Dasturlash nima

Ma’lumotlar va ko‘rsatmalar tashqi perfokartalarda saqlangan, saralangan hamda 1970-1980-yillarning o‘rtalarigacha dasturiy kartalar to‘plamlariga tartib bilan joylashtirilgan.

Dasturlash — yaratish va o‘zgartirish jarayoni, ya’ni kompyuter dasturlari bilan ishlash.

Dasturlash tillari asoschilaridan biri bo‘lgan Niklaus Virt ta’biri bilan aytganda, «Dasturlar = algoritmlar + ma’lumotlar tuzilmalari».

Dasturlashda dasturlash tillari va dasturlash vositalaridan foydalaniladi. Dasturlash tillari odatda dasturlarning matnli ifodasiga asoslanadi, ammo ba’zan, masalan, vizual dasturlash yoki «zero-code» (kodsiz) dasturlashdan ham foydalanish mumkin.

Tarix

Kommutatsiya paneli jamlovchi mashina IBM 402

205-yil miloddan avval (miloddan avvalgi 150-yil) — Antikitera mexanizmi — Qadimgi Yunonistonda yaratilgan hisoblash qurilmasibo‘lib, unda tishli g‘ildiraklar turli o‘lcham va tuzilishda qo‘llangan. Shu tariqa u Meton siklinikuzatish uchun xizmat qilgan. Bu sikldan hanuz oy-quyosh taqvimlarida foydalaniladi.

1206-yil — Al-Jazariy dasturlanadigan avtomat-odamsimon qurilmayaratgan. Ushbu qurilmalardagi tizimlardan birida maxsus qisqichlar va kulachoklaryog‘och qutining muayyan joylariga joylashtirilgan bo‘lib, ular ketma-ket richaglarniishga tushirgan. Richaglar esa, o‘z navbatida, urma cholg‘u asboblarini boshqargan[manba 3175 kundan beri ko‘rsatilmagan].

1804-yil — Jozef Mari Jakkar tomonidan yaratilgan Jakkar to‘quv dastgohito‘qimachilik sanoatida inqilob yasadi: gazlamalardagi naqshlarni perfokartalaryordamida dasturlash imkonini berdi. Ba’zan u ilk dasturlanadigan qurilma deb hisoblanadi[manba 3175 kundan beri ko‘rsatilmagan].

1843-yil — Charlz Bebbij «Analitik mashina» loyihasini ishlab chiqdi, ammo uni amalga oshira olmadi (bunga Angliya hukumatining uzoqni ko‘ra olmasligi ham sabab bo‘lgan). Bu mexanik uzellar asosida, bug‘ dvigateli bilan ishlashi ko‘zda tutilgan ilk dasturlanadigan hisoblash qurilmasi loyihasi edi[manba 3175 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Grafinya Ada Avgusta Lavleysingliz shoiri Jorj Bayronningqizi bo‘lib, Analitik mashina uchun insoniyat tarixidagi birinchi dasturni yozgan. Dastur Bernulli tenglamasiniyechgan; bu tenglama harakatlanayotgan suyuqlik energiyasining saqlanish qonunini ifodalaydi. Ada Lavleys o‘zining ilk va yagona ilmiy ishida ko‘plab masalalarni ko‘rib chiqqan. Unda bildirilgan bir qator umumiy g‘oyalar (ishchi xotira kataklaridantejamli foydalanish tamoyili, rekurrent formulalarning siklli hisoblash jarayonlari bilan bog‘liqligi) hozirgi dasturlash uchun ham asosiy ahamiyatini saqlab qolgan[manba 3175 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Olim Bebbijning materiallarida va Lavleysningizohlarida qism dastur va qism dasturlar kutubxonasi, buyruqlarni o‘zgartirish hamda indeks registri kabi tushunchalar ilgari surilgan. Ular faqat 1950-yillarda[manba 3175 kundan beri ko‘rsatilmagan]qo‘llanila boshlagan. Biroq Ada Lavleys yozgan dasturlarning birortasi ham amalda ishga tushirilmagan[manba 3175 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Dastlabki elektron hisoblash mashinalarida (EHM) dasturlash kalitlarni kerakli holatga o‘rnatish orqali amalga oshirilgan, bunda hozirgi ma’nodagi dasturlar hali mavjud bo‘lmagan. Xotirada saqlanadigan dasturga ega ilk amaliy kompyuter 1949-yilda yaratilgan EDSAC.

Keng tanilgan va muvaffaqiyat qozongan ilk dasturlash tili yuqori darajali til — Fortran1954-yildan 1957-yilgacha IBM tadqiqotchilari guruhi tomonidan Jon Bakusrahbarligida ishlab chiqilgan. Fortranning muvaffaqiyati «universal» kompyuter tilini yaratish bo‘yicha olimlar qo‘mitasi tuzilishiga olib keldi. Ayni paytda Jon Makkarti — Massachusets texnologiya instituti xodimi — Lisp dasturlash tilini yaratdi. U lyambda-hisoblashgaasoslangan bo‘lib, ilmiy muhitda yaratilgan va muvaffaqiyat qozongan ilk til edi. Dastlabki bu sa’y-harakatlarning muvaffaqiyati tufayli dasturlash tillari 1960-yillarda va undan keyin faol tadqiqot mavzusiga aylandi.

SSSRda dasturlash bo‘yicha ilk kitoblar

Dasturlash haqida sovet jamoatchiligiga taqdim etilgan birinchi kitob elektron hisoblash mashinalari va ularning turli qo‘llanish sohalarini ham qamrab olgan bo‘lib, 1956-yil boshida nashr etilgan Anatoliy Ivanovich Kitovning «Elektron raqamli mashinalar» monografiyasi edi. Kitobning so‘nggi uchdan bir qismi «EHMdan arifmetik bo‘lmagan maqsadlarda foydalanish»ga, ya’ni kompyuterlarni ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish, iqtisodiyot, sun’iy intellekt, mashina tarjimasi va boshqa masalalarni hal qilishda qo‘llashga bag‘ishlangan. Kitob bir nechta chet tillariga o‘girilib, AQSH, Xitoy, Polsha, Chexoslovakiya va boshqa mamlakatlarda chop etilgan. Ushbu kitob haqida SSSR Fanlar akademiyasi prezidenti G. I. Marchuk shunday yozgan: «1956-yilda nashr etilgan A. I. Kitovning „Elektron raqamli mashinalar“ kitobi ko‘plab tadqiqotchilar dunyoqarashida amalda tub burilish yasadi». Zamonaviy davrning taniqli olimi V. M. Glushkov ta’kidlagan: «A. I. Kitov — kibernetikasohasining tan olingan kashshofi bo‘lib, mamlakatimizda dasturlash maktabi va EHMdan harbiy hamda xalq xo‘jaligi masalalarini yechishda foydalanish asoslarini yaratgan. Men ham, boshqa o‘n minglab mutaxassislar singari, kompyuter haqidagi dastlabki bilimlarimni uning „Elektron raqamli mashinalar“ kitobidan — mamlakatimizda EHM va dasturlash haqida yozilgan birinchi kitobdan olganman». Michigan universiteti professori Jon Karr (John Carr, AQSH) o‘zining «Dasturlash bo‘yicha ma’ruzalar» (1958, AQSH) monografiyasida shu mavzu bo‘yicha jahonda o‘sha paytgacha chop etilgan qariyb 150 ta kitobni tahlil qilganini va qo‘lda hamda avtomatik dasturlash masalalari Anatoliy Kitovning kitobida eng yaxshi yoritilgan, degan xulosaga kelganini yozgan.

O‘sha 1956-yilda, oradan olti oy o‘tib, A. I. Kitov tahriri ostida (A. I. Kitov, N. A. Krinitskiy va P. N. Komolov) «Dasturlash elementlari» (elektron hisoblash mashinalari uchun) kitobi chop etildi. Bu qariyb uch yuz sahifali kitob SSSRda ommaga taqdim etilgan kompyuter mavzusidagi ikkinchi monografiya edi. Kitobning xulosasida shunday deyilgan: «Bu mashinalardan (EHMdan) keng foydalanish mamlakatimizdagi ishlab chiqarishning barcha turlarini misli ko‘rilmagan yangi yuksak darajaga ko‘taradi, xalqimizning moddiy farovonligini keskin oshirish va Vatanimiz mudofaa qobiliyatini sezilarli darajada mustahkamlash imkonini beradi». Ushbu ikki kitob o‘sha davrda Sovet Ittifoqida EHM va dasturlash bo‘yicha adabiyotlarning katta tanqisligini bartaraf etdi.

Aynan 1959-yilda nashr etilgan «Elektron raqamli mashinalar va dasturlash» (A. I. Kitov va N. A. Krinitskiy) kitobi SSSRda EHM va dasturlash bo‘yicha birinchi rasmiy darslik bo‘ldi. U SSSR Ta’lim vazirligi tomonidan oliy o‘quv yurtlari va universitetlardao‘qitish uchun rasman tasdiqlangan edi. Ushbu kitob haqida SSSR Fanlar akademiyasi prezidenti G. I. Marchuk shunday yozgan: «1959-yilda A. I. Kitovning N. A. Krinitskiy bilan birga yozgan yana bir fundamental asari — „Elektron raqamli mashinalar va dasturlash“ paydo bo‘ldi. Bu amalda ensiklopedik ilmiy asar — EHM haqidagi bilimlarning haqiqiy qomusi edi. Mamlakatimiz universitetlari va oliy o‘quv yurtlarida talabalarning ko‘plab avlodlari ushbu ajoyib kitob orqali puxta bilim olib, turli fan sohalarida yetuk olimlarga aylandi. Mamlakatimizda EHM davrining boshida yozilgan A. I. Kitov kitoblari unutilmasligi kerak». Ushbu kitob Ruminiya, Vengriya, Germaniya Demokratik Respublikasi va boshqa bir qancha mamlakatlarda chop etilgan. «Elektron raqamli mashinalar va dasturlash» kitobining ikkinchi, o‘zgarishsiz nashri 1961-yildachiqqan. Xorijdagi va Sovet Ittifoqidagi ikki nashrning umumiy adadi 130 000 nusxadan oshgan. Ushbu ensiklopedik darslik haqida o‘z xotiralarida faxriy xodim, hisoblash texnikasi kafedrasining Moskva energetika instituti (MEI) (mamlakatdagi birinchi EHM kafedrasi) vakili, texnika fanlari doktori, professor A. K. Polyakov shunday yozgan: «Mening fikrimcha, A. I. Kitov va N. A. Krinitskiyning „Elektron raqamli mashinalar va dasturlash“ (1959) darsligi o‘sha davrda dunyodagi eng yaxshi darslik edi».

Dasturlash tillari

Ishning asosiy qismini dasturchilar quyidagilarga sarflaydi: dastlabki kod matnlarini yozish (ba’zan dasturlash tili matnli emas, balki grafik), sinash va xatolarni tuzatish ishlariga. Bu ishlar dasturlash tillaridanbirida bajariladi. Dasturlarning dastlabki matnlari va bajariladigan fayllari himoyalanadigan obyektlar bo‘lib, ularga mualliflik huquqi tatbiq etiladi va ular intellektual mulk sifatida ularning mualliflari va huquq egalariga tegishlidir[manba 3175 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Turli dasturlash tillari turli dasturlash uslublarini (dasturlash paradigmalari) qo‘llab-quvvatlaydi. Algoritmning ayrim qismlari uchun mos dasturlash tilini tanlash dasturni yozish vaqtini qisqartirish va algoritmni eng samarali tarzda ifodalashga yordam beradi. Turli dasturlash tillari algoritmni amalga oshirishda dasturchidan tafsilotlarga turli darajada e’tibor talab qiladi. Natijada ko‘pincha soddalik bilan unumdorlik o‘rtasida murosa topishga to‘g‘ri keladi (ya’ni «dasturchi vaqti» bilan «foydalanuvchi vaqti»).

Kompyuter bevosita bajaradigan yagona til — mashina tili (u mashina kodi va mashina buyruqlari tilideb ham ataladi). Dastlab barcha dasturlar mashina kodida yozilgan, ammo hozir bu deyarli qo‘llanilmaydi. Buning o‘rniga dasturchilar dastlabki kodni ma’lum bir dasturlash tilida yozadilar, so‘ng kompilyatoryordamida uni bir yoki bir necha bosqichda maqsadli protsessordabajarishga tayyor mashina kodiga yoxud oraliq ko‘rinishgaaylantiradilar. Uni maxsus interpretator — virtual mashinabajarishi mumkin. Biroq bu faqat yuqori darajali dasturlash tillariuchun to‘g‘ri. Agar tizimni quyi darajada — mashina buyruqlari va alohida xotira kataklari darajasida — to‘liq boshqarish zarur bo‘lsa, dasturlar assembler tilida yoziladi, uning mnemonik buyruqlari maqsadli protsessorning mashina tilidagi tegishli buyruqlarga birma-bir mos ravishda aylantiriladi (shuning uchun assembler tillarining translyatorlari algoritmik jihatdan eng sodda translyatorlardir).

Ayrim tillarda mashina kodi o‘rniga «virtual mashina» uchun interpretatsiya qilinadigan ikkilik kod yaratiladi. U bayt-kod (byte-code) deb ham yuritiladi. Bu yondashuv Forth, ayrim realizatsiyalarida Lisp, Java, Perl, Python, shuningdek .NET Framework uchun mo‘ljallangan dasturlash tillarida qo‘llaniladi.

Kod parchasining skrinshoti: Java dasturlash tilida, vimmatn muharririda sintaksisni ranglar bilan ajratish, Unicode, kodni yig‘ish (folding) imkoniyatlari ko‘rsatilgan

Vositalar

Dasturlash muhitining matn muharriri nomlarni indekslash, hujjatlarni ko‘rsatish (masalan Doxygen), sintaksisni ranglar bilan ajratishva vizual yaratiladigan foydalanuvchi interfeysikabi maxsus imkoniyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Dasturchi matn muharriri orqali yaratilayotgan dasturni yozib, tahrirlaydi. Bu matn dastlabki kod. Dasturlash tili belgilaydigan jihatlar — sintaksis va asosiy semantika — dastlabki kodning shakli va mazmunidir.

Hozir dasturlash jarayonida integratsiyalashgan ishlab chiqish muhitlaridan (IDE)keng foydalaniladi. Ular tarkibiga odatda quyidagilar kiradi:

Adabiyotlar

Havolalar