Virtual xususiy tarmoq (VPN)

VPN texnologiyasi

VPN (ingl. Virtual Private Network — «virtual xususiy tarmoq») — bu qoplama tarmoq (overlay network) bo‘lib, u tarmoqlarni virtuallashtirish orqali xususiy IP-manzilning qamrovini internet kabi ommaviy tarmoqda shifrlash va tunnellash yordamida kengaytiradi. VPNda tunnellash protokoli tarmoq xabarlarini bir xostdan boshqasiga uzatish uchun ishlatiladi.

Qo‘llaniladigan protokollar va vazifasiga qarab, VPN uch turdagi ulanishni ta’minlay oladi: tugundan tugunga, tugundan tarmoqqa va tarmoqdan tarmoqqa.

Amalga oshirish sathlari

VPN odatda tarmoq sathidan yuqori bo‘lmagan sathlarda joriy etiladi, chunki bu sathlarda kriptografiyadan foydalanish transport protokollarini o‘zgartirmasdan ishlatish imkonini beradi (masalan, TCP, UDP).

Masalan, Microsoft Windows muhitida VPN atamasi virtual tarmoqni amalga oshirish usullaridan biri — PPTP, ko‘pincha xususiy tarmoqlarni yaratish uchun emas, boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Virtual tarmoq yaratish uchun ko‘pincha PPP protokolini boshqa bir protokolga — IPga (bu usul PPTP — Point-to-Point Tunneling Protocol texnologiyasida qo‘llanadi) yoki Ethernet (PPPoE) protokoliga inkapsulyatsiya qilishdan foydalaniladi (biroq ular o‘rtasida farqlar ham bor).

So‘nggi paytlarda VPN texnologiyasi[qaysi davr?] nafaqat xususiy tarmoqlarni yaratishda, balki postsovet hududidagi ayrim provayderlar «so‘nggi mil» orqali foydalanuvchilarga internetga ulanish imkonini berishda ham qo‘llanadi.

To‘g‘ri joriy etilganda va maxsus dasturiy ta’minotdan foydalanilganda, VPN tarmog‘i uzatilayotgan axborotni yuqori darajada shifrlash imkonini berishi mumkin.

VPN tuzilishi

VPN ikki qismdan tashkil topadi: bir yoki bir nechta bo‘lishi mumkin bo‘lgan «ichki» (boshqariladigan) tarmoq va inkapsulyatsiyalangan ulanish o‘tadigan «tashqi» tarmoq (odatda internet).

Virtual tarmoqqa alohida kompyuterni ham ulash mumkin.

Masofadagi foydalanuvchi VPNga ichki tarmoqqa ham, tashqi (umumfoydalanishdagi) tarmoqqa ham ulangan kirish serveri orqali ulanadi. Masofadagi foydalanuvchi ulanganda (yoki boshqa himoyalangan tarmoq bilan aloqa o‘rnatilganda), kirish serveri avval identifikatsiya, so‘ng esa autentifikatsiya jarayonidan o‘tishni talab qiladi. Ikkala jarayon muvaffaqiyatli yakunlangach, masofadagi foydalanuvchiga (yoki masofadagi tarmoqqa) tarmoqda ishlash huquqlari beriladi, ya’ni avtorizatsiya.

VPN tasnifi

VPN tasnifi

VPN yechimlarini bir nechta asosiy mezon bo‘yicha tasniflash mumkin:

Foydalanilayotgan muhitning himoyalanganlik darajasiga ko‘ra

Himoyalangan

Virtual xususiy tarmoqlarning eng keng tarqalgan turi. Bu usul, odatda internet kabi ishonchsiz tarmoq asosida ishonchli va himoyalangan tarmoq yaratish imkonini beradi. Himoyalangan VPNlarga quyidagilar misol bo‘ladi: IPSec, OpenVPN va PPTP.

Ishonchli muhitga asoslangan

Ma’lumot uzatish muhitini ishonchli deb hisoblash mumkin bo‘lgan va kattaroq tarmoq ichida virtual quyi tarmoq yaratish kifoya qiladigan hollarda ishlatiladi. Bunday vaziyatda xavfsizlik masalalari alohida dolzarblik kasb etmaydi. Bunday VPN yechimlariga quyidagilar misol bo‘ladi: MPLS (ko‘p protokolli belgilar bo‘yicha kommutatsiya, Multi-protocol label switching) va L2TP (ikkinchi sath tunnellash protokoli, Layer 2 Tunnelling Protocol) (aniqrog‘i, bu protokollar xavfsizlikni ta’minlash vazifasini boshqa vositalarga yuklaydi; masalan, L2TP odatda IPSec bilan birgalikda ishlatiladi).

Amalga oshirish usuliga ko‘ra

Maxsus dasturiy-apparat vositalari ko‘rinishida

VPN tarmog‘i maxsus dasturiy va apparat vositalari majmuasi orqali tashkil etiladi. Bunday yechim yuqori unumdorlikni va, odatda, yuqori darajadagi himoyani ta’minlaydi.

Dasturiy yechim ko‘rinishida

VPN funksiyalarini bajaruvchi maxsus dasturiy ta’minot o‘rnatilgan shaxsiy kompyuterdan foydalaniladi.

Integratsiyalashgan yechim

VPN funksiyalarini tarmoq trafigini filtrlash, tarmoq ekranini tashkil etish va xizmat ko‘rsatish sifatini ta’minlash vazifalarini ham bajaradigan kompleks ta’minlaydi.

Vazifasiga ko‘ra

Intranet VPN

Bitta tashkilotning ochiq aloqa kanallari orqali ma’lumot almashadigan, turli hududlarda joylashgan bir nechta filialini yagona himoyalangan tarmoqqa birlashtirish uchun ishlatiladi.

Masofadan kirish VPN (Remote-access VPN)

Korporativ tarmoqning bir qismi (markaziy ofis yoki filial) bilan yakka foydalanuvchi o‘rtasida himoyalangan kanal yaratish uchun ishlatiladi. Bunda uyidan ishlayotgan foydalanuvchi korporativ resurslarga uy kompyuteri, korporativ noutbuk, smartfon yoki internet-kiosk orqali ulanadi.

Extranet VPN

Bunday VPN «tashqi» foydalanuvchilar (masalan, buyurtmachilar yoki mijozlar) ulanadigan tarmoqlarda ishlatiladi. Ularga nisbatan ishonch darajasi kompaniya xodimlariga qaraganda ancha past bo‘lgani uchun, bunday foydalanuvchilarning ayniqsa qimmatli va maxfiy ma’lumotlarga kirishini cheklaydigan yoki oldini oladigan maxsus himoya chegaralarini yaratish talab etiladi.

Internet VPN

Provayderlar internetga ulanishni ta’minlash uchun, odatda bir jismoniy kanal orqali bir nechta foydalanuvchi ulanganda, aynan shu VPN turidan foydalanadi. PPPoE protokoli ADSL-ulanishlarda standartga aylangan.

L2TP 2000-yillarning o‘rtalarida uy tarmoqlarida keng tarqalgan edi: o‘sha davrda ichki tarmoq trafigi uchun haq olinmas, tashqi trafik esa qimmat turardi. Bu xarajatlarni boshqarish imkonini bergan: VPN ulanishi o‘chirilganida foydalanuvchi hech narsa to‘lamagan. Vaqt o‘tishi bilan simli internet arzonlashdi yoki cheksiz tariflar paydo bo‘ldi, foydalanuvchi tomonida esa ko‘pincha marshrutizator bo‘ladi; unda internetni yoqib-o‘chirish kompyuterdagidek qulay emas. Shu sababli L2TP orqali ulanish asta-sekin eskirib bormoqda.

Mijoz/server VPN (Client/server VPN)

Bu usul korporativ tarmoqdagi ikkita tugun (butun tarmoqlar emas) o‘rtasida uzatilayotgan ma’lumotlarni himoya qiladi. Uning o‘ziga xos jihati shundaki, VPN, odatda, tarmoqning bitta segmentida joylashgan tugunlar, masalan, ishchi stansiya bilan server o‘rtasida tashkil etiladi. Bunday ehtiyoj bir jismoniy tarmoqda bir nechta mantiqiy tarmoq yaratish zarur bo‘lgan hollarda tez-tez yuzaga keladi. Masalan, bir jismoniy segmentdagi serverlarga murojaat qiladigan moliya departamenti va kadrlar bo‘limi trafigini ajratish talab etilganda. Bu usul VLAN texnologiyasiga o‘xshaydi, ammo trafikni ajratish o‘rniga uni shifrlash qo‘llanadi.

Protokol turiga ko‘ra

Virtual xususiy tarmoqlar uchun TCP/IP, IPX va AppleTalk protokollariga mos yechimlar mavjud. Biroq hozirda TCP/IP protokoliga umumiy o‘tish tendensiyasi kuzatilmoqda va VPN yechimlarining aksariyati aynan shu protokolni qo‘llab-quvvatlaydi. Unda manzillash odatda RFC5735 standartiga muvofiq, TCP/IP xususiy tarmoqlari uchun ajratilgan diapazondan tanlanadi.

Tarmoq protokoli sathiga ko‘ra

Tarmoq protokoli sathiga ko‘ra, ISO/OSI etalon tarmoq modelining sathlariga moslashtirish asosida tasniflanadi.

Marshrutizatorlarda VPN ulanishi

VPN texnologiyalari ommalashgani sari ko‘plab foydalanuvchilar tarmoq xavfsizligini oshirish maqsadida marshrutizatorlarda VPN ulanishini faol sozlay boshladi. Marshrutizatorda sozlangan VPN ulanishi barcha ulangan qurilmalarning, jumladan VPN texnologiyalarini qo‘llab-quvvatlamaydigan qurilmalarning ham tarmoq trafigini shifrlaydi.

Ko‘plab marshrutizatorlar VPN ulanishini qo‘llab-quvvatlaydi va ichki VPN mijoziga ega. Ayrim marshrutizatorlarda VPNning ishlashi uchun quyidagi ochiq manbali dasturlar talab etiladi: DD-WRT, OpenWrt va Tomato. Ular yordamida OpenVPN protokolini qo‘llab-quvvatlash mumkin.

Zaifliklar

Ko‘plab mashhur brauzerlarda odatda sukut bo‘yicha yoqilgan WebRTC texnologiyasi uchinchi tomonlarga VPN orqali ishlayotgan qurilmaning haqiqiy ommaviy IP-manzilini aniqlash imkonini beradi. Bu maxfiylikka bevosita tahdiddir, chunki foydalanuvchining asl IP-manzilini bilish uning tarmoqdagi shaxsini aniqlashga yordam beradi. IP-manzil sizib chiqishining oldini olish uchun brauzer sozlamalarida WebRTCni butunlay o‘chirish yoki maxsus kengaytma yoxud maxfiylikka yo‘naltirilgan brauzerni o‘rnatish tavsiya etiladi (masalan, LibreWolf).

VPN veb-sayt trafigining raqamli izini aniqlash (website traffic fingerprinting) deb ataladigan hujumga nisbatan zaif bo‘lishi mumkin. Qisqacha aytganda, bu passiv kuzatuv hujumidir: tajovuzkor VPN orqali o‘tadigan shifrlangan trafikni faqat kuzatsa ham, qaysi veb-sayt ochilganini taxmin qila oladi, chunki har bir veb-saytning trafik shakli o‘ziga xos. Uzatilayotgan ma’lumotlarning mazmuni yashirinligicha qoladi, biroq foydalanuvchi qaysi veb-saytga ulanganini bilib olish mumkin bo‘ladi.

20-iyul kuni, 2020-yilda internetda bepul VPN xizmatlarining 20 mln foydalanuvchisiga oid ma’lumotlar oshkor bo‘lgani aniqlandi; ular orasida kamida o‘n minglab rossiyalik bo‘lishi mumkin. Himoyalanmagan serverda UFO VPN, Fast VPN, Free VPN, Super VPN, Flash VPN, Secure VPN va Rabbit VPN ilovalarining foydalanuvchilariga oid ma’lumotlar, jumladan elektron pochta manzillari, shifrlanmagan parollar, IP-manzillar va uy manzillari, smartfon modellari haqidagi ma’lumotlar hamda qurilma identifikatorlari saqlangan edi.

VPNga misollar

  • IPSec (IP xavfsizligi, IP security) — ko‘pincha quyidagi protokol ustida ishlatiladi: IPv4.
  • PPTP (nuqtadan nuqtaga tunnellash protokoli, point-to-point tunneling protocol) — bir nechta kompaniyalar tomonidan hamkorlikda ishlab chiqilgan, jumladan Microsoft ham unda ishtirok etgan.
  • PPPoE (nuqtadan nuqtaga protokolning (Point-to-Point Protocol) Ethernet orqali ishlovchi turi)
  • L2TP (ikkinchi sath tunnellash protokoli, Layer 2 Tunneling Protocol) — Microsoft va Cisco mahsulotlarida qo‘llanadi.
  • L2TPv3 (ikkinchi sath tunnellash protokolining uchinchi versiyasi, Layer 2 Tunneling Protocol version 3).
  • OpenVPN SSL — ochiq manbali VPN; PPP, ko‘prik (bridge), nuqtadan nuqtaga (point-to-point) va ko‘p mijozli server (multi-client server) rejimlarini qo‘llab-quvvatlaydi.
  • FreeLAN SSL P2P — ochiq manbali VPN.
  • Hamachi — teng huquqli (peer-to-peer) VPN tarmog‘ini yaratish dasturi.
  • NeoRouter — zeroconf (sozlash talab etilmaydigan) dasturi NAT ortida joylashgan kompyuterlar o‘rtasida bevosita ulanishni ta’minlaydi; o‘z serveringizni tanlash imkoniyati ham bor.

Ko‘plab yirik provayderlar biznes mijozlarga VPN tarmoqlarini tashkil etish xizmatlarini taklif qiladi.

Rossiyada

Rossiyada, Britaniyaning GWI tadqiqot kompaniyasi ma’lumotlariga ko‘ra, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi 2022-yil fevralda boshlanishidan avval VPN foydalanuvchilari soni bo‘yicha Rossiya dunyoda 40-o‘rinni egallagan. O‘sha yilning noyabriga kelib VPN foydalanuvchilarining ulushi rossiyaliklarning deyarli yarmiga yetgan; ularning aksariyati shaharlarda yashagan, biroq qishloq hududlarida ham VPN foydalanuvchilarining ulushi aholining qariyb 20 % ini tashkil etgan.

Taxminan shu davrda Roskomnadzor VPN xizmatlariga qarshi faol kurashni boshladi. Ularning ko‘pchiligi kiberxavflarga qarshi kurashish tizimlari — TSPU orqali bloklandi (2023-yil oxirigacha Rossiyadagi butun internet trafigi TSPU orqali o‘ta boshlashi ko‘zda tutilgan; unga ulanmagan provayderlar jarimaga tortilishi va jinoiy javobgarlikka ham jalb qilinishi mumkin edi). Natijada ko‘plab VPN xizmatlari bozorni tark etishga majbur bo‘ldi. Shunga qaramay, ayrim xorijiy VPN provayderlari Rossiyada hamon ishlamoqda.

2024-yil iyulda Roskomnadzor talabi bilan Apple Rossiyadagi App Store do‘konidan 25 ta VPN xizmatini, jumladan NordVPN, Proton VPN, PIA VPN va boshqalarni olib tashladi. 2024-yilga kelib Rossiyada blokirovkalarni chetlab o‘tishga mo‘ljallangan qariyb ikki yuzta VPN xizmati bloklangan edi.

10-aprel kuni, 2025-yilda Roskomnadzor Rossiyadagi VPN xizmatlariga ma’lumot uzatishda xorijiy shifrlash protokollarini qo‘llamaslikni tavsiya qildi. Ulardan foydalanish muqarrar bo‘lsa, idora Umumfoydalanishdagi aloqa tarmog‘ini monitoring qilish va boshqarish markaziga (TsMU SSOP) ariza bilan murojaat etishni taklif qildi.

1-sentabr 2025-yildan Rossiyada VPN xizmatlarini reklama qilish uchun ma’muriy javobgarlik joriy etildi (14.3-modda, Rossiya Federatsiyasining Ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi kodeksi). Bundan tashqari, 13.52-modda, Rossiya Federatsiyasining Ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi kodeksiga muvofiq, Roskomnadzor bilan belgilangan tartibda hamkorlik qilmaydigan va axborot resurslariga kirishni taqiqlash talabiga rioya etmaydigan VPN xizmatlari egalariga jarimalar belgilanadi.

Adabiyotlar

  • Иванов М. А. Криптографические методы защиты информации в компьютерных системах и сетях. — М.: КУДИЦ-ОБРАЗ, 2001. — 368 с.
  • Кульгин М. Технологии корпоративных сетей. Энциклопедия. — СПб.: Питер, 2000. — 704 с.
  • Олифер В. Г., Олифер Н. А. Компьютерные сети. Принципы, технологии, протоколы: Учебник для вузов. — СПб.: Питер, 2001. — 672 с.
  • Романец Ю. В., Тимофеев П. А., Шаньгин В. Ф. Защита информации в компьютерных системах и сетях. 2-е изд. — М: Радио и связь, 2002. — 328 с.
  • Столлингс В. Основы защиты сетей. Приложения и стандарты = Network Security Essentials. Applications and Standards. — М.: Вильямс, 2002. — С. 432. — ISBN 0-13-016093-8.
  • Сергей Петренко. Защищённая виртуальная частная сеть: современный взгляд на защиту конфиденциальных данных // Мир Internet. — 2001. — № 2
  • Маркус Файльнер. Виртуальные частные сети нового поколения // LAN. — 2005. — № 11
  • Алексей Лукацкий. Неизвестная VPN // Компьютер Пресс. — 2001. — № 10
  • Александр Барсков. Говорим WAN, подразумеваем VPN / «Журнал сетевых решений/LAN», № 06, 2010
Обзоры продуктов для построения VPN
Обзоры рынка VPN

Havolalar