Ko‘payish, reproduksiya, takror hosil bo‘lish — barcha tirik organizmlarga xos bo‘lgan, hayotning uzluksizligi va avlodlar davomiyligini ta’minlaydigan o‘ziga o‘xshash organizmlarni vujudga keltirish xususiyatidir. Ko‘payish usullari ikki asosiy turga bo‘linadi: jinssiz va jinsiy.
Hujayraviytuzilishga ega organizmlarda barcha ko‘payish shakllarining asosi — hujayraning bo‘linishi.
Jinssiz ko‘payish
Jinssiz ko‘payish — keyingi avlod somatik hujayralardan jinsiy hujayralar — gametalar ishtirokisiz rivojlanadigan ko‘payish turidir.
Jinssiz ko‘payish eng qadimgi va eng oddiy ko‘payish usuli bo‘lib, ayniqsa bir hujayrali organizmlarda keng tarqalgan (bakteriyalar, ko‘k-yashil suvo‘tlar, xlorellalar, amyobalar, infuzoriyalar). Bu usulning jinsiy ko‘payishdan bir qancha ustunliklari bor: unga kamroq energiya va vaqt sarflanadi, jinsiy sherik izlash talab etilmaydi, natijada organizmlar tez ko‘payadi. Shu bilan birga, mutatsiya natijasida yuzaga kelgan zararli o‘zgarishlar ham uzoq vaqt davomida saqlanib qoladi. Bundan tashqari, noqulay va o‘zgaruvchan muhit sharoitida deyarli barcha individlar nobud bo‘lishi mumkin, chunki ular genetik jihatdan asosan bitta ota-ona organizmiga juda o‘xshaydi. Turning jinssiz ko‘payish qobiliyati uning jinsiy jarayonda ham ishtirok etishini istisno qilmaydi, ammo bu hodisalar turli vaqtlarda ro‘y beradi.
Bir hujayrali organizmlarning eng keng tarqalgan ko‘payish usuli — ikkiga bo‘linib, ikkita alohida individni hosil qilishdir.
Ko‘p hujayrali organizmlar orasida deyarli barcha o‘simliklar va zamburug‘lar jinssiz ko‘paya oladi; masalan, velvichiya bundan mustasno. Bunday organizmlar jinssiz ko‘payadi: vegetativ usulda yoki sporalar orqali.
Hayvonlar orasida jinssiz ko‘payish ko‘proq quyi tuzilgan shakllarda uchraydi, rivojlanganroq shakllarda esa mavjud emas. Hayvonlardagi jinssiz ko‘payishning yagona usuli — vegetativ ko‘payishdir.
Jinssiz ko‘payish natijasida paydo bo‘lgan individlar doimo genetik jihatdan ota-ona organizmiga aynan bir xil bo‘ladi (agar mutatsiyalar hisobga olinmasa), degan noto‘g‘ri tasavvur keng tarqalgan. Bunga yaqqol qarshi misol — sporalar orqali ko‘payish (xususan, o‘simliklarda), chunki spora hosil bo‘lishi vaqtida reduksion bo‘linish sodir bo‘ladi. Natijada sporalarda sporofitning hujayralarida to‘plangan genetik axborotning faqat yarmi saqlanadi (qarang: O‘simliklarning hayot sikli).
Bo‘linish orqali ko‘payish
Bo‘linish, avvalo, bir hujayrali organizmlarga xosdir. Odatda, u hujayraning oddiy ikkiga bo‘linishi orqali sodir bo‘ladi. Ayrim sodda organizmlarda (masalan, foraminiferalarda) hujayra ko‘proq qismlarga bo‘linadi. Barcha hollarda hosil bo‘lgan hujayralar boshlang‘ich hujayraga to‘liq o‘xshaydi. Bir hujayrali organizmlar tuzilishining nisbatan soddaligi bilan bog‘liq bo‘lgan ushbu ko‘payish usulining o‘ta oddiyligi ularning juda tez ko‘payishiga imkon beradi. Masalan, qulay sharoitda bakteriyalar soni har 30—60 daqiqada ikki baravar ortishi mumkin. Jinssiz ko‘payadigan organizm genetik materialda tasodifiy o‘zgarish — mutatsiya ro‘y bermaguncha cheksiz ko‘payishi mumkin. Agar bu mutatsiya foydali bo‘lsa, u mutatsiyaga uchragan hujayraning avlodlarida saqlanadi va yangi hujayra klonini hosil qiladi. Bunday ko‘payishda bitta ota-ona organizmi qatnashib, o‘ziga o‘xshash ko‘plab organizmlarni vujudga keltira oladi.
Prokariot hujayralarning bo‘linishi
Prokariot hujayralarning bo‘linishi — ona hujayradan yangi prokariot hujayralar hosil bo‘lish jarayonidir. Hujayra siklining prokariotlarda ham, eukariotlarda ham asosiy hodisalari DNK replikatsiyasi va hujayraning bo‘linishidir. Prokariot hujayralar bo‘linishining o‘ziga xos xususiyati — nusxalangan DNKning bo‘linish jarayonida bevosita ishtirok etishidir. Aksariyat prokariot hujayralar o‘lchami bir xil bo‘lgan ikkita qiz hujayraga bo‘linadi. Shu sababli bu jarayon ba’zan binar bo‘linish deb ham ataladi. Prokariot hujayralarning ko‘pchiligida hujayra devori mavjud bo‘lgani uchun binar bo‘linishda septa — qiz hujayralar orasidagi to‘siq hosil bo‘ladi va u keyinchalik o‘rtasidan ajraladi. Prokariot hujayralarning bo‘linish jarayoni batafsil o‘rganilgan bakteriyalardan biri — Escherichia coli.
Amitoz
Amitoz yoki hujayraning bevosita bo‘linishi ( qadimgi yunoncha ἀ- — yo‘qlikni bildiruvchi old qo‘shimcha hamda μίτος — «ip» so‘zlaridan) — hujayralarning oddiy bo‘linishi, ya’ni yadroning ikkiga ajralishidir.
Bu hodisa ilk marta nemis biologi Robert Remak tomonidan 1841-yilda tavsiflangan; atamani esa gistolog Valter Flemming 1882-yilda taklif qilgan. Amitoz kam uchraydigan, ammo ba’zan zarur jarayondir. Ko‘pincha u mitotik faolligi pasaygan hujayralarda — qarigan yoki patologik o‘zgargan, ko‘pincha nobud bo‘lish arafasidagi hujayralarda (jumladan, sutemizuvchilarning embrion pardalari hujayralari, o‘sma hujayralari va boshqalarda) kuzatiladi.
Amitoz vaqtida yadro morfologik jihatdan interfaza holatini saqlaydi, yadrocha va yadro qobig‘i yaxshi ko‘rinadi. DNK replikatsiyasi sodir bo‘lmaydi. Xromatinning spirallanishi kuzatilmaydi, xromosomalar ko‘rinmaydi. Hujayra o‘ziga xos funksional faolligini saqlab qoladi, holbuki mitoz paytida bu faollik deyarli butunlay yo‘qoladi. Amitozda faqat yadro bo‘linadi, bunda bo‘linish urchug‘i hosil bo‘lmaydi. Shu sababli irsiy material tasodifiy taqsimlanadi. Sitokinezning bo‘lmasligi ikki yadroli hujayralar hosil bo‘lishiga olib keladi. Bunday hujayralar keyinchalik odatdagi mitotik siklga kira olmaydi. Amitoz takrorlansa, ko‘p yadroli hujayralar yuzaga kelishi mumkin.
Bu tushuncha 1980-yillargacha ayrim darsliklarda uchragan. Hozirgi qarashlarga ko‘ra, amitozga kiritilgan hodisalarning barchasi yetarli darajada sifatli tayyorlanmagan mikroskopik preparatlarni noto‘g‘ri talqin qilish yoki hujayralarning parchalanishi yoxud boshqa patologik jarayonlar bilan bog‘liq hodisalarni hujayra bo‘linishi sifatida baholash natijasidir. Shu bilan birga, eukariotlar yadrosining ayrim bo‘linish shakllarini mitoz yoki meyoz deb bo‘lmaydi. Masalan, makronukleuslar ko‘plab infuzoriyalarda bo‘linganda bo‘linish urchug‘i hosil bo‘lmasdan xromosomalarning qisqa bo‘laklari ajralib taqsimlanadi.
Mitoz
Mitoz (μίτος — «asos ipi» so‘zidan) — hujayraning bilvosita bo‘linishi bo‘lib, eukariot hujayralarning eng keng tarqalgan ko‘payish usulidir. Mitozning biologik ahamiyati xromosomalarning qiz yadrolar o‘rtasida mutlaqo teng taqsimlanishidan iborat. Bu genetik jihatdan bir xil qiz hujayralar hosil bo‘lishini va hujayra avlodlari orasidagi davomiylikni ta’minlaydi.
Mitoz ontogenezning asosiy jarayonlaridan biridir. Mitotik bo‘linish ko‘p hujayrali eukariotlarning o‘sishini to‘qimalardagi hujayralar sonini ko‘paytirish orqali ta’minlaydi. Meristemalar hujayralarining mitotik bo‘linishi natijasida o‘simliklar to‘qimalaridagi hujayralar soni ortadi. Urug‘langan tuxumning maydalanishi va ko‘pchilik to‘qimalarning o‘sishi hayvonlarda ham mitotik bo‘linishlar hisobiga sodir bo‘ladi.
Morfologik belgilarga ko‘ra, mitoz shartli ravishda quyidagi bosqichlarga ajratiladi: profaza, prometafaza, metafaza, anafaza va telofaza. Mitoz bosqichlarini ilk marta tasvirlash va ularning ketma-ketligini aniqlashga urinishlar 70—80-yillarda, ya’ni XIX asrda amalga oshirilgan. 1870-yillarning oxiri — 1880-yillarning boshlarida nemis gistologi Valter Flemming hujayraning bilvosita bo‘linishi jarayonini ifodalash uchun «mitoz» atamasini kiritgan.
Mitozning davomiyligi o‘rtacha 1—2 soatni tashkil etadi. Hayvonlar hujayrasida mitoz odatda 30—60 daqiqa, o‘simliklarda esa 2—3 soat davom etadi. Inson tanasida 70 yil davomida jami taxminan 1014 marta hujayra bo‘linishi sodir bo‘ladi.
Meyoz
Meyoz ( qadimgi yunoncha μείωσις — «kamayish») yoki reduksion bo‘linish — eukariot hujayra yadrosining xromosomalar soni ikki baravar kamayadigan bo‘linishidir. U ikki bosqichda (meyozning reduksion va ekvatsion bosqichlari) kechadi. Meyozni gametogenez — maxsus jinsiy hujayralar, ya’ni gametalarning differensiallashmagan o‘zak hujayralardan hosil bo‘lishi bilan adashtirmaslik kerak..
Meyoz natijasida xromosomalar soni kamayishi tufayli hayot siklida diploid bosqichdan gaploid bosqichga o‘tish ro‘y beradi. Ploidlikning tiklanishi (gaploid bosqichdan diploid bosqichga o‘tish) jinsiy jarayon natijasida sodir bo‘ladi.
Meyozning birinchi — reduksion bosqichi profazasida gomologik xromosomalar juft-juft bo‘lib birikadi (konyugatsiya). Shu sababli meyoz faqat diploid hujayralarda yoki juft darajali poliploidlarda (tetraploid, geksaploid va boshqa hujayralarda) me’yorida kechishi mumkin. Meyoz toq darajali poliploidlarda ham (triploid, pentaploid va boshqa hujayralarda) sodir bo‘lishi mumkin, ammo ularda I profazada xromosomalarning juft-juft birikishi ta’minlanmagani sababli xromosomalar noto‘g‘ri ajraladi. Bu esa hujayraning yoki undan rivojlanadigan ko‘p hujayrali gaploid organizmning yashovchanligini xavf ostiga qo‘yadi.
Shu mexanizm turlararo duragaylarning naslsizligiga ham sabab bo‘ladi. Turlararo duragaylar hujayra yadrosida turli turlarga mansub ota-ona xromosomalari birikkanligi tufayli xromosomalar odatda konyugatsiyaga kirisha olmaydi. Natijada meyoz paytida xromosomalar ajralishi buziladi va oxir-oqibat jinsiy hujayralar, ya’ni gametalar yashovchan bo‘lmay qoladi. Xromosomalarning konyugatsiyasiga xromosoma qayta tuzilishlari ham muayyan cheklovlar qo‘yadi (katta hajmdagi deletsiyalar, duplikatsiyalar, inversiyalar yoki translokatsiyalar).
Sporalar orqali ko‘payish
Ko‘pincha bakteriyalarning jinssiz ko‘payishidan oldin spora hosil bo‘ladi. Bakteriya sporalari — metabolizmi sekinlashgan, ko‘p qavatli qobiq bilan o‘ralgan tinim holatidagi hujayralar bo‘lib, ular qurib qolishga va odatdagi hujayralarni nobud qiladigan boshqa noqulay sharoitlarga chidamlidir. Spora hosil bo‘lishi bakteriyalarga bunday sharoitlardan omon o‘tish va tarqalish imkonini beradi: qulay muhitga tushgan spora unib chiqib, vegetativ (bo‘linadigan) hujayraga aylanadi.
Bir hujayrali sporalar yordamida jinssiz ko‘payish turli zamburug‘lar va suvo‘tlarga ham xosdir. Ko‘p hollarda sporalar mitoz natijasida (mitosporalar) hosil bo‘ladi, ba’zan (ayniqsa, zamburug‘larda) ularning soni nihoyatda ko‘p bo‘ladi. Ular unib chiqqanda ona organizmga o‘xshash yangi organizm rivojlanadi. Ayrim zamburug‘lar, masalan, o‘simliklarning xavfli zararkunandasi fitoftora, xivchinli va harakatlana oladigan zoosporalarni hosil qiladi. Bunday zoospora suv tomchilarida ma’lum vaqt suzib yurgach, harakatini to‘xtatadi, xivchinlarini yo‘qotadi, qalin qobiq bilan qoplanadi va keyin qulay sharoitda unib chiqadi.
Vegetativ ko‘payish
Vegetativ ko‘payish — ota-ona individi tanasining ko‘p hujayrali qismidan yangi individ hosil bo‘lishidir. Bu jinssiz ko‘payishning ko‘p hujayrali organizmlarga xos usullaridan biridir. Suvo‘tlar va zamburug‘larda u tallomning ixtisoslashmagan qismlari ajralishi yoki maxsus tuzilmalar (masalan, kurtaklar — sfatselyariya suvo‘tida va boshqalarda) hosil bo‘lishi orqali amalga oshadi.
Yuksak o‘simliklarda vegetativ ko‘payish ona individning ikki yoki undan ortiq yangi individga bo‘linishi (masalan, sudraluvchi novdalar yoki ildizpoyalar nobud bo‘lganda, ildiz bachkilari ajralganda), yoxud ona organizmdan yangi individ boshlang‘ich qismlarining ajralishi orqali amalga oshadi (masalan, tuganaklar, piyozboshlar, ko‘payish kurtaklari).
Ayrim o‘simliklarda ona o‘simlikdan ajralgan novdalar (masalan, toldoshlarda) yoki barglar ildiz otishi mumkin. Hayvonlarda vegetativ ko‘payish (zoologlar uni ko‘pincha jinssiz ko‘payish deb ataydi) bo‘linish yoki kurtaklanish orqali amalga oshadi.
Vegetativ ko‘payish asosida regeneratsiyaga o‘xshash jarayonlar yotadi. Odatda, organizmlarning ma’lum guruhida qayta tiklanish qobiliyati bo‘lmasa (masalan, kolovratkalar, nematodalar, zuluklar), vegetativ ko‘payish ham bo‘lmaydi. Qayta tiklanish qobiliyati yaxshi rivojlangan guruhlarda esa (halqali chuvalchanglar, gidroidlar, yassi chuvalchanglar, ignaterililar) vegetativ ko‘payish ham uchraydi.
Kurtaklanish
Kurtaklanish — jinssiz yoki vegetativ ko‘payish turi bo‘lib, bunda yangi individlar ona organizm tanasidagi bo‘rtmalar (kurtaklar)dan shakllanadi. Kurtaklanish ko‘plab zamburug‘lar, jigar yo‘sinlari va hayvonlarga (sodda organizmlar, g‘ovaktanlilar, bo‘shliqichlilar, ayrim chuvalchanglar, qobiqlilar, ba’zi xivchinlilar, gidralar, sporalilar) xosdir. Ba’zi hayvonlarda kurtaklanish oxirigacha davom etmaydi, yosh individlar ona organizm bilan bog‘langanicha qoladi. Ayrim hollarda bu koloniyalar hosil bo‘lishiga olib keladi.
Bir hujayrali organizmlarning ayrim turlariga jinssiz ko‘payishning kurtaklanish shakli xos. Bunda yadro mitoz yo‘li bilan bo‘linadi. Hosil bo‘lgan yadrolardan biri ona hujayraning mahalliy bo‘rtmasiga o‘tadi va keyin bu qism kurtak sifatida ajraladi. Qiz hujayra ona hujayradan ancha kichik bo‘lib, uning o‘sishi va yetishmayotgan tuzilmalarini shakllantirishi uchun ma’lum vaqt kerak bo‘ladi. Shundan so‘ng u yetuk organizmga xos ko‘rinishga ega bo‘ladi. Kurtaklanish — vegetativ ko‘payish turidir. Kurtaklanish orqali ko‘plab tuban zamburug‘lar, masalan, achitqilar, shuningdek, ko‘p hujayrali hayvonlar, jumladan, chuchuk suv gidrasi ham ko‘payadi. Achitqilar kurtaklanganda hujayrada bo‘rtma paydo bo‘lib, u asta-sekin to‘laqonli yangi achitqi hujayrasiga aylanadi. Gidraning tanasida bir necha hujayra bo‘lina boshlaydi va ona individ tanasida asta-sekin kichik gidra o‘sib chiqadi. Unda paypaslagichli og‘iz hamda ichak bo‘shlig‘i hosil bo‘lib, u «ona» organizmning ichak bo‘shlig‘i bilan tutashgan bo‘ladi.
Fragmentatsiya (tananing bo‘linishi)
Ayrim organizmlar tanasini bir necha qismga ajratib ko‘payishi mumkin. Har bir qismdan ota-ona individiga barcha jihatdan o‘xshash to‘laqonli organizm rivojlanadi (yassi va halqali chuvalchanglar, ignaterililar).
Jinsiy ko‘payish
Jinsiy ko‘payish jinsiy jarayon (hujayralarning qo‘shilishi) va odatda bir-birini to‘ldiradigan ikki jinsiy guruh bilan bog‘liq (erkak va urg‘ochi organizmlar).
Jinsiy ko‘payishda gametalar, ya’ni jinsiy hujayralar hosil bo‘ladi. Bu hujayralarda xromosomalarning gaploid (bitta) to‘plami mavjud. Hayvonlarning odatiy (somatik) hujayralarida xromosomalar to‘plami juft bo‘ladi. Shu sababli hayvonlarda gametalarning hosil bo‘lishi meyoz orqali kechadi. Ko‘plab suvo‘tlar hamda barcha yuksak o‘simliklarda gametalar xromosomalarning bitta to‘plamiga ega bo‘lgan gametofitda rivojlanadi va oddiy mitotik bo‘linish orqali hosil bo‘ladi.
Hosil bo‘ladigan gametalarning o‘xshashligi yoki farqlanishiga qarab gameta hosil bo‘lishining bir necha turi ajratiladi:
- izogamiya — gametalar o‘lchami va tuzilishi bir xil, xivchinlarga ega bo‘ladi.
- anizogamiya — gametalarning o‘lchami turlicha, lekin tuzilishi o‘xshash va xivchinli bo‘ladi.
- oogamiya — gametalar o‘lchami va tuzilishi bilan farqlanadi. Kichik, xivchinli erkak gametalar spermatozoidlar deb ataladi, katta va xivchinsiz urg‘ochi gametalar esa tuxum hujayralar deb ataladi.
Ikkita gameta qo‘shilganda (oogamiyada albatta turli tipdagi gametalar qo‘shiladi) zigota hosil bo‘ladi. Endi u xromosomalarning diploid (juft) to‘plamiga ega bo‘ladi. Zigotadan ikkala ota-ona organizmining genetik axborotini o‘zida mujassam etgan hujayralardan iborat yangi organizm rivojlanadi.
Germafroditizm
Erkak va urg‘ochi jinsiy bezlarga ega hayvon germafrodit (nomi Germafrodit — afsonaviy ikki jinsli mavjudot nomidan olingan) deb ataladi. Germafroditizm tuban hayvonlar orasida keng, yuksak hayvonlarda esa kamroq tarqalgan. O‘simliklardagi shunga o‘xshash belgi bir uyli bo‘lish deb ataladi (ikki uyli bo‘lishdan farqli ravishda). Bu xususiyat hayvonlardagiga qaraganda turning umumiy evolyutsion rivojlanganlik darajasi bilan kamroq bog‘langan.
Majburiy ximerizm
Chumolilarning Anoplolepis gracilipes turida ilk bor 2023-yilda tasvirlangan o‘ziga xos ko‘payish usuli mavjud. Bu turdagi barcha erkak chumolilar ximeralar bo‘lib, ular ikki xil genetik liniyaga mansub hujayralardan tashkil topgan.
Partenogenez va apomiksis
Partenogenez — jinsiy ko‘payishning o‘ziga xos turi bo‘lib, unda yangi organizm urug‘lanmagan tuxum hujayradan rivojlanadi. Shu sababli jinssiz ko‘payishdagi kabi genetik axborot almashinuvi yuz bermaydi. O‘simliklardagi shunga o‘xshash jarayon apomiksis deb ataladi.
Partenogenez jinsiy, ammo bir jinsli ko‘payish turi bo‘lib, evolyutsiya davomida jinslari ajralgan organizmlarda paydo bo‘lgan. Ayrim turlar faqat urg‘ochilardan iborat bo‘ladigan (doimiy yoki davriy) hollarda partenogenezning asosiy biologik afzalliklaridan biri tur ko‘payish tezligini oshirishidir. Partenogenez bilan ko‘payadigan bir jinsli taksonlar ko‘pincha tur areallarining chekka hududlarini egallaydi. Bunday joylarda duragaylanish va ikki jinsli populyatsiyalar bilan raqobat bir jinsli (urg‘ochi) populyatsiyalarning qaror topishi hamda tarqalishiga to‘sqinlik qilmaydi. Partenogenez o‘simlik bitlari, dafniyalar, kaltakesaklar, ayrim baliqlar va boshqa hayvonlarda tavsiflangan. Partenogenez sutemizuvchilarda uchramaydi: ularda partenogenetik embrionlar embrional rivojlanishning dastlabki bosqichlarida nobud bo‘ladi.
Partenogenezda tuxum hujayra gaploid ham, diploid ham bo‘lishi mumkin. Gaploid tuxum hujayradan faqat erkaklar, faqat urg‘ochilar yoki har ikkala jinsdagi individlar rivojlanishi mumkin. Bu jinsni belgilash mexanizmiga bog‘liq. Masalan, asalarilar, parazit arilar, qalqondorlar, kanalarda erkak individlar urug‘lanmagan gaploid tuxum hujayradan rivojlanadi. Partenogenez doimiy yoki davriy bo‘lishi mumkin. Dafniyalar, o‘simlik bitlari va kolovratkalarda partenogenetik avlodlar jinsiy ko‘payadigan avlodlar bilan almashinadi. Xususan, dafniyalarda urg‘ochilar diploid, erkaklar gaploid bo‘ladi. Qulay sharoitda dafniyalarda meyoz sodir bo‘lmaydi va tuxum hujayralar diploid holatda qoladi. Ular urug‘lanmasdan rivojlanib, faqat urg‘ochilarni hosil qiladi. Noqulay sharoitda urg‘ochilar gaploid tuxum qo‘ya boshlaydi va ulardan erkaklar chiqadi. Jinsiy jarayon natijasida diploid zigotalar hosil bo‘lib, ulardan yana urg‘ochilar rivojlanadi.
Progenez
Progenez — lichinkalik bosqichida gametalar hosil bo‘lishidir. U quyidagi turlarga bo‘linadi:
- neoteniya — organizmning lichinkalik bosqichida rivojlanishi vaqtincha sekinlashib, jinsiy ko‘payish qobiliyati paydo bo‘lishi. Masalan, ayrim ambistoma turlarida, amfibiyalarning ambistomalar (Ambystomidae) oilasiga mansub dumli amfibiyalar (Caudata) turkumi vakillarida irsiy sabablarga ko‘ra neotenik lichinka — aksolotl paydo bo‘lishiga organizmdagi gormon — tireoidinning irsiy yetishmovchiligi sabab bo‘ladi.
- pedomorfoz —neoteniyaning metamorfozga uchrash qobiliyati butunlay yo‘qoladigan shakli. Bu dumli amfibiyalarning proteylar oilasida uchraydi.
- Pedogenez — lichinkalik bosqichida partenogenetik ko‘payish bo‘lib, u ko‘pincha embrion hali ona organizm ichida bo‘lgan paytda ham yuz beradi. Bunday ko‘payish ayrim bo‘g‘imoyoqlilar va parazit yassi chuvalchanglar — trematodalarga xos bo‘lib, ular qisqa vaqt ichida avlodlar sonini keskin oshirish uchun undan foydalanadi.
Avlodlar almashinuvi
Ko‘plab suvo‘tlarda, barcha yuksak o‘simliklarda, ayrim sodda organizmlarda va bo‘shliqichlilarda hayot sikli davomida navbatma-navbat jinsiy va jinssiz yo‘l bilan ko‘payadigan avlodlar almashinadi. Bu metagenez deb ataladi. Ayrim chuvalchanglar va hasharotlarda geterogoniya — turli jinsiy avlodlarning almashinuvi, masalan, jinslari ajralgan avlodlarning germafrodit avlodlar yoki partenogenez orqali ko‘payadigan avlodlar bilan almashinuvi kuzatiladi.
O‘simliklarda avlodlar almashinuvi
Gametofit sporadan rivojlanadi, xromosomalarning bitta to‘plamiga va jinsiy ko‘payish organlari — gametangiylarga ega bo‘ladi. Turli gametalar hosil qiladigan organizmlarda erkak gametalarni ishlab chiqaruvchi erkak gametangiylar anteridiylar, urg‘ochi gametangiylar esa arxegoniylar deb ataladi. Gametofit ham, u hosil qiladigan gametalar ham xromosomalarning bitta to‘plamiga ega bo‘lgani uchun gametalar oddiy mitotik bo‘linish orqali hosil bo‘ladi.
Gametalar qo‘shilganda zigota hosil bo‘ladi, undan sporofit rivojlanadi. Sporofit xromosomalarning juft to‘plamiga ega bo‘lib, jinssiz ko‘payish organlari — sporangiylarni hosil qiladi. Turli xil sporalar hosil qiladigan organizmlarda mikrosporalardan faqat anteridiylarga ega erkak gametofitlar, megasporalardan esa urg‘ochi gametofitlar rivojlanadi. Mikrosporalar mikrosporangiylarda, megasporalar esa megasporangiylarda rivojlanadi. Spora hosil bo‘lishida meyotik reduksiya sodir bo‘ladi va sporalarda gametofitga xos xromosomalarning bitta to‘plami tiklanadi.
Ko‘payish evolyutsiyasi
Ko‘payish evolyutsiyasi odatda jinssiz shakllardan jinsiy shakllarga, izogamiyadan anizogamiyaga, barcha hujayralarning ko‘payishda qatnashishidan ularning somatik va jinsiy hujayralarga ajralishiga, tashqi urug‘lanishdan esa bachadon ichida rivojlanish va avlodga g‘amxo‘rlik bilan kechadigan ichki urug‘lanishga tomon yo‘nalgan.
Ko‘payish sur’ati, avlodlar soni va avlodlarning almashinish tezligi boshqa omillar bilan birga turning muhit sharoitlariga moslashish tezligini belgilaydi. Masalan, ko‘payish tezligi yuqori bo‘lishi va avlodlarning tez-tez almashinishi hasharotlarga qisqa vaqt ichida zaharli kimyoviy vositalarga chidamlilikni shakllantirish imkonini beradi. Umurtqalilar evolyutsiyasida — baliqlardan issiqqonli hayvonlargacha — avlodlar sonining kamayishi va ularning yashab qolish ehtimolining oshishi tendensiyasi kuzatiladi.
Adabiyotlar
- Aslanyan M. M., Soldatova O. P. Jinsning genetikasi va kelib chiqishi. «Biologiya» yo‘nalishi talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. — Moskva: Avtorskaya akademiya; KMK ilmiy nashrlar shirkati, 2010. — 114 bet. — ISBN 978-5-91902-001-1.
- Inge-Vechtomov S. G. Seleksiya asoslari bilan genetika. — Sankt-Peterburg: N-L nashriyoti, 2010. — 718 bet. — ISBN 987-5-94869-105-3.
Havolalar
Mavzuga oid mediafayllar: Ko‘payish — Vikimedia Omborida- Ko‘payish — Katta sovet ensiklopediyasi.
