Dengiz sathidan balandlik

Yevropadagi balandlik tizimlari

Dengiz sathidan balandlik, mutlaq balandlik — Yer yuzasidagi nuqta bilan balandliklarni hisoblash boshlanadigan nuqta (boshlang‘ich punkt) orasidagi potensiallar farqining chiziqli o‘lchovi[manba 2401 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Boshlang‘ich punktning balandligi nolga teng deb qabul qilinadi.

Dengiz sathidan balandlikni taxminan obyekt bilan to‘lqinlar va suv ko‘tarilishi-pasayishi ta’siridan xoli dengiz yuzasining o‘rtacha sathi orasidagi vertikal masofa yoki (obyekt quruqlikda joylashgan bo‘lsa) geoid yuzasigacha bo‘lgan masofa sifatida aniqlash mumkin. Dengiz sathidan yuqorida joylashgan nuqtaning balandligi musbat, undan pastdagisi esa manfiy hisoblanadi.

Og‘irlik kuchi potensiallari farqi ikki nuqtaning balandlik bo‘yicha o‘zaro joylashuvini to‘liq tavsiflaydi: suv potensiali kichik bo‘lgan nuqtadan potensiali katta bo‘lgan nuqtaga oqadi.

Quyidagi tushunchalarni bir-biridan farqlash kerak:

  • balandlikni (balandliklar farqini) qo‘llanilayotgan tizimdagi oddiy nivelirlashdagi balandlik orttirmalari yig‘indisidan farqlash kerak: nivelirlashdagi balandlik orttirmalari yig‘indisi geometrik nivelirlash qaysi yo‘l bo‘ylab bajarilganiga bog‘liq.
  • balandlikni (balandliklar farqini) qo‘llanilayotgan tizimdagi geodezik balandlikdan farqlash kerak. Nuqtaning geodezik balandligi — shu nuqtadan hisoblash uchun qabul qilingan Yer ellipsoidi yuzasigacha bo‘lgan masofa bo‘lib, u potensiallar farqiga bog‘liq emas (ya’ni suv geodezik balandlik ortib boradigan tomonga ham oqishi mumkin). Geodezik balandlik dengiz sathidan balandlikdan balandlik anomaliyasi miqdoricha farq qiladi.

Tushuncha tarixi

XIX asr o‘rtalariga kelib, geometrik nivelirlash orqali balandliklarni aniqlashda hisoblangan balandlik orttirmalarini Yer markazigacha bo‘lgan masofalar farqiga teng deb bo‘lmasligi ayon bo‘ldi: Yerning gravitatsion maydoni markaziy emasligi va og‘irlik kuchi potensialining sathiy yuzalari o‘zaro parallel emasligini hisobga olish zarur edi. A. P. Bolotov fransuz akademigi L. Pyuissan[ingl.] izidan borib, balandliklarni okean yuzasiga parallel bo‘lgan sferoid yuzalarga tushirilgan perpendikulyarlar bo‘yicha hisoblash mumkinligini ta’kidladi. Pyuissan 1805 yilda chop etilgan kitobida «nivelirlash» atamasining o‘zini ishlatmagan holda geometrik nivelirlash tamoyillarini bayon qilgan (230—237-betlar), ammo Laplas bo‘yicha refraksiya tuzatmalarini hisobga olgan (223—229-betlar). U balandliklar farqini sharsimon Yer markazigacha bo‘lgan masofalar farqiga teng deb hisoblagan. «nivelirlash» atamasi Pyuissanning 1807 yilgi kitobida paydo bo‘lgan. Laplas astronomik va yerga oid refraksiyani hamda barometr yordamida balandlikni o‘lchashni tavsiflagan.

1870 yilda Simplon va Sen-Gotard hududlarida Alp tog‘larini kesib o‘tgan geometrik nivelirlash poligonida taxminan 1,2 m lik yopilish xatosi aniqlangani geodezistlarning e’tiborini shu masalalarga qaratdi. Keyinchalik bu nomuvofiqlik hisoblashdagi xato natijasi ekani, bunday hollarda og‘irlik kuchining ta’siri esa bir detsimetrdan ham oshmasligi ma’lum bo‘ldi. Teodor Vand, G. Zaxarie (G. Zachariae), F. R. Gelmert shu davrda Yer gravitatsion maydonida balandliklarni hisoblashga oid ishlarini e’lon qildilar. Mashhur nemis geodezisti Gelmertning hissasi (va keyingi nashrlari) ayniqsa katta bo‘ldi. Aynan u yuqorida tilga olingan ta’sirni to‘g‘ri baholadi va dinamik balandliklarni taklif etdi. Bu balandliklar hozirgacha nivelirlash nazariyasi va amaliyotida ahamiyatini saqlab kelmoqda (atamaning o‘zi keyinroq paydo bo‘lgan). Shuningdek, u ortometrik balandliklarni hisoblash usulini ishlab chiqdi; SSSRda bunday balandliklar normal balandliklar bilan almashtirilguniga qadar qo‘llanilgan. Gauss–Listing geoidi ustidagi balandliklar bo‘lgan ortometrik balandliklar nazariyasini rivojlantirar ekan, Gelmert ularni Yer yuzasida o‘tkazilgan o‘lchash natijalari asosida aniq hisoblab bo‘lmasligini ta’kidladi.

1945 yilda M. S. Molodenskiy (TsNIIGAiK) Yer shakli va tashqi gravitatsion maydonini birgalikda aniqlash masalasini yechishda normal balandliklardan birinchi bo‘lib foydalandi. Normal balandliklar tizimi keyinchalik texnika fanlari nomzodi V. F. Yeremeyev (TsNIIGAiK) ishlarida rivojlantirildi va 1972 yilga kelib to‘liq ishlab chiqildi.

Dengiz sathidan balandlikning asosiy tizimlari

  1. Dinamik balandlik (potensiallar farqini doimiy kattalikka — og‘irlik kuchining o‘rtacha qiymatiga yaqin miqdorga, masalan, 45° kenglikdagi normal og‘irlik kuchining o‘rtacha qiymatiga bo‘lish orqali chiziqli o‘lchovga o‘tkazish). Dinamik balandliklardan yopiq suv havzasi yoki gidrotexnika inshootining bir xil sathiy yuzasi yaqinida foydalanish qulay: bunday vaziyatda o‘lchangan balandlik orttirmalari tegishli dinamik balandliklar farqidan tafovut qilmaydi. Dinamik balandliklarni geodezik masalalarni yechishda qo‘llash noqulay, chunki hatto aniqligi past nivelirlash chiziqlarida ham dinamik balandliklarga o‘tish uchun tuzatma kiritish talab etiladi.
  2. Ortometrik balandlik (haqiqiy og‘irlik kuchi maydonidagi kuch chizig‘ining Bruns geoididan Yer yuzasidagi nuqtagacha bo‘lgan kesmasi; potensiallar farqi ushbu kesma bo‘ylab haqiqiy og‘irlik kuchining integral o‘rtacha qiymatiga bo‘linib, chiziqli o‘lchovga o‘tkaziladi). Ortometrik balandlikning vertikal yo‘nalishdagi orttirmalari uzunlik orttirmalariga aynan teng.
  3. Normal balandlik (normal og‘irlik kuchi maydonidagi kuch chizig‘ining sathiy ellipsoid yuzasidan yuqoriga tomon, normal potensiallar farqi haqiqiy potensiallar farqiga teng bo‘ladigan nuqtagacha bo‘lgan kesmasi; potensiallar farqi shu kesma bo‘ylab normal og‘irlik kuchining integral o‘rtacha qiymatiga bo‘linib, chiziqli o‘lchovga o‘tkaziladi). Normal balandliklarning qiymatlari umumiy holda bir xil sathiy yuza bo‘ylab o‘zgarmas bo‘lmasa-da, turli potensiallarga ega sathiy yuzalarni ortometrik balandliklarga qaraganda yaxshiroq tavsiflaydi. Normal balandlikning vertikal yo‘nalishdagi orttirmalari uzunlik orttirmalariga teng emas va anomal gravitatsion maydonning balandlik ortishi bilan susayishiga mos keladi.
  4. Normal-ortometrik balandlik (normal og‘irlik kuchi maydonidagi kuch chizig‘ining Yer yuzasidan pastga tomon, normal potensiallar farqi haqiqiy potensiallar farqiga teng bo‘ladigan nuqtagacha bo‘lgan kesmasi; potensiallar farqi shu kesma bo‘ylab normal og‘irlik kuchining integral o‘rtacha qiymatiga bo‘linib, chiziqli o‘lchovga o‘tkaziladi).

Balandliklarni hisoblashning boshlang‘ich punkti

Turli mamlakatlarda balandliklarni hisoblash uchun turli boshlang‘ich punktlardan foydalaniladi.

Rossiyada davlat balandlik tizimi sifatida 1977-yilgi Boltiq normal balandliklar tizimi qo‘llaniladi. Ushbu tizim SSSR GUGK tomonidan 1977 yilda asosiy balandlik tayanchini tashkil etuvchi I va II klass davlat nivelirlash tarmog‘i punktlaridagi o‘lchash natijalarini tenglashtirish asosida belgilangan. Rossiya va Qozog‘istonda Yer yuzasi nuqtalarining dengiz sathidan balandligi Boltiq dengizining ko‘p yillik o‘rtacha sathidan hisoblanadi. Bu sath Kronshtadt futshtogidagi belgi bilan qayd etilgan.

Misollar

  • Dunyodagi quruqlikning eng baland nuqtasi — Jomolungma tog‘i Himolay tog‘larida joylashgan: dengiz sathidan 8848 m baland.
  • Dunyodagi quruqlikning eng past joyi — O‘lik dengiz sohili: dengiz sathidan 417,5 m past.

Tog‘ cho‘qqilarining dengiz sathidan balandligi trigonometrik nivelirlashda qiya vizirlash nuri yordamida taxminan 1 m aniqlikda aniqlangan. Cho‘qqining hisoblash ellipsoidiga nisbatan geodezik balandligi esa geodezik GNSS qabul qilgichlari yordamida 1 sm gacha aniqlikda aniqlanishi mumkin.

Sharhlar

Havolalar

Adabiyotlar