
Alkadiyenlar (diyenlar, diyen uglevodorodlari, diolefinlar) — asiklik to‘yinmagan uglevodorodlar bo‘lib, ularda ikkita qo‘sh bog‘ mavjud. Har bir qo‘sh bog‘ uglerod-uglerod atomlari orasida hosil bo‘ladi. Ushbu uglevodorodlar umumiy formulasi quyidagicha bo‘lgan gomologik qatorni tashkil etadi: CnH2n-2.
Qo‘sh bog‘lardagi uglerod atomlari sp²-gibridlanish holatida bo‘ladi. Eng oddiy alkadiyen — propadiyen (C3H4) bo‘lib, u kumulyatsiyalangan diyenlar guruhiga kiradi.
«IUPAC» nomenklaturasiga ko‘ra, alkadiyenlar nomi tegishli alkanlar nomidagi «-an» qo‘shimchasini «-diyen» ga almashtirish orqali hosil qilinadi. Qo‘sh bog‘larning o‘rni arab raqamlari bilan ko‘rsatiladi.
Tasniflanishi
Qo‘sh bog‘larning o‘zaro joylashuviga qarab, diyenlar uch guruhga bo‘linadi:
1) allen tipidagi (kumulyatsiyalangan) bog‘li diyenlar (1,2-diyenlar): CH2=С=CH2;
2) tutashgan qo‘sh bog‘li diyenlar: qo‘sh bog‘lar bitta oddiy bog‘ bilan ajralgan (1,3-diyenlar): СH2=CH−CH=CH2;
3) ajratilgan qo‘sh bog‘li diyenlar: qo‘sh bog‘lar bir nechta oddiy bog‘ bilan ajralgan: CH2=CH−(CH2)n−CH=CH2, bunda n ≥ 1;
Diyenlarning to‘yinmagan uglerod atomlaridan biri geteroatom bilan almashgan geteroanaloglari geterodiyenlar deb ataladi.
Odatda diyenlar qatoriga asiklik va siklik 1,3-diyenlar kiritiladi. Ular gomologik qatorlar hosil qiladi va umumiy formulalari hamda bo‘ladi. Asiklik diyenlar esa strukturaviy izomerlanish jihatidan alkinlarga mos keladi.
Gomologik qator
Alkadiyenlarning gomologik qatori:
| Diyen nomi | Kimyoviy formulasi |
| Propadiyen | C3H4 |
| Butadiyen (divinil) | C4H6 |
| 1,3-pentadiyen (piperilen) | C5H8 |
| Geksadiyen | C6H10 |
| Geptadiyen | C7H12 |
| Oktadiyen | C8H14 |
| Nonadiyen | C9H16 |
| Dekadiyen | C10H18 |
Fizik xossalari
Quyi diyenlar — rangsiz, oson qaynaydigan suyuqliklar (qaynash harorati: izoprenniki 34 °C; 2,3-dimetil-1,3-butadiyenniki 68,78 °C; 1,3-siklopentadiyenniki 41,5 °C). 1,3-butadiyen va allen (1,2-propadiyen) gazlardir (Tqayn mos ravishda −4,5 °C va −34 °C).
Tutashgan qo‘sh bog‘li diyenlar o‘zaro bir-biriga aylana oladigan ikkita konformatsiyada — sisoid (s-sis-shakl) va transoid (s-trans-shakl) ko‘rinishida mavjud bo‘ladi. Ulardan s-trans-shakl barqarorroq:
Kimyoviy xossalari
Diyenlarning reaksiyaga kirishish qobiliyati qo‘sh bog‘larning tutashish xususiyatiga bog‘liq. Ajratilgan qo‘sh bog‘li diyenlarning reaksiyaga kirishish qobiliyati alkenlarnikiga o‘xshaydi. Allenlar va 1,3-diyenlarda esa tutashish ta’siri ushbu birikmalar sinflariga xos reaksion xususiyatlarni yuzaga keltiradi.
Allenlarning reaksiyalari
Allenlardagi markaziy sp-gibridlangan uglerod atomi elektrofil markaz hisoblanadi. Shu sababli, elektronakseptor o‘rinbosarlar bilan faollashtirilmagan alkenlardan farqli ravishda, allenlar yumshoq nukleofillar bilan reaksiyaga kirishib, vinil va allil hosilalarini hosil qiladi:
Allenlardagi sp-gibridlangan atomning elektrofilligi elektronakseptor guruhlar ta’sirida ortadi. Bunday holda nukleofil faqat shu atomga birikadi:
Kislota katalizatorligida allen gidratlanganda proton chekka uglerod atomiga birikadi. Natijada hosil bo‘lgan enol keyinchalik tautomerlanadi va atseton hosil bo‘ladi:
Ishqorlar yoki kislotalar ta’sirida allenlar prototrop qayta guruhlanish orqali 1,3-diyenlarga aylanishi mumkin:
1,3-diyenlarning reaksiyalari
1,3-diyenlarning o‘ziga xos reaksion qobiliyati qo‘sh bog‘larning tutashishi tufayli yuzaga keladigan mezomeriya bilan bog‘liq:
Natijada tutashgan diyenlarga elektrofil birikish reaksiyalarida rezonans orqali barqarorlashgan oraliq allil karbokationlari hosil bo‘lishi bilan boradigan 1,4-birikish reaksiyalari xosdir:
- ,
bunda Х — Hal, H, Y esa Hal, OH
Tutashgan qo‘sh bog‘li diyenlar oson polimerlanadi (1,4-birikish mexanizmi bo‘yicha). 1,3-diyenlarning polimerlanishi diyen kauchuklari sintezining asosini tashkil etadi.
Diyenlar, shuningdek, alkenlar hamda elektronakseptor o‘rinbosarlar ta’sirida ko‘p bog‘i faollashgan boshqa birikmalar — diyenofillar bilan reaksiyaga kirishib, [4+2]-birikish mahsulotlarini hosil qiladi (Dils — Alder reaksiyasi)
Olinishi
Shartli ravishda bu reaksiyani degidratlanish — ikki molekula etil spirtining bir vaqtning o‘zida molekulalararo degidrogenlanishi bilan kechadigan jarayon — deb ifodalash mumkin.
Adabiyotlar
- Grandberg I. I., Nam N. L. Organik kimyo. O‘rta maxsus kasbiy ta’lim uchun darslik. — 8-nashr. — Moskva: Yurayt, 2016. — 608 bet — ISBN 978-5-9916-6328-1.
- Kaminskiy V. A. Organik kimyo. 2 qismda. 1-qism. — 2-nashr. — Moskva: Yurayt, 2019. — 287 bet — ISBN 978-5-534-02906-2.