖧𝖢𝖮𝖮𝖱+𝖭𝗎𝖧→𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖭𝗎𝖢𝖧𝟤𝖢𝖮𝖮𝖱+𝖢𝖧𝟥𝖢(𝖭𝗎)=𝖢𝖧𝖢𝖮𝖮𝖱

Kislota katalizatorligida allen gidratlanganda proton chekka uglerod atomiga birikadi. Natijada hosil bo‘lgan enol keyinchalik tautomerlanadi va atseton hosil bo‘ladi:

𝖢𝖧𝟤=𝖢=𝖢𝖧𝟤+𝖧𝟤𝖮→[𝖢𝖧𝟤=𝖢(𝖮𝖧)𝖢𝖧𝟥]→𝖢𝖧𝟥𝖢𝖮𝖢𝖧𝟥

Ishqorlar yoki kislotalar ta’sirida allenlar prototrop qayta guruhlanish orqali 1,3-diyenlarga aylanishi mumkin:

𝖱𝖢𝖧𝟤𝖢𝖧=𝖢=𝖢𝖧𝟤→𝖱𝖢𝖧=𝖢𝖧𝖢𝖧=𝖢𝖧𝟤

1,3-diyenlarning reaksiyalari

1,3-diyenlarning o‘ziga xos reaksion qobiliyati qo‘sh bog‘larning tutashishi tufayli yuzaga keladigan mezomeriya bilan bog‘liq:

Natijada tutashgan diyenlarga elektrofil birikish reaksiyalarida rezonans orqali barqarorlashgan oraliq allil karbokationlari hosil bo‘lishi bilan boradigan 1,4-birikish reaksiyalari xosdir:

𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧−𝖢𝖧=𝖢𝖧𝟤+𝖷+→𝖷𝖢𝖧𝟤−𝖢𝖧=𝖢𝖧−𝖢𝖧𝟤+
𝖷𝖢𝖧𝟤−𝖢𝖧=𝖢𝖧−𝖢𝖧𝟤++𝖸−→𝖷𝖢𝖧𝟤−𝖢𝖧=𝖢𝖧−𝖢𝖧𝟤𝖸,

bunda Х — Hal, H, Y esa Hal, OH

Tutashgan qo‘sh bog‘li diyenlar oson polimerlanadi (1,4-birikish mexanizmi bo‘yicha). 1,3-diyenlarning polimerlanishi diyen kauchuklari sintezining asosini tashkil etadi.

Diyenlar, shuningdek, alkenlar hamda elektronakseptor o‘rinbosarlar ta’sirida ko‘p bog‘i faollashgan boshqa birikmalar — diyenofillar bilan reaksiyaga kirishib, [4+2]-birikish mahsulotlarini hosil qiladi (Dils — Alder reaksiyasi)

Olinishi

𝖢𝖧𝟥−𝖢𝖧𝟤−𝖮𝖧+𝖢𝖧𝟥−𝖢𝖧𝟤−𝖮𝖧⟶Al2O3,ZnO,t𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧−𝖢𝖧=𝖢𝖧𝟤+𝟤𝖧𝟤𝖮+𝖧𝟤↑

Shartli ravishda bu reaksiyani degidratlanish — ikki molekula etil spirtining bir vaqtning o‘zida molekulalararo degidrogenlanishi bilan kechadigan jarayon — deb ifodalash mumkin.

𝖢𝖧𝟤𝖡𝗋−𝖢𝖧𝟤−𝖢𝖧𝟤−𝖢𝖧𝟤𝖡𝗋+𝟤𝖪𝖮𝖧→𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧−𝖢𝖧=𝖢𝖧𝟤+𝟤𝖪𝖡𝗋+𝟤𝖧𝟤𝖮

Adabiyotlar

  • Grandberg I. I., Nam N. L. Organik kimyo. O‘rta maxsus kasbiy ta’lim uchun darslik.  — 8-nashr.  — Moskva: Yurayt, 2016. — 608 bet — ISBN 978-5-9916-6328-1.
  • Kaminskiy V. A. Organik kimyo. 2 qismda. 1-qism.  — 2-nashr.  — Moskva: Yurayt, 2019. — 287 bet — ISBN 978-5-534-02906-2.