DDoS hujumi nima

DDoS-hujum

DoS-hujum (ingl. denial-of-service attack — «xizmat ko‘rsatishni rad etishga olib keluvchi hujum») — tarmoq tizimiga masofadan turib amalga oshiriladigan hujum bo‘lib, uning resurslarini tugatish va foydalanuvchilarni undan foydalanish imkoniyatidan mahrum qilish maqsadida juda ko‘p so‘rov yuborish orqali amalga oshiriladi. DDoS-hujumda DDoS-hujumda so‘rovlar ko‘plab turli manbalardan yuboriladi.

Tizim ishining to‘xtashi uni egallab olish yo‘lidagi bosqich ham bo‘lishi mumkin (agar noodatiy vaziyatda dasturiy ta’minot muhim ma’lumotlarni, masalan, versiyasi, dastur kodining bir qismi va hokazolarni oshkor qilsa). Biroq ko‘pincha bu iqtisodiy bosim vositasi hisoblanadi: daromad keltiradigan oddiy xizmatning to‘xtashi, provayder hisoblari va hujumdan himoyalanish choralari nishonga sezilarli moliyaviy zarar yetkazadi.

Taqsimlangan DoS-hujum

Agar hujum bir vaqtning o‘zida ko‘p sonli kompyuterlardan amalga oshirilsa, bu DDoS-hujum (ingl. Distributed Denial of Service, taqsimlangan xizmat ko‘rsatishni rad etish hujumi) deb ataladi. Bunday hujum kuchli himoyalangan yirik kompaniya yoki davlat tashkiloti xizmatlarini ishdan chiqarish zarur bo‘lganda qo‘llanadi.

Avval tajovuzkor maxsus tayyorlangan skriptlar orqali katta tarmoqni tekshirib, zaif bo‘lishi mumkin bo‘lgan tugunlarni aniqlaydi. Tanlangan tugunlarga hujum qilib, ularda administrator huquqlarini qo‘lga kiritadi. Egallangan tugunlarga troyan dasturlario‘rnatiladi; ular fon rejimidaishlaydi. Shundan so‘ng bu kompyuterlar zombi-kompyuterlardeb ataladi. Ularning foydalanuvchilari DDoS-hujumning ehtimoliy ishtirokchilariga aylanganini hatto sezmaydi. Keyin tajovuzkor qo‘lga kiritilgan kompyuterlarga muayyan buyruqlar yuboradi va ular birgalikda nishondagi kompyuterga DoS-hujum uyushtiradi.

DDoS-hujumlarda ixtiyoriy qatnashish imkonini beradigan dasturlar ham mavjud.

Ba’zan bexosdan qilingan harakat ham amalda DDoS-hujumga sabab bo‘ladi. Masalan, mashhur internet-resursda unumdorligi uncha yuqori bo‘lmagan serverdagi saytga havola joylashtirilishi (Slashdot effekti). Foydalanuvchilar oqimining keskin ortishi serverga ruxsat etilgan yuklamadan oshib ketadi va ularning bir qismiga xizmat ko‘rsatish to‘xtaydi.

DDoS-hujumlardan himoyalanish

Tarmoq hujumlaridan himoyalanish uchun o‘tkazuvchanligi yuqori internet kanaliga ulangan bir qator filtrlardan foydalaniladi. Filtrlar o‘zidan o‘tayotgan trafikniketma-ket tahlil qilib, noodatiy tarmoq faolligi va xatolarni aniqlaydi. Noodatiy trafikning tekshiriladigan andozalari hozirgacha ma’lum bo‘lgan barcha hujum usullarini, jumladan taqsimlangan botnetlar yordamida amalga oshiriladigan usullarni ham qamrab oladi. Filtrlar marshrutizatorlar, boshqariladigan kommutatorlaryoki maxsus apparat vositalari darajasida ishlashi mumkin.

DDoS-hujumlardan foydalanish sabablari

DDoS-hujumlar qurbonlari

Axborot xavfsizligi mutaxassislari DDoS-hujumlardan foydalanishning bir nechta sababini ajratib ko‘rsatadi.

Shaxsiy adovat

Bu sabab ko‘pincha yirik tijorat va davlat tashkilotlari hamda kompaniyalarga hujum qilishga turtki bo‘ladi. Masalan, 1999-yilda Federal qidiruv byurosining (FQB)veb-saytlariga hujum qilingan va ular keyinchalik bir necha hafta davomida ishlamagan. Bunga FQBning xakerlarga qarshi yaqinda o‘tkazgan reydi sabab bo‘lgan.

Ko‘ngilxushlik

Hozir DoS-hujumlarga qiziquvchilar tobora ko‘payib, ko‘pchilik o‘zini bu sohada sinab ko‘rishni istamoqda. Shu bois ko‘plab yangi boshlovchi tajovuzkorlar ko‘ngilxushlik uchun DoS-hujumlar uyushtiradi. Muvaffaqiyatli hujumdan so‘ng ular yetkazgan zararining ko‘lamini kuzatadi.

Siyosiy norozilik

Siyosiy norozilik maqsadida uyushtirilgan eng mashhur DDoS-hujumlar Estoniyadagi Ozodlik keltirgan jangchi yodgorligini qo‘llab-quvvatlash (2007), Gruziya (2008), WikiLeaks (2011), Megaupload (2012) va EX.UA (2012).

G‘irrom raqobat

DDoS-hujumlar g‘irrom raqobatchining.

Tovlamachilik yoki shantaj

DDoS-hujumlar tovlamachilik yoki shantajmaqsadida ham amalga oshirilishi mumkin. Bunda tajovuzkor oldindan sayt egasi bilan bog‘lanadi.

DoS-hujumlarning tasnifi

Xakerlar uchun tizimga to‘liq kirish huquqini qo‘lga kiritishdan ko‘ra DoS-hujum uyushtirish ancha oson. DoS holati, ya’ni foydalanuvchilar server taqdim etadigan resurslardan foydalana olmaydigan yoki ularga kirish ancha qiyinlashadigan vaziyat turli sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin:

O‘tkazuvchanlik kanalini to‘ldirish

Hozir deyarli har bir kompyuter internetga yoki mahalliy tarmoqqa ulangan. Bu aloqa kanalining o‘tkazuvchanlik imkoniyatini to‘ldirish orqali DoS-hujum uyushtirish uchun qulay sharoit yaratadi. Tajovuzkorlar odatda fluddan (ingl. flood — «toshqin», «to‘ldirish») foydalanadi. Flud — kompyuter tizimi yoki tarmoq uskunasiga ko‘plab, odatda ma’nosiz yoki noto‘g‘ri shakllantirilgan so‘rovlar yuborish bilan bog‘liq hujum. Uning maqsadi yoki natijasi protsessor, xotira yoki aloqa kanallari kabi tizim resurslari tugashi sababli tizim ishini to‘xtatishdir. Fludning bir nechta turi mavjud.

HTTP-flud va ping-flud

Bu DoS-hujumning eng sodda turidir. Oddiy ping-so‘rovlar yordamida kanalni to‘ldirish faqat hujumchining aloqa kanali jabrlanuvchi kompyuter kanalidan ancha keng bo‘lsa mumkin. Biroq serverga qarshi bunday hujum samarasiz, chunki server ham odatda yuqori o‘tkazuvchanlikka ega. Serverga hujum qilishda ko‘pincha HTTP-flud qo‘llanadi. Hujumchi kichik hajmli HTTP-paket yuboradi, biroq server unga yuzlab marta kattaroq paket bilan javob qaytaradigan qilib tuzadi. Server kanali hujumchinikidan o‘n baravar keng bo‘lsa ham, nishon kanalini to‘ldirish ehtimoli yuqori bo‘ladi. Javob HTTP-paketlari hujumchining o‘z xizmatini to‘xtatib qo‘ymasligi uchun u har safar IP-manzilini tarmoqdagi boshqa tugunlarning IP-manzillari bilan almashtiradi.

Spoofing hujumi

Spoofing hujumi — DoS/DDoS hujum turi bo‘lib, unda tajovuzkor foydalanuvchining IP-manzili boshqa istalgan manzil bilan almashtiriladi.

Smurf hujumi (ICMP-flud)

Smurf hujumi yoki ICMP-flud — DoS-hujumlarning eng xavfli turlaridan biri, chunki bunday hujumdan keyin jabrlanuvchi kompyuterda xizmat ko‘rsatish deyarli 100 % kafolat bilan to‘xtaydi. Tajovuzkor tizimdagi faol tugunlarni aniqlash uchun keng tarqatish (broadcast) usulidan foydalanib, ping-so‘rovyuboradi. Birgina hujumchi jabrlanuvchi kompyuterni ishdan chiqara olmasligi ayon, shu bois hujumga yana bir ishtirokchi — kuchaytiruvchi tarmoq kerak bo‘ladi. Tajovuzkor uning keng tarqatish manziliga soxta ICMP-paketyuboradi. So‘ng yuboruvchi manzili jabrlanuvchining manziliga almashtiriladi. Barcha tugunlar ping-so‘rovga javobni jabrlanuvchiga yuboradi. Shuning uchun 200 ta tugundan iborat kuchaytiruvchi tarmoq orqali yuborilgan ICMP-paket 200 baravar kuchayadi. Bunday hujum uchun odatda katta tarmoq tanlanadi, shunda jabrlanuvchi kompyuterning bardosh berish imkoniyati juda kam bo‘ladi.

Fraggle hujumi (UDP-flud)

Fraggle hujumi[ingl.] («parchalanuvchi granata» hujumi) Smurf hujumining to‘liq o‘xshashi bo‘lib, unda ICMP-paketlar o‘rniga UDPpaketlari ishlatiladi. Shu sababli u UDP-flud deb ham ataladi. Hujumning ishlash tamoyili oddiy: jabrlanuvchining yettinchi portiga keng tarqatish so‘rovi orqali echo-buyruqlar yuboriladi. Keyin tajovuzkorning IP-manzili jabrlanuvchining IP-manziliga almashtiriladi va jabrlanuvchi ko‘plab javob xabarlarini oladi. Ularning soni tarmoq tugunlari soniga bog‘liq. Hujum kanalni to‘ldirib, jabrlanuvchiga xizmat ko‘rsatishni butunlay to‘xtatadi. Agar echo xizmati o‘chirilgan bo‘lsa, ICMP-xabarlar hosil bo‘ladi va ular ham kanalni to‘ldiradi.

SYN-paketlar oqimi bilan hujum (SYN-flud)

TCP ulanishini o‘rnatish

Smurf hujumi paydo bo‘lishidan avval SYN-paketlar oqimi yordamidagi, ya’ni SYN-fludhujumi keng tarqalgan edi. Uning ishlashini tushuntirish uchun bir-biri bilan ulanish o‘rnatmoqchi bo‘lgan A va B tizimlaridagi TCP ulanishiniko‘rib chiqamiz. Ulanish o‘rnatilgach, ular ma’lumot almasha oladi. Ulanishni o‘rnatish uchun ma’lum miqdorda resurs ajratiladi va DoS-hujumlar aynan bundan foydalanadi. Bir necha yolg‘on so‘rov yuborish orqali ulanish uchun ajratilgan barcha resurslarni tugatish mumkin. Jarayonni batafsil ko‘raylik. A tizimidagi xaker B tizimiga SYN-paket yuborishdan oldin o‘z IP-manzilini mavjud bo‘lmagan manzilga almashtiradi. B kompyuteri bundan bexabar holda mavjud bo‘lmagan IP-manzilga SYN/ACK javobini yuboradi va SYN-RECEIVED holatiga o‘tadi. SYN/ACK xabari A tizimiga yetib bormagani uchun B kompyuteri hech qachon ACK bayroqli paketni olmaydi. Ushbu tugallanmagan ulanish navbatga qo‘yiladi va faqat 75 soniya o‘tgach navbatdan chiqariladi. Tajovuzkorlar bundan foydalanib, tizim resurslarini butunlay tugatish uchun jabrlanuvchi kompyuteriga har 10 soniyada bir nechtadan SYN-paket yuboradi. Tajovuzkor manba IP-manzilini doim o‘zgartirib turishi sababli hujum manbasini aniqlash juda qiyin.

Resurslar yetishmovchiligi

Tajovuzkorlar DoS-hujumning bu turidan operativ va fizik xotira, protsessor vaqti va boshqa resurslarni egallash uchun foydalanadi. Odatda bunday hujumlar xaker tizimning ayrim resurslarini allaqachon boshqarayotgan sharoitda uyushtiriladi. Maqsad — qo‘shimcha resurslarni egallash. Buning uchun kanal o‘tkazuvchanligini to‘ldirish shart emas; jabrlanuvchining protsessorini ortiqcha yuklash, ya’ni mavjud barcha protsessor vaqtini band qilish kifoya.

«Og‘ir» so‘rovlarni yuborish

Hujumchi serverga aloqa kanalini to‘ldirmaydigan (odatda kanal yetarlicha keng), lekin protsessorning barcha vaqtini sarflaydigan paketlarni yuboradi. Server protsessori ularni qayta ishlash jarayonida murakkab hisob-kitoblarga bardosh bera olmasligi mumkin. Natijada nosozlik yuz beradi va foydalanuvchilar zarur resurslardan foydalana olmaydi.

Server jurnal fayllarini to‘ldirish

Jurnal fayllari — tarmoq foydalanuvchilari yoki dastur harakatlari yozib boriladigan server fayllaridir. Tajribasiz administrator serveridagi tizimni noto‘g‘ri sozlab, kerakli cheklovni o‘rnatmasligi mumkin. Xaker bu xatodan foydalanib, katta hajmli paketlar yuboradi va ular tez orada server qattiq diskidagi barcha bo‘sh joyni egallaydi. Biroq bu hujum faqat tajribasiz administrator bo‘lgan holatda ish beradi, malakali mutaxassislar jurnal fayllarini alohida tizim diskida saqlaydi.

Kvotalash tizimining noto‘g‘ri ishlashi

Ayrim serverlarda tashqi dasturni veb-server bilan bog‘lovchi CGI-dasturmavjud. Agar xaker CGI dasturiga kirish huquqini olsa, serverning operativ xotirasi va protsessor vaqti kabi ko‘plab resurslarini ishlatadigan skript (ingl. scripting languageyozishi mumkin. Masalan, CGI-skripti katta massivlarni takror-takror yaratishi yoki murakkab matematik formulalarni hisoblashni o‘z ichiga olishi mumkin. Bunda markaziy protsessor bir skriptga bir necha ming marta murojaat qilishi mumkin. Demak, kvotalash tizimi noto‘g‘ri sozlangan bo‘lsa, bunday skript qisqa vaqt ichida serverning barcha resurslarini egallaydi. Muammoni hal qilishning tabiiy yo‘li — xotiradan foydalanishga muayyan cheklov o‘rnatish. Ammo bu holda ham skript jarayoni cheklovga yetgach, xotiradagi eski ma’lumotlarni bo‘shatmaguncha kutish holatida qoladi. Shu sababli foydalanuvchilarga tizim resurslari yetishmaydi.

Foydalanuvchi ma’lumotlarini yetarlicha tekshirmaslik

Foydalanuvchi ma’lumotlarini yetarlicha tekshirmaslik cheksiz yoki uzoq davom etadigan siklga, protsessor resurslarining uzoq vaqt yuqori darajada sarflanishiga (hatto butunlay tugashiga) yoxud juda ko‘p operativ xotira ajratilishiga (hatto mavjud xotira tugashiga) olib kelishi mumkin.

Ikkinchi turdagi hujum

Bu hujum himoya tizimining yolg‘on ishga tushishini keltirib chiqarish va shu tariqa resursdan foydalanish imkoniyatini yo‘qotishga qaratilgan.

Dasturlashdagi xatolar

DoS-hujumlarni amalga oshiruvchi tajribali mutaxassislar kanalni to‘ldirish kabi sodda usuldan foydalanmaydi. Jabrlanuvchi tizimining tuzilishini to‘liq o‘rganib, ular tijorat korxonalari yoki tashkilotlarining murakkab tizimlariga hujum qilishga yordam beruvchi dasturlar (eksploytlar) yozadi. Bular ko‘pincha dastur kodidagixatolar bo‘lib, foydalanilmaydigan manzil maydoniga murojaat qilish, taqiqlangan ko‘rsatmani bajarish yoki dasturda qayta ishlanmaydigan boshqa istisno vaziyatga olib keladi. Natijada server dasturi avariya bilan tugaydi. Klassik misol — nol (ingl. null) manzilga murojaat qilish.

Dastur kodidagi nuqsonlar

Istisno vaziyatlarni qayta ishlash operatsion tizim ishlab chiquvchilari uchun doimo murakkab masala bo‘lib kelgan. Tajovuzkorlar dastur yoki operatsion tizim kodidagi xatolarni topadi va tizimni o‘zi qayta ishlay olmaydigan istisno vaziyatlarga duchor qiladi. Natijada nosozliklar yuz beradi. Oddiy misol — RFC hujjatlariningtalab va standartlariga rioya qilmagan holda paketlarni tez-tez uzatish. Tajovuzkorlar tarmoq steki istisno vaziyatlarni qayta ishlay olishini kuzatadi. Agar buni uddalay olmasa, bunday paketlarni yuborish yadro vahimasiga (kernel panic) yoki hatto butun tizimning ishdan chiqishiga olib keladi.

Bu toifaga Ping of Deathxatosi kiradi; u 1990-yillarda keng tarqalgan. IPv4 paketining uzunligi RFC 791 standartiga ko‘ra, IPv4 standartiga ko‘ra 65 535 baytdan oshmasligi kerak; jabrlanuvchi kompyuteriga oldindan qismlarga ajratilgan, bundan kattaroq ICMPpaket yuboriladi va shu paket tufayli jabrlanuvchi tizimida bufer to‘lib ketadi. O‘sha davrdagi boshqa xato — WinNuke (. Windows 95 TCP-paketdagi kam qo‘llanadigan URG bitini noto‘g‘ri qayta ishlagan).

Buferning to‘lib ketishi

Dasturchi xatosi tufayli dastur bufer chegarasidan tashqariga ma’lumot yozsa, bufer to‘lib ketishi yuz beradi. Faraz qilaylik, dasturchi ma’lum bir protokol asosida tarmoq orqali ma’lumot almashadigan ilova yaratdi. Protokolda paketning muayyan maydonida ko‘pi bilan 65536 bayt ma’lumot bo‘lishi qat’iy belgilangan. Biroq ilova sinovdan o‘tkazilgach, uning mijoz qismida bu maydonga 255 baytdan ortiq ma’lumot joylashtirishga ehtiyoj yo‘qligi aniqlandi. Shu bois server qismi ham ko‘pi bilan 255 bayt qabul qiladi. Keyin tajovuzkor ilova kodini o‘zgartirib, mijoz qismi protokolda ruxsat etilgan barcha 65536 baytni yuboradigan qiladi, lekin server qismi buni qabul qilishga tayyor emas. Natijada bufer to‘lib ketadi va foydalanuvchilar ilovadan foydalana olmay qoladi.

Marshrutlash va DNS-hujumlar

DNS-hujum

DNS-serverlarga qarshi barcha hujumlarni ikki turga ajratish mumkin:

DNS-serverlardagi dasturiy ta’minot zaifliklariga qarshi DoS-hujumlar

Ular keshga qarshi hujumlar deb ham ataladi. Bunday hujumda tajovuzkor jabrlanuvchi domenining DNS-serveri IP-manzilini soxtalashtiradi. Shundan so‘ng jabrlanuvchi HTML-sahifani so‘raganda yo «qora tuynuk»ka tushadi (IP-manzil mavjud bo‘lmagan manzilga almashtirilgan bo‘lsa), yo bevosita tajovuzkor serveriga o‘tib qoladi. Ikkinchi holat xavfliroq, chunki tajovuzkor bundan bexabar jabrlanuvchining shaxsiy ma’lumotlarini osonlikcha qo‘lga kiritishi mumkin. Misol tariqasida ko‘raylik. Faraz qilaylik, mijoz microsoft.com saytiga kirmoqchi. Biroq tajovuzkor kompaniyaning DNS-serveridagi zaiflikdan foydalanib, microsoft.com tugunining IP-manzilini o‘zinikiga almashtirgan. Endi jabrlanuvchi avtomatik ravishda tajovuzkor saytiga yo‘naltiriladi.

DNS-serverlarga qarshi DDoS-hujumlar

Noto‘g‘ri sozlangan DNS-server orqali hujum qilish misoli tasviri.

Keyingi gap DDoS-hujumlar haqida boradi, chunki DNS-serverlarning ishtiroki doimo ko‘plab kompyuterlar qatnashishini anglatadi. DNS-serverlarga qarshi hujumlar juda oddiy usullar bo‘lib, aloqa kanalini to‘ldirish yoki tizim resurslarini egallash orqali DNS-server xizmatini ishdan chiqaradi. Biroq buning uchun nihoyatda ko‘p zombi-kompyuterlarkerak bo‘ladi. Muvaffaqiyatli hujumdan so‘ng DNS-server domen nomini saytning IP-manziliga aylantira olmagani sababli foydalanuvchilar internetdagi kerakli sahifasiga kira olmaydi. Hozir juda ko‘p zombi-kompyuterdan foydalanib DNS-serverlarga hujum qilish (bunday tizim «botnet» deb ataladi) avvalgidek dolzarb emas, chunki internet-provayderlar tashqariga chiqayotgan katta trafikni osongina sezib, uni bloklaydi. Endi tajovuzkorlar kichik botnetlardan foydalanadi yoki ularsiz ham ish ko‘radi. Asosiy g‘oya shundaki, xakerlar DNS-serverlardan, jumladan DNSSECtexnologiyasi asosida ishlaydigan serverlardan foydalanadi. DNS-so‘rovlarning qaytarilgan javoblari hajmi ortishi sababli hujum kuchayadi. Ideal holatda muayyan provayder DNS-serverlari faqat o‘sha provayder foydalanuvchilaridan kelgan so‘rovlarni qayta ishlashi kerak, ammo amalda bunday emas. Butun dunyoda internetdagi istalgan foydalanuvchining so‘rovini qabul qiladigan noto‘g‘ri sozlangan serverlar juda ko‘p. Cloudflare kompaniyasi xodimlarining ta’kidlashicha, internetda 68 mingdan ortiq noto‘g‘ri sozlangan DNS-server mavjud bo‘lib, ulardan 800 dan ortig‘i Rossiyada joylashgan. Aynan shu serverlardan DDoS-hujumlarda foydalaniladi. Asosiy tamoyil shuki, deyarli barcha DNS-so‘rovlar UDP protokoli orqali yuboriladi, bu protokolda esa javob manzilini jabrlanuvchining manzili bilan almashtirish nisbatan oson. Shu bois tajovuzkor noto‘g‘ri sozlangan DNS-server orqali javobi imkon qadar katta bo‘ladigan so‘rov yuboradi (masalan, DNS jadvalidagi barcha yozuvlar ro‘yxati). Bunda javob qaytadigan IP-manzil jabrlanuvchining manzili bilan almashtiriladi. Provayder serverlari odatda yuqori o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lgani sababli soniyasiga bir necha o‘n Gbit trafik hosil qiladigan hujum uyushtirish uncha qiyin emas.

Noto‘g‘ri sozlangan DNS-serverlarning joylashuvi.
Qizil — taxminan 30 mingta; och bordo — taxminan 5 mingta; kulrang — 10 tadan 2000 tagacha; oq — noto‘g‘ri sozlangan DNS-serverlar deyarli yo‘q

Eng ko‘p noto‘g‘ri sozlangan DNS-serverlarga ega avtonom tizimlar ro‘yxati, 10.11.2013 holatiga ko‘ra.

DNS-serverlar soniAvtonom tizim nomi Joylashuvi
2108BELPAK-AS Respublika unitar telekommunikatsiya korxonasi, Be Belarus
1668HINET ma’lumot uzatish biznes guruhi
1596OCN NTT Communications korporatsiyasi
1455TELEFONICA CHILE S.A. Chili
1402KIXS-AS-KR Korea Telecom Koreya
965Telefonica de Argentina Argentina
894ERX-TANET-ASN1 Tayvan akademik tarmog‘i (TANet) Information C Tayvan
827KDDI KDDI CORPORATION
770Compa Dominicana de Telefonos, C. por A. — CODETEL
723CHINANET-BACKBONE No.31,Jin-rong Street Xitoy
647LGDACOM LG DACOM Corporation
606UUNET — MCI Communications Services, Inc. d/b/a Verizon Busi
604TELKOMNET-AS2-AP PT Telekomunikasi Indonesia Indoneziya
601COLOMBIA TELECOMUNICACIONES S.A. ESP Kolumbiya

DoS/DDoS-hujumlarni aniqlash

DoS-hujumni aniqlash uchun maxsus vositalar kerak emas, chunki bunday hujumni payqamaslikning iloji yo‘q, degan fikr mavjud. Ko‘p hollarda bu haqiqatan ham shunday. Biroq jabrlanuvchilar faqat 2–3 kundan keyin payqagan muvaffaqiyatli DoS-hujumlar ham ko‘p kuzatilgan. Ba’zan hujumning salbiy oqibatlari (fludhujumi) ortiqcha internet-trafik uchun qo‘shimcha xarajatlarga olib kelgan va bu faqat internet-provayder hisob-fakturasi kelganda ma’lum bo‘lgan. Bundan tashqari, hujumni aniqlashning ko‘plab usullari nishon yaqinida samarasiz, biroq tarmoqning magistral kanallarida samarali ishlaydi. Shuning uchun aniqlash tizimlarini aynan o‘sha yerga joylashtirish maqsadga muvofiq; hujumga uchragan foydalanuvchi o‘zi sezib, yordam so‘rashini kutish shart emas. DoS-hujumlarga samarali qarshi turish uchun ularning turi, xususiyati va boshqa ko‘rsatkichlarini bilish zarur. Xavfsizlik xizmatlari aynan shu ma’lumotlarni tezkor taqdim etib, tizim sozlamalariga muayyan o‘zgartirishlar kiritishga yordam beradi. Biroq ular hujum tajovuzkor tomonidan qasddan qilinganini yoki xizmatning to‘xtashi kutilmagan hodisa oqibati ekanini aniqlay olmaydi. Xavfsizlik siyosati qoidalariga ko‘ra, DoS yoki DDoS-hujum aniqlanganda keyingi audit uchun uni qayd etish zarur. Hujum qayd etilgach, tizimni tuzatish va avvalgi ish holatiga qaytarish uchun xavfsizlik xizmatlarining yordami kerak bo‘lishi mumkin. DDoS-hujumni aniqlashda xavfsizlikka bevosita aloqador bo‘lmagan xizmatlardan ham foydalanish mumkin: masalan, trafikni boshqa aloqa kanallariga yo‘naltirish, ma’lumotlardan nusxa olish uchun zaxira serverlarni ishga tushirish. Shunday qilib, DDoS-hujumlarni aniqlash va oldini olish vositalari himoyalanayotgan tizim turiga qarab juda farq qilishi mumkin.

DoS-hujumlarni aniqlash usullarini bir necha katta guruhga ajratish mumkin:

  • signaturaviy — trafikning sifat jihatidan tahliliga asoslangan.
  • statistik — trafikning miqdoriy tahliliga asoslangan.
  • gibrid (aralash) — yuqoridagi ikkala usulning afzalliklarini birlashtiradigan.

Mashhur DDoS-hujumlar

DDoS-hujumning vizual tasviri
DDoS-hujumning eng yuqori cho‘qqisi: Cloudflare
2013-yil mart oyida LINX tarmog‘iga DDoS-hujum ta’siri
Internetdagi turli darajadagi tarmoqlar arxitekturasi

Masalan, 2012-yilda DNS-serverlarga qarshi bir nechta keng ko‘lamli DDoS-hujum uyushtirilgan. Ularning birinchisi 31-martga rejalashtirilgan, ammo amalga oshmagan. Anonymous guruhi tajovuzkorlarining maqsadi butun global internetni ishdan chiqarish edi. Ular buni 13 ta ildiz DNS-servergaDDoS-hujum uyushtirish orqali amalga oshirmoqchi bo‘lgan. Tajovuzkorlar kichikroq DNS-serverlar va internet-provayderlarnibirlashtirishga mo‘ljallangan maxsus Ramp utilitasini yaratgan. Aynan ular yordamida global tarmoqni ishdan chiqarish rejalashtirilgan edi.

Shunga o‘xshash hujum 2002-yil noyabr oyida ham amalga oshirilgan. U hamon DNS-serverlarga qarshi eng global DDoS-hujumlardan biri hisoblanadi, chunki tajovuzkorlar 7 ta ildiz serverni ishdan chiqara olgan. Keyingi hujum avgust oyida Amerikaning AT&Tkompaniyasiga — mamlakatdagi eng yirik telekommunikatsiya kompaniyasiga — qarshi amalga oshirilgan. 8 soat davom etgan hujumdan keyin kompaniyaning DNS-serverlari ishdan chiqqan. Bir muddat foydalanuvchilar nafaqat AT&T kompaniyasining saytiga, balki uning tarmog‘idagi tijorat saytlariga ham kira olmagan.

Yana bir hujum 10-noyabr 2012-yilda Go Daddykompaniyasiga qarshi amalga oshirilgan. Bu kompaniya dunyodagi eng yirik xosting-provayder sifatida ta’riflangan. Hujum oqibatlari juda og‘ir bo‘lgan: nafaqat www.godaddy.com domeni, balki kompaniyada ro‘yxatdan o‘tkazilgan 33 milliondan ortiq internet domeni ham zarar ko‘rgan.

Ancha avval, 22-avgust 2004-yilda shaxsi hanuz noma’lum tajovuzkorlar Mydoom virusi yordamida tizim dasturiy ta’minotini ishlab chiquvchi SCOkompaniyasi saytini ishdan chiqargan. Foydalanuvchilar 3 kun davomida uning saytiga kira olmagan.

Spamhaus kompaniyasiga hujum

15-sentabr 2012-yilda quvvati 65 Gbit/s bo‘lgan yirik DDoS-hujum Cloudflare kompaniyasiga uyushtirilgan. U kontentni yetkazib berish tarmog‘i bo‘lib, virtual xosting uchun mo‘ljallangan. Uning serverlari butun dunyoda joylashgan. Bu esa foydalanuvchilarga internet sahifalarini geografik jihatdan eng yaqin Cloudflare serveridan ancha tez yuklash imkonini beradi. Avval kompaniya soniyasiga bir necha o‘n Gbit quvvatdagi DDoS-hujumlarga bardosh bergan, biroq 65 Gbit/s hujumga qarshi tura olmagan. Hujum eng yuqori nuqtasiga 15-sentabr, shanba kuni soat 13:00 da yetgan. O‘sha vaqtda Cloudflare kompaniyasida ishlagan sobiq xakerlar hujum aynan qanday usulda amalga oshirilgani va tajovuzkorlar qanday qilib buncha kuchli hujum uyushtirgani bilan qiziqqan. Ma’lum bo‘lishicha, bunday hujum uchun 65 mingta botning har biri 1 Mbit/s trafik hosil qilishi kerak bo‘lardi. Biroq bu amalda imkonsiz edi, chunki internet-provayderlar bunday katta trafikni osongina aniqlab, bloklardi. Buning ustiga, katta botnetni ijaraga olish juda qimmatga tushadi. Shuning uchun hujum ochiq DNS-serverlar orqali DNS-so‘rovlarni kuchaytirish usulida amalga oshirilgani aniqlangan.

Taxminan yarim yil o‘tib, 18-martda, The New York Timesgazetasiga ko‘ra, tarixdagi eng katta DDoS-hujum boshlangan. Uning nishoni Spamhaus[ingl.]kompaniyasi bo‘lib, u spammanbalarini qora ro‘yxatga kiritish bilan shug‘ullanadi. Hujumga Spamhaus kompaniyasi Niderlandiyaning CyberBunkerxosting-provayderini spam tarqatgani uchun qora ro‘yxatga kiritgani sabab bo‘lgan. Provayder bunga ochiq DNS-serverlar orqali eng yuqori quvvati 300 Gbit/s ga yetgan DDoS-hujum bilan javob qaytargan. 19-martda hujum quvvati 90 Gbit/s ga yetgan, uning qiymati 30 Gbit/s dan boshlab o‘zgarib turgan. Shundan so‘ng qisqa sukunat kuzatilgan, ammo hujum yana kuchayib, 22-martda 120 Gbit/s ga yetgan. Hujumni qaytarish uchun Cloudflare trafikni o‘z ma’lumotlar markazlario‘rtasida taqsimlagan. Shundan so‘ng CyberBunker Cloudflare faoliyatini to‘xtata olmasligini tushunib, uning yuqori darajadagi piring hamkorlarigaqarshi yangi hujum to‘lqinini boshlagan. Paketlarning bir qismi Tier2 darajasida filtrlangan, qolgan trafik esa Tier1 darajasiga yetib borgan va aynan shu yerda hujum eng yuqori — 300 Gbit/s quvvatga chiqqan. O‘sha paytda millionlab internet foydalanuvchisi hujum ta’sirini his qilgan: ayrim saytlar sekin ishlagan. Yakunda provayderlar hujumga bardosh bergan, biroq Yevropada turli saytlarga ulanishdagi ping kechikishi biroz oshgani qayd etilgan. Masalan, Londondagi LINX trafik almashish markazida 23-mart kuni hujum sababli ma’lumot almashish tezligi ikki martadan ko‘proq kamaygan. O‘rtacha tezlik 1.2 Tbit/s dan 0.40 Tbit/s gacha pasaygan.

DDoS-hujumlardan himoyalanish

Bugungi kunda DDoS-hujumlardan to‘liq himoyalanishning imkoni yo‘q, chunki mutlaqo ishonchli tizimlar mavjud emas. Bu jarayonda inson omili ham katta o‘rin tutadi: tizim administratori marshrutizatorni noto‘g‘ri sozlashda yo‘l qo‘ygan har qanday xato juda og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shunga qaramay, hozir hujumlarga qarshi ko‘plab apparat-dasturiy himoya vositalari va tashkiliy usullar mavjud.

DDoS-hujumlarga qarshi choralarni passiv va faol, shuningdek, oldini oluvchi va javob tariqasidagi choralarga ajratish mumkin. Quyida asosiy usullar qisqacha keltirilgan.

  • Oldini olish. Muayyan shaxslarni DDoS-hujum tashkil etishga va amalga oshirishga undaydigan sabablarni bartaraf etish. (Kiberhujumlar ko‘pincha shaxsiy xafagarchilik, siyosiy, diniy va boshqa kelishmovchiliklar, jabrlanuvchining vaziyatga nomuvofiq harakati va shu kabilar oqibatida sodir bo‘ladi.) DDoS-hujum sabablarini o‘z vaqtida bartaraf etib, keyinchalik takrorlanmasligi uchun tegishli xulosalar chiqarish kerak.
  • Javob choralari. Texnik va huquqiy usullardan foydalanib, DDoS-hujumning manbasi va tashkilotchisiga imkon qadar faol ta’sir ko‘rsatish kerak. Hozir hatto hujumni bajargan shaxsni emas, balki uning tashkilotchisini ham aniqlashga yordam beruvchi maxsus kompaniyalar mavjud.
  • Dasturiy ta’minot. Zamonaviy dasturiy va apparat ta’minoti bozorida kichik va o‘rta biznesni kuchsiz DDoS-hujumlardan himoya qila oladigan vositalar ham mavjud. Odatda bular kichik server ko‘rinishida bo‘ladi.
  • Filtrlash va qora tuynukka yo‘naltirish (blackholing). Hujum qilayotgan kompyuterlardan keladigan trafikni bloklash. Bu usullarning samaradorligi hujum nishoniga yaqinlashganda kamayadi, hujum manbasiga yaqinlashganda esa ortadi. Bunda filtrlash ikki xil bo‘lishi mumkin: tarmoqlararo ekranlar va ACLro‘yxatlaridan foydalanish. Tarmoqlararo ekranlar muayyan trafik oqimini bloklaydi, biroq «yaxshi» trafikni «yomon» trafikdan ajrata olmaydi. ACL ro‘yxatlari ikkilamchi protokollarni filtrlaydi va TCP protokollariga tegmaydi. Bu server ish tezligini pasaytirmaydi, ammo tajovuzkor asosiy so‘rovlardan foydalansa, samarasiz bo‘ladi.
  • Teskari DDoS — hujum uchun ishlatilayotgan trafikni hujumchining o‘ziga qayta yo‘naltirish. Nishondagi server yetarlicha quvvatli bo‘lsa, bu usul nafaqat hujumni qaytarish, balki hujumchi serverini ham ishdan chiqarish imkonini beradi.
  • Zaifliklarni bartaraf etish. Bu usul fludhujumlariga qarshi ishlamaydi, chunki ular uchun «zaiflik» tizim resurslarining cheklanganligidan iborat. Chora tizimlar va xizmatlardagi xatolarni bartaraf etishga qaratilgan.
  • Resurslarni ko‘paytirish. Tabiiyki, bu mutlaq himoya bermaydi, ammo DDoS-hujumlarga qarshi boshqa himoya usullarini qo‘llash uchun yaxshi asos yaratadi.
  • Taqsimlash. Tizimlarni taqsimlangan va takroriy zaxira shaklida qurish. Natijada ayrim qismlar DoS-hujum tufayli ishlamay qolsa ham, tizim foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatishda davom etadi.
  • Chekinish. Hujumning bevosita nishonini (domen nomini yoki IP-manzilini) ko‘pincha hujumning bevosita nishoni bilan birga zarar ko‘radigan boshqa resurslardan imkon qadar uzoqlashtirish.
  • Faol javob choralari. Hujum manbalari, tashkilotchisi yoki boshqaruv markaziga texnik, tashkiliy hamda huquqiy vositalar orqali ta’sir ko‘rsatish.
  • DDoS-hujumlarni qaytaruvchi uskunalardan foydalanish. Masalan, DefensePro® (Radware), SecureSphere® (Imperva), Perimetr (MFI Soft), Arbor Peakflow®, Riorey, Impletec iCore va boshqa ishlab chiqaruvchilar vositalari. Qurilmalar serverlar va marshrutizatorlar oldiga o‘rnatilib, kiruvchi trafikni filtrlaydi.
  • DDoS-hujumlardan himoyalash xizmatini sotib olish. Flud oqimi tarmoq kanalining o‘tkazuvchanlik qobiliyatidan oshib ketganda ayniqsa dolzarb.

Shuningdek, Google sayt DDoS-hujumga uchraganida uning kontentini ko‘rsatish uchun o‘z resurslarini taqdim etishga tayyor. Hozircha Project Shield xizmati sinov bosqichida, ammo muayyan mavzulardagi saytlar unga qabul qilinishi mumkin. Loyihaning maqsadi — so‘z erkinligini himoya qilish.

Statistika

«Kasperskiy laboratoriyasi» mutaxassislari tadqiqot o‘tkazib, 2015-yilda Rossiyadagi har oltinchi kompaniyadan biri DDoS-hujumga uchraganini aniqlagan. Mutaxassislarning ma’lumotlariga ko‘ra, yil davomida dunyo bo‘ylab qariyb 120 mingta hujum amalga oshirilgan va ular 68 mingta resursga qaratilgan. Rossiyada kiberjinoyatchilar ko‘pincha yirik biznesni (20 % holat), o‘rta va kichik biznesni (17 %) nishonga olgan. DDoS-hujumlarning maqsadi kompaniyalar saytining bosh sahifasi ishlashiga xalaqit berish (hujumlarning 55 %), aloqa xizmatlari va elektron pochtani ishdan chiqarish (34 %), foydalanuvchining tizimga kirish funksiyasini buzish (23 %) bo‘lgan. Shuningdek, hujumlarning 18 % i fayl serverlariga, 12 % i esa moliyaviy operatsiyalar xizmatlariga qaratilgani aniqlangan. Saytlariga qilingan DDoS-hujumlar soni bo‘yicha Rossiya dunyoda beshinchi o‘rinni egallaydi. Undan ko‘proq kiberjinoyatlar Xitoy, AQSH, Koreya va Kanadada sodir etiladi. Biroq hujumlarni ko‘pincha xitoylik va rossiyalik xakerlar amalga oshiradi.

«Selectel» hisob-kitobiga ko‘ra, Rossiya kompaniyalariga eng ko‘p DDoS-hujum 2024-yil may oyida (7232 ta hodisa) uyushtirilgan. Qayd etilgan eng kuchli hujum fevralda (332 Gbit/s) sodir bo‘lgan. 7 oy davomida kompaniya 31 436 ta DDoS-hujumni muvaffaqiyatli qaytargan; ularning umumiy davomiyligi 3895 soatni tashkil qilgan.

Adabiyotlar

Havolalar