Qirqquloqsimonlar
Kitobdan olingan illyustratsiya: Ernst Gekkelning Kunstformen der Natur, 1904
Ilmiy tasnif
Domen: Eukariotlar Olam: O‘simliklar Kenja olam: Yashil o‘simliklar Klada: Yuksak o‘simliklar Klada: O‘tkazuvchi to‘qimali o‘simliklar Bo‘lim: Qirqquloqsimonlar
Xalqaro ilmiy nomi
Polypodiophyta
Sinflar
Quyidagi bo‘limga qarang: Tasnifi
Geoxronologiya  paydo bo‘lganiga 400 mln yil mln yil Davr Era Eon 2,588 To‘rtlamchi Kay F a n e r o z o y 23,03 Neogen 66,0 Paleogen 145,5 Bo‘r M e z o z o y 199,6 Yura 251 Trias 299 Perm P a l e o z o y 359,2 Karbon 416 Devon 443,7 Silur 488,3 Ordovik 542 Kembriy 4570 Kembriygacha ◄ Hozirgi vaqt ◄ Bo‘r– paleogen qirilishi ◄ Trias davridagi qirilish ◄ Ommaviy Perm davridagi qirilish ◄ Devon davridagi qirilish ◄ Ordovik–silur qirilishi ◄ Kembriy portlashi
Sistematika — Vikiturlarda Rasmlarni qidirish — Vikiomborda ITIS   500003 FW   263732

Qirqquloqsimonlar, ya’ni qirqquloqlar (lot. Polypodióphyta), — bo‘lim bo‘lib, o‘tkazuvchi to‘qimali o‘simliklar tarkibiga kiradi. Uning tarkibiga zamonaviy qirqquloqlar va eng qadimgi yuksak o‘simliklar kiradi. Ular taxminan 405 mln yil oldin devon davrida , paleozoy erasida paydo bo‘lgan. Ulkan o‘simliklar — daraxtsimon qirqquloqlar — sayyoramiz qiyofasini paleozoy oxiri — mezozoy erasi boshlarida ko‘p jihatdan belgilab bergan.

Hozirgi qirqquloqlar — qadimdan beri mavjud bo‘lib, o‘tmishdagi xilma-xilligiga yaqin darajada turlar boyligini saqlagan kam sonli o‘simlik guruhlaridan biridir. Qirqquloqlar o‘lchamlari, hayotiy shakllari, hayot sikllari, tuzilishi va boshqa xususiyatlari jihatidan keskin farqlanadi. Ularning tashqi ko‘rinishi boshqa o‘simliklardan shunchalik ajralib turadiki, odamlar bu katta o‘tkazuvchi to‘qimali o‘simliklar guruhi ekanini bilishmaydi. Qirqquloqsimonlarning 48 ta oila, 587 turkum va 10 620 ta turi mavjud.

Shakli xilma-xil bo‘lgan barglar, yuqori ekologik moslashuvchanlik, ortiqcha namlikka chidamlilik va nihoyatda ko‘p spora hosil bo‘lishi qirqquloqlarning butun Yer yuzida keng tarqalishiga imkon bergan. Ular o‘rmonlarda — quyi va yuqori yaruslarda, shoxlar va tanalarda — yirik daraxtlarda epifitlar sifatida, qoya yoriqlarida, botqoqliklarda, daryolar va ko‘llarda, shahar binolari devorlarida, dehqonchilik yerlarida begona o‘tlar sifatida va yo‘l yoqalarida o‘sadi. Ular hamma joyda uchraydi, biroq har doim ham e’tiborni tortmaydi. Eng xilma-xil qirqquloqlar issiq va nam yerlarda — tropiklar va subtropiklarda.

Qirqquloqlarda haqiqiy barglar biologik ma’noda hali shakllanmagan, ular faqat boshlang‘ich holatda. Bargga o‘xshab ko‘rinadigan narsa aslida barg emas, balki tabiatan shoxlardan tashkil topgan, bir tekislikda joylashgan butun tizimdir. Buni «yassi shox (platyklad)» yoki «vayya», shuningdek, «boshlang‘ich novda» deb ham atashadi. Haqiqiy barg mavjud bo‘lmasa-da, qirqquloqlarda barg plastinkasi bor. Buning sababi oddiy: yassi shoxlar va boshlang‘ich novdalar yassilanib, bo‘lajak barg plastinkasiga aylangan. Bu plastinka haqiqiy barg plastinkasidan deyarli farq qilmaydi. Ammo evolyutsiya jarayonida qirqquloqlarning vayyalari hali poya va bargga ajralib ulgurmagan. Vayyaga qaraganda shoxlanishning qaysi nuqtasida «poya» tugashi va «barg» boshlanishini aniqlash qiyin. Barg plastinkasi allaqachon mavjud, ammo ularni birlashtirib, haqiqiy barg deyish imkonini beradigan aniq chegaralar hali paydo bo‘lmagan. Bu evolyutsion qadamni birinchi bo‘lib ochiq urug‘lilar bosib o‘tgan^{[sahifa 2217 kundan beri ko‘rsatilmagan][sahifa 2217 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Qirqquloqlar sporalar orqali va vegetativ yo‘l bilan (vayyalar, ildizpoyalar, kurtaklar, aflebiyalar va hokazolar orqali) ko‘payadi. Bundan tashqari, ularning hayot sikliga jinsiy ko‘payish ham xosdir.

Ruscha «paporotnik» so‘zi hind-yevropa tillariga mansub o‘zakka ega bo‘lib, u «porot, paporot» so‘zlaridan kelib chiqqan. Bu so‘zlar «pero» (pat) va «parit» (uchmoq) so‘zlari bilan o‘zakdosh. O‘simlik barglarining patlarga o‘xshashi tufayli shunday atalgan. O‘zakdosh so‘zlar (kognatlar) boshqa slavyan tillarida: polyakcha. paproć, serb-xorvatcha. paprat, paprat, bolgarcha. paprat va boshqalarda uchraydi. Masalan, «pat» va «qanot» so‘zlari bilan nemischa atama ham bog‘liq — Farn.

Qirqquloqlar orasida o‘tsimon ham, daraxtsimon shakllar ham uchraydi.

Qirqquloq tanasi barg plastinkalari, barg bandi, o‘zgargan novda va ildizlardan (vegetativ va qo‘shimcha) iborat. Qirqquloqning bargsimon organlari «vayyalar».

Mo‘tadil mintaqa o‘rmonlarida qirqquloqlarning odatda kalta poyasi bo‘ladi; u tuproq ichida joylashgan ildizpoyadir. Poyadagi o‘tkazuvchi to‘qima yaxshi rivojlangan bo‘lib, uning bog‘lamlari orasida asosiy parenxima to‘qimasi hujayralari joylashadi.

Vayyalar ildizpoya kurtaklaridan o‘sib chiqib, tuproq yuzasida yoyiladi. Ular uchidan o‘sadi va juda katta o‘lchamlarga yetishi mumkin; odatda ikki vazifani bajaradi: fotosintez va spora hosil qilish. Sporangiylar vayyaning ostki yuzasida joylashadi, ularda gaploid sporalar rivojlanadi.

Qirqquloqlarning hayot siklida jinssiz va jinsiy avlodlar — sporofit va gametofit navbatma-navbat almashinadi. Sporofit bosqichi ustunlik qiladi.

Bargning ostki qismida sporangiy ochilib, sporalar yerga tushadi. Spora unib chiqib, gametalarga ega protalliy (o‘simta) hosil bo‘ladi, so‘ng urug‘lanish sodir bo‘ladi va yosh o‘simlik paydo bo‘ladi.

Eng sodda qirqquloqlarda (ilontildoshlar) sporangiylar ko‘p qavatli devorga ega bo‘lib, ochilish uchun maxsus moslamasi yo‘q. Rivojlangan qirqquloqlarda esa sporangiy bir qavatli devorga va faol ochilish moslamasiga ega. Bu moslama halqa shaklida bo‘ladi.

Sodda qirqquloqlardayoq turli xil spora hosil qilish xususiyati kuzatiladi. Hozirgi qirqquloqlarda bir xil spora hosil qiluvchi turlar soni kam. Bunday turlarning gametofiti odatda ikki jinsli. Sodda turlarda gametofit yer ostida yashaydi va albatta zamburug‘lar bilan simbiozda bo‘ladi. Rivojlangan turlarning gametofitlari yer ustida yashaydi, yashil rangli va tez yetiladi. Ular odatda yuraksimon yashil plastinka shaklida bo‘ladi.

Turli sporali qirqquloqlarning gametofitlari bir xil sporali turlarnikidan (ularning jinslari alohidaligidan tashqari) kuchli reduksiyaga uchrashi bilan farqlanadi, ayniqsa erkak gametofit juda kichraygan bo‘ladi. Megasporalardagi zaxira oziqa moddalaridan foydalanadigan urg‘ochi gametofit esa yaxshiroq rivojlangan va bo‘lajak sporofit murtagi uchun oziqlantiruvchi to‘qimaga ega. Bunday gametofitlar mega- va mikrosporalar qobig‘i ichida rivojlanadi.

Qirqquloqlarni tasniflash uchun turli davrlarda ko‘pincha bir-biriga mos kelmaydigan sxemalar taklif etilgan. Hozirgi tadqiqotlar morfologik ma’lumotlarga asoslangan avvalgi tasniflarni qo‘llab-quvvatlaydi.

Shu bilan birga, 2006-yilda Alan Smit (ingl. Alan R. Smith), Berkli shahridagi Kaliforniya universitetining botanik tadqiqotchisi va boshqa olimlar morfologik ma’lumotlarga qo‘shimcha ravishda yaqinda o‘tkazilgan molekulyar sistematika tadqiqotlariga asoslangan yangi tasnifni taklif etgan.

Bu tasnif qirqquloqlarni to‘rtta sinfga ajratadi:

1. Psilotopsida
2. Equisetopsida
3. Marattiopsida
4. Polypodiopsida

Oxirgi guruhga bugungi kunda qirqquloq deb ataladigan o‘simliklarning aksariyati kiradi.

2006-yilda Smit va boshqa olimlar taklif qilgan to‘liq tasnif, Cyatheaceae oilasi bo‘yicha 2007-yilda Petra Korall guruhi (ingl. Petra Korall) va boshqa olimlar taklif qilgan tuzatishlarni hisobga olgan holda:

2014-yilgi tasnif avvalo oilalarni yiriklashtirishi bilan farqlanadi:

2016-yilda xalqaro botanik-sistematiklar guruhi (Pteridophyte Phylogeny Group) hozirgi mavjud taksonlarning kelishilgan tasnifini taklif qildi:

Qirqquloqlarning iqtisodiy ahamiyati urug‘li o‘simliklarnikiga qaraganda unchalik katta emas.

Oziq-ovqat sifatida quyidagi turlardan foydalaniladi: Oddiy burgutqirqquloq (Pteridium aquilinum), Oddiy strausnik (Matteuccia struthiopteris), Dolchinrang osmunda (Osmunda cinnamomea) va boshqalar.

Qirqquloqlarning ayrim turlari zaharli. Ayniqsa Rossiyada uchraydigan qirqquloqlar orasida eng zaharlisi — shchitovnik (Dryopteris), uning ildizpoyalari tarkibida floroglyutsin hosilalari mavjud. Ekstraktlar (shchitovnikdan olinganlari) gijjalarga qarshi ta’sirga ega va tibbiyotda ishlatiladi. Quyidagi turkumlarning ayrim vakillari ham zaharli: Kochedijnik (Athyrium) va Strausnik (Matteuccia).

Xususan, Britaniya orollarida keng tarqalgan yirik burgutqirqquloq qalin o‘tzorlari dehqonchilik bilan shug‘ullanishga xalaqit beradi, ba’zan hududdan o‘tishni shu qadar qiyinlashtiradiki, mahalliy aholi ularga qarshi kurashishga majbur bo‘ladi.

Ayrim qirqquloqlar (nefrolepis, aspleniy, pteris va boshqalar) XIX asrdan beri xonaki o‘simliklar sifatida yetishtiriladi.

Ba’zi shchitovniklarning vayyalari (masalan, Dryopteris intermedia) floristik kompozitsiyalarda yashil bezak sifatida keng ishlatiladi. Orxideyalar ko‘pincha maxsus «torf»da — ingichka, zich chirmashgan osmunda ildizlaridan hosil qilingan muhitda o‘stiriladi.

Daraxtsimon qirqquloqlarning tanalari tropik mintaqalarda qurilish materiali sifatida xizmat qiladi, Gavayida esa ularning kraxmalga boy o‘zagini iste’mol qilishadi.

Taxminlarga ko‘ra, qirqquloqlar qazilma ko‘mirlar hosil bo‘lishida, ya’ni cho‘kindilar bilan ko‘milgan va kislorod yetib bormagan sharoitda katta rol o‘ynagan bo‘lishi mumkin. Ko‘mir qatlamlarida qadimgi qirqquloqlarning izlari ko‘p uchraydi. Shu tariqa, qirqquloqlar organik moddalarning global aylanishida, jumladan, uglerodning Yer sayyorasidagi aylanishida ishtirok etadi.

Qirqquloqlardan hosil bo‘lgan tog‘ jinslari «biolitlar» («biologik kelib chiqishga ega toshlar») deb ataladi. Ular, shuningdek, yonuvchi qazilmalar deb ham yuritiladi.

• D. A. Kamenskiy. Qirqquloqlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1897. — J. XXIIa.
• Qirqquloqlar // Otomi — Plastir. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1975. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 19).
• Qirqquloqsimonlar // Biologik ensiklopedik lug‘at / Bosh muharrir M. S. Gilyarov; tahrir hay’ati: A. A. Bayev, G. G. Vinberg, G. A. Zavarzin va boshq. — 2-tuzatilgan nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1989. — 864 bet — 150 000 nusxa. — ISBN 5-85270-002-9.
• Shmakov, A. I. Rossiya qirqquloqlari konspekti // Turczaninowia : jurnal. — 2001. — № 4 (1—2). — 36–72-betlar.
• Qirqquloqsimonlar : [arxiv. 28-sentabr 2022-yil] / A. K. Timonin // P — Perturbatsion funksiya. — Moskva : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2014. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 25). — ISBN 978-5-85270-362-0.
• Charles T. Druery. British ferns and their varieties. — London: E. P. Dutton and Co., 1912. — 459 p.

• Qirqquloqlar Manzarali bog‘ o‘simliklari ensiklopediyasi saytida