| C++ | |
|---|---|
| | |
| Semantika | ko‘p paradigmali: obyektga yo‘naltirilgan, umumlashtirilgan, protsedurali, metadasturlash |
| Til turi | dasturlash tili, obyektga yo‘naltirilgan, ko‘p paradigmali, protsedurali, funksional, umumlashtirilgan dasturlash tilitahrir, free-form languagetahrir va kompilyatsiya qilinadigan |
| Bajarilish turi | kompilyatsiya qilinadigan |
| Paydo bo‘lgan yili | 1983 |
| Muallif | Byorne Straustrup |
| Ishlab chiquvchi | Byorne Straustrup[…] |
| Kengaytma fayllari |
.cc, .cpp, .cxx, .c, .c++, .h, .hpp, .hh, .hxx yoki .h++ |
| Nashr | |
| Turlar tizimi | statik |
| Asosiy amalga oshirilishlari | GNU C++, Microsoft Visual C++, Intel C++ compiler, Open64 C++ Compiler, Clang, Comeau C/C++[inglizcha], Embarcadero C++ Builder, Watcom C++ compiler, Digital Mars C++, Oracle Solaris Studio C++ compiler, Turbo C++ |
| Dialektlar | ISO/IEC 14882 C++ |
| Taʼsir ko‘rsatgan tillar | C, Simula, Algol 68, CLU, ML va Ada |
| Sayt | isocpp.org (inglizcha) |
C++ (talaffuzi: si-plyus-plyus) — kompilyatsiya qilinadigan, statik tiplashtirilgan dasturlash tili, umumiy maqsadlarga mo‘ljallangan.
U ko‘p paradigmali dasturlash tili hisoblanadi: unda protsedurali dasturlash, obyektga yo‘naltirilgan dasturlash, umumlashtirilgan dasturlash, funksional dasturlash kabi paradigmalar qo‘llab-quvvatlanadi. Tilning boy standart kutubxonasida keng tarqalgan konteynerlar va algoritmlar, kiritish-chiqarish vositalari, muntazam ifodalar, ko‘p oqimli ishlash va boshqa imkoniyatlar mavjud. C++ ham yuqori darajali, ham quyi darajali tillar xususiyatlarini birlashtiradi. O‘zidan oldingi C tiliga nisbatan obyektga yo‘naltirilgan va umumlashtirilgan dasturlashni, shuningdek, o‘zgaruvchilarni qo‘llab-quvvatlashga ko‘proq eʼtibor qaratilgan.
C++ dasturiy taʼminot ishlab chiqishda keng qo‘llanadi va eng ommabop dasturlash tillaridan biridir. Uning qo‘llanish sohalariga operatsion tizimlar, turli amaliy dasturlar, drayverlar, ichki o‘rnatilgan tizimlar uchun ilovalar, yuqori unumli serverlar hamda kompyuter o‘yinlarini yaratish kiradi. C++ tilining turli platformalar uchun bepul va tijoriy ko‘plab realizatsiyalari mavjud. Masalan, x86 platformasida bular GCC, Clang, Visual C++, Intel C++ Compiler, Embarcadero (Borland) C++ Builder va boshqalardir. C++ boshqa dasturlash tillariga, birinchi navbatda, Java va C#.
C++ sintaksisi C tilidan meros qilib olingan. Dastlab tilni yaratish tamoyillaridan biri C bilan moslikni saqlash bo‘lgan. Shunga qaramay, C++ qatʼiy maʼnoda C tilining barcha imkoniyatlarini qamrab oluvchi til emas: juda ko‘p dasturlar C kompilyatorlari yordamida ham, C++ kompilyatorlari yordamida ham birdek kompilyatsiya qilinishi mumkin, biroq C da yozilgan barcha dasturlar ham bunday moslikka ega emas.
Tarix
| Rivojlanishning tarixiy bosqichi | Yil |
|---|---|
| Til: BCPL | 1966 |
| Til: B (dastlab Tompson tomonidan UNIX) | 1969 |
| Til: C | 1972 |
| «Sinflarga ega C» | 1980 |
| C84 | 1984 |
| Cfront (E nashri) | 1984 |
| Cfront (1.0 nashri) | 1985 |
| Ko‘p martalik/virtual meros olish | 1988 |
| Umumlashtirilgan dasturlash (shablonlar) | 1991 |
| ANSI C++ / ISO-C++ | 1996 |
| C++98 (ISO/IEC 14882:1998) | 1998 |
| C++03 (ISO/IEC 14882:2003) | 2003 |
| C++/CLI | 2005 |
| TR1 | 2005 |
| C++11 | 2011 |
| C++14 | 2014 |
| C++17 | 2017 |
| C++20 | 2020 |
| C++23 | 2023 |
| C++26 | TBA |
Yaratilishi
Tilning shakllanishi 1980-yillar boshida boshlangan, Bell Labs xodimi Byorne Straustrup o‘z ehtiyojlari uchun C tiliga bir qator takomillashtirishlar kiritish fikrini o‘ylab topdi. 1970-yillar oxirida Straustrup Bell Labs’da navbatlar nazariyasi (telefon qo‘ng‘iroqlarini modellashtirish) bilan shug‘ullanar ekan, o‘sha davrdagi modellashtirish tillari yetarlicha samarali emasligini, mashina tillaridan foydalanish esa ifodalash imkoniyatlari cheklangani uchun haddan tashqari murakkabligini aniqladi. Masalan, Simula tilidagi imkoniyatlar yirik dasturiy taʼminot yaratishda juda foydali bo‘lishi mumkin edi, biroq u juda sekin ishlardi; BCPL esa yetarlicha tez bo‘lsa-da, quyi darajali tillarga juda yaqin va yirik dasturlar ishlab chiqishga mos emas edi.
Dissertatsiya ustidagi tajribasini eslab, Straustrup C tilini (BCPL vorisini) Simula tilidagi imkoniyatlar bilan boyitishga qaror qildi. Unix tilining asosi bo‘lgan C tez, ko‘p funksiyali va turli platformalarga ko‘chiriladigan til edi. Straustrup unga sinflar va obyektlar bilan ishlash imkoniyatini qo‘shdi. Natijada modellashtirishga oid amaliy masalalarni ishlab chiqish vaqti (Simulaʼga o‘xshash sinflar tufayli) hamda hisoblash vaqti (C tezligi tufayli) nuqtayi nazaridan samarali yechish mumkin bo‘ldi. Dastlab C tiliga sinflar (inkapsulyatsiya bilan), sinflardan meros olish, turlarni qatʼiy tekshirish, inline-funksiyalar va standart argumentlar qo‘shildi. Dastlab «C with classes» («Sinflarga ega C») deb atalgan tilning ilk versiyalari 1980-yildan.
«Sinflarga ega C»ni yaratish jarayonida Straustrup cfront — translyator dasturini yozdi. U yangi tilning boshlang‘ich kodini oddiy C kodiga aylantirardi. Bu yangi tilni yaratish bilan birga, Unix muhitida C uchun mavjud vositalardan foydalanib, uni amaliyotda sinash imkonini berdi. Yangi til muallif kutmagan holda hamkasblar orasida ommalashdi va tez orada Straustrup minglab savollarga shaxsan javob berib, uni yakka o‘zi qo‘llab-quvvatlay olmay qoldi.
1983-yilga kelib tilga virtual funksiyalar, funksiya va operatorlarni ortiqcha yuklash, havolalar, konstantalar, bo‘sh xotirani boshqarishni foydalanuvchi nazorat qilishi, turlarni yaxshiroq tekshirish va yangi izoh yozish uslubi (//) kabi imkoniyatlar qo‘shildi. Shundan so‘ng til oddiy C ning kengaytirilgan shakli bo‘lmay qoldi va Sinflarga ega C nomidan «C++» deb qayta nomlandi. Uning birinchi tijoriy nashri 1985-yil oktabrida chiqarildi.
Rasmiy standartlash boshlanguniga qadar til, asosan, dasturchilar hamjamiyatining talablariga javoban Straustrup tomonidan rivojlantirildi. Tilning standart tavsifi vazifasini Straustrupning C++ haqidagi bosma asarlari (til tavsifi, maʼlumotnoma va boshqalar) bajargan. Faqat 1998-yilda C++ tilining ISO/IEC 14882:1998 «Standard for the C++ Programming Language» xalqaro standarti tasdiqlandi. Standartga texnik tuzatishlar kiritilgach, 2003-yilda uning keyingi ISO/IEC 14882:2003 versiyasi qabul qilindi.
Tilning rivojlanishi va standartlashtirilishi
1985-yilda «C++ dasturlash tili» kitobining birinchi nashri chop etildi. Rasmiy standart bo‘lmagani uchun tilning ilk tavsifini beruvchi bu asar juda muhim edi. 1989-yilda C++ 2.0 versiyasi chiqdi. Unda ko‘p martalik meros olish, abstrakt sinflar, statik aʼzo-funksiyalar, konstant funksiyalar va himoyalangan aʼzolar paydo bo‘ldi. 1990-yilda «C++ bo‘yicha izohli maʼlumotnoma» chop etildi va keyinchalik standart uchun asos bo‘ldi. So‘nggi yangiliklar shablonlar, istisnolar, nomlar fazolari, turlarni o‘zgartirishning yangi usullari hamda mantiqiy turdan iborat edi. Umumlashtirilgan algoritmlarni saqlash va ularga murojaat qilish uchun Standart shablonlar kutubxonasi (STL) tanlandi. Uni Aleksandr Stepanov va Meng Li[inglizcha].
C++ standart kutubxonasi ham til bilan birga rivojlandi. Unga birinchi bo‘lib C tilidagi anʼanaviy printf va scanf funksiyalar o‘rnini bosuvchi kiritish-chiqarish oqimlari qo‘shildi. Keyinchalik eng muhim yangilik sifatida standart kutubxonaga quyidagisi kiritildi: Standart shablonlar kutubxonasi.
- Tilni rasmiy standartlashtirish 1998-yilda, C++ standartlashtirish qo‘mitasi tomonidan ishlab chiqilgan ISO/IEC 14882:1998 (C++98 nomi bilan tanilgan) standarti eʼlon qilingach (ISO/IEC JTC1/SC22/WG21 ishchi guruhi), rasmiy standartlashtirish boshlandi. C++ standarti obyektlarni nomlash usullari, istisnolarni qayta ishlashning ayrim tafsilotlari va realizatsiyaga bog‘liq boshqa imkoniyatlarni belgilamagan. Shu sababli turli kompilyatorlar yaratgan obyekt kodi o‘zaro mos kelmasligi mumkin. Biroq uchinchi tomonlar muayyan arxitekturalar va operatsion tizimlar.
- uchun ko‘plab standartlar ishlab chiqqan. 2003-yilda oldingi standartdagi xato va kamchiliklar tuzatilgan ISO/IEC 14882:2003 standarti chiqarildi. 2005-yilda Library Technical Report 1 (qisqacha TR1) hisobotini eʼlon qilishdi. Standartning rasmiy qismi bo‘lmagan bu hujjat mualliflar fikricha keyingi standartga qo‘shilishi kerak bo‘lgan standart kutubxona kengaytmalarini tavsiflaydi. TR1 qo‘llovi deyarli barcha faol C++ kompilyatorlarida yaxshilanib bormoqda.
- 2009-yildan oldingi standartni yangilash ishlari boshlandi. Dastlab yangi versiya C++09, keyingi yili esa C++0x deb nomlandi. Standart 2011-yilda C++11 nomi bilan eʼlon qilindi. Unga til yadrosidagi yangiliklar va standart kutubxona kengaytmalari, jumladan TR1ʼning katta qismi kiritildi.
- Standartning keyingi versiyasi — C++14 — 2014-yil avgustida chiqdi. Unda, asosan, avvalgi versiyaning aniqlashtirish va xato tuzatishlari jamlangan.
- Standart C++17, 2017-yil dekabrida eʼlon qilingan bo‘lib, standart kutubxonaga standart algoritmlarning parallel versiyalarini qo‘shdi hamda ayrim eskirgan va juda kam ishlatiladigan elementlarni olib tashladi.
- Maqola yozilgan paytdagi amaldagi so‘nggi barqaror standart — C++20. U, jumladan, muhim yangilik — modullar qo‘llovini o‘z ichiga oladi.
- C++23 standarti hozirda ISO qo‘mitasida faol muhokama qilinmoqda.
C++ zamonaviy talablarga moslashish uchun rivojlanishda davom etmoqda. Tilni rivojlantirib, C++ standartlashtirish qo‘mitasiga takliflar yuboruvchi guruhlardan biri — Boost. Bu guruh tilga yangi imkoniyatlar, jumladan, metadasturlash imkoniyatlarini kiritish orqali uni takomillashtirish bilan shug‘ullanadi.
C++ tiliga hech kim egalik qilmaydi, undan erkin foydalanish mumkin. Biroq til standartining hujjati (qoralamalardan tashqari) bepul taqdim etilmaydi. Standartlashtirish jarayonida ISO bir necha turdagi nashrlarni chiqaradi. Xususan, «kelajakdagi yo‘nalish aniq, ammo xalqaro standart chiqarish bo‘yicha darhol kelishuvga erishish mumkin bo‘lmagan» vaziyatda texnik hisobot va spetsifikatsiyalar eʼlon qilinadi. 2011-yilgacha C++ bo‘yicha uchta texnik hisobot chop etilgan: kutubxona kengaytmalariga bag‘ishlangan TR 19768: 2007 (C++ Technical Report 1 nomi bilan ham tanilgan), uning aksariyat qismi C++11 ga kiritilgan; maxsus matematik funksiyalarga oid TR 29124: 2010; hamda o‘nli suzuvchi nuqtali arifmetikaga oid TR 24733: 2011. Fayl tizimi haqidagi DTS 18822:. 2014 texnik spetsifikatsiyasi 2015-yil boshida tasdiqlangan; boshqa spetsifikatsiyalar ishlab chiqilmoqda va tasdiqlanishi kutilmoqda.
2016-yil mart oyida Rossiyada RG21 C++ ishchi guruhi tashkil etildi. Guruh C++ standartiga takliflarni to‘plash, ularni qo‘mitaga yuborish va Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO) umumiy yig‘ilishlarida himoya qilish uchun tuzilgan.
Nomlanish tarixi
Tilning yakuniy nomi C dagi unar postfiks inkrement operatoridan kelib chiqqan. ++ (o‘zgaruvchining qiymatini bir birlikka oshirish). C+ nomi tanlanmagan, chunki bu C tilida sintaktik xato hisoblanadi, bundan tashqari nomni boshqa til egallagan edi. Til D deb ham atalmadi, chunki u «C tilining kengaytmasi bo‘lib, muammolarni C elementlarini olib tashlash yo‘li bilan hal qilishga urinmaydi»..
C++ falsafasi
«C++ dizayni va evolyutsiyasi» kitobida Byorne Straustrup C++ ni loyihalashda amal qilgan tamoyillarini bayon qiladi. Ular C++ aynan nima uchun shu ko‘rinishda ekanini tushuntiradi. Ayrimlari:
- C tilining samaradorligi va ko‘chiriluvchanligiga ega, statik maʼlumot turlari asosidagi universal til yaratish.
- Dasturlashning turli uslublarini bevosita va to‘liq qo‘llab-quvvatlash, jumladan, protsedurali dasturlash, maʼlumotlar abstraksiyasi, obyektga yo‘naltirilgan dasturlash va umumlashtirilgan dasturlash.
- Dasturchiga tanlash erkinligini berish, hatto bu noto‘g‘ri tanlov qilish imkonini ham yaratgan taqdirda.
- C bilan moslikni imkon qadar saqlash va shu orqali C dan o‘tishni yengillashtirish.
- C va C++ o‘rtasidagi maʼno tafovutlaridan qochish: ikkala tilda ham ruxsat etilgan har qanday konstruksiya bir xil maʼnoga va dasturda bir xil xatti-harakatga ega bo‘lishi kerak.
- Platformaga bog‘liq yoki universal bo‘lmagan xususiyatlardan qochish.
- «Foydalanilmagan imkoniyat uchun haq to‘lamaslik»: tilning hech bir imkoniyati undan foydalanmaydigan dasturlar unumdorligini pasaytirmasligi kerak.
- Haddan tashqari murakkab dasturlash muhitini talab qilmaslik.
Til haqida umumiy maʼlumot
C++ standarti ikki asosiy qismdan iborat: til yadrosi tavsifi va standart kutubxona tavsifi.
Dastlab til rasmiy doiralardan tashqarida, paydo bo‘lgan ehtiyojlarga qarab o‘z-o‘zidan rivojlandi. Til bilan birga kross-kompilyator cfront ham takomillashdi. Tildagi yangiliklar kross-kompilyatorning versiya raqamida aks etardi. Bu raqamlar tilning o‘ziga ham nisbatan ishlatilgan, ammo hozir C++ tilining versiyalari haqida shu maʼnoda gapirilmaydi. Til faqat 1998-yilda standartlashtirildi.
- C++ C uslubidagi izohlarni (
/* комментарий */) ham, bir qatorli izohlarni (// вся оставшаяся часть строки является комментарием) ham qo‘llab-quvvatlaydi. Bunda//izohning boshlanishini bildiradi, undan keyin keladigan va oldidan\belgisi (yoki uning??/ekvivalenti) yozilmagan eng yaqin yangi qator belgisi izohni tugatadi. Bunday izohning afzalligi — uning oxirini alohida belgilash shart emas. - Funksiyalar uchun
inlinespetsifikatori. Sinf tanasida aniqlangan funksiya odatda inline hisoblanadi. Spetsifikator kompilyatorga tavsiya bo‘lib, funksiyani alohida chaqirish o‘rniga uning tanasini kod ichiga joylashtirishga imkon berishi mumkin. - Kvalifikatorlar:
constvavolatile. C daconstfaqat o‘qish uchun ruxsatni bildirsa, C++ daconstbilan belgilangan o‘zgaruvchi boshlang‘ich qiymat olishi shart.volatileo‘zgaruvchilarni eʼlon qilishda ishlatiladi va kompilyator kuzata olmaydigan usulda ularning qiymati o‘zgarishi mumkinligini bildiradi.volatiledeb eʼlon qilingan o‘zgaruvchilarga kompilyator ularning xotiradagi joylashuvini o‘zgartiradigan (masalan, registrga o‘tkazadigan) yoki ketma-ket ikki qiymat berish orasida qiymat o‘zgarmaydi deb hisoblaydigan optimallashtirishlarni qo‘llamasligi kerak. - Nomlar fazolari (
namespace). Misol:
namespace foo {
const int x = 5; // константа
void t() {} // функция
namespace bar { // пространство имён в пространстве имён
float b = 2.2;
}
}
int main() {
const int y = foo::x;
y; // 5
foo::t(); // вызов функции из пространства имён "foo"
foo::bar::b; // 2.2
return 0;
}
Nomsiz nomlar fazosi alohida holatdir. Unda eʼlon qilingan barcha nomlar faqat joriy translyatsiya birligida mavjud bo‘lib, mahalliy bog‘lanishga ega. std nomlar fazosi C++ standart kutubxonalarini o‘z ichiga oladi, chrono nomlar fazosida esa chrono bilan vaqt birliklari ustida ishlash funksiyalari joylashgan.
- Xotira bilan ishlash uchun
new,new[],deletevadelete[]operatorlari kiritilgan. C dan meros bo‘lib qolgan malloc va free kutubxona funksiyalaridan farqli ravishda, ular obyektni initsializatsiya qiladi. Sinflar uchun bu konstruktorni chaqirishni bildiradi, POD turlarida esa initsializatsiya qilmaslik (new Pod;) yoki nol qiymatlar bilan initsializatsiya qilish (new Pod(); new Pod {};).
Turlar
C++ da quyidagi ichki turlar mavjud. Ular deyarli to‘liq C tilidagi maʼlumot turlariga mos keladi:
- . Belgili turlar:
char,wchar_t,char16_tvachar32_t, standart: C++11 vachar8_tstandarti bo‘yicha C++20); - Ishorali butun sonli turlar:
signed char,short int,int,long int(shuningdeklong long, standart: C++11); - Ishorasiz butun sonli turlar:
unsigned char,unsigned short int,unsigned int,unsigned long int(shuningdekunsigned long long, standart: C++11); - suzuvchi nuqtali:
float,double,long double; - Mantiqiy tur:
bool, qiymatitrueyokifalse.
Taqqoslash amallarining natija turi — bool. Quyidagi operatorlardan keyingi qavs ichidagi ifodalar: if, while — quyidagi mantiqiy turga keltiriladi: bool.
Til havolalar tushunchasini joriy etdi. C++11 standartidan boshlab rvalue havolalari va uzatiladigan havolalar ham qo‘shildi (inglizcha forwarding reference; qarang: Havola (C++)).
C++ C tiliga obyektga yo‘naltirilgan imkoniyatlarni qo‘shadi. U sinflar orqali uchta eng muhim xususiyatni taʼminlaydi. Bular — obyektga yo‘naltirilgan dasturlash (OYD) tamoyillari: inkapsulyatsiya, meros olish va polimorfizm.
C++ standartida sinf (class) deganda class, struct yoki union kalit so‘zi yordamida eʼlon qilingan foydalanuvchi turi tushuniladi. Struktura (structure) — struct kalit so‘zi bilan aniqlangan sinf, birlashma (union) esa union kalit so‘zi bilan aniqlangan sinfdir. Qaysi kalit so‘z ishlatilishiga qarab sinfning ayrim xususiyatlari ham o‘zgaradi. Masalan, struct orqali eʼlon qilingan sinf aʼzolari uchun kirish modifikatori alohida ko‘rsatilmasa, ular private emas, balki public ruxsat darajasiga ega bo‘ladi.
Sinf tanasida funksiyalarni eʼlon qilish ham, aniqlash ham mumkin. Ikkinchi holatda funksiya ichki joylashtiriladigan (inline) hisoblanadi. Statik bo‘lmagan aʼzo-funksiyalar const va volatile kvalifikatorlarini, shuningdek, havola kvalifikatorlarini olishi mumkin: (& yoki &&).
C++ ko‘p martalik meros olishni qo‘llab-quvvatlaydi. Bazaviy sinflar (ajdod sinflar) sinf tavsifi sarlavhasida, zarur bo‘lsa kirish spetsifikatorlari bilan ko‘rsatiladi. Har bir sinfdan meros olish public, protected yoki private bo‘lishi mumkin:
| Bazaviy sinf aʼzosiga kirish/meros olish usuli | private aʼzo | protected aʼzo | public aʼzo |
|---|---|---|---|
| private meros olish | murojaat qilib bo‘lmaydi | private | private |
| protected meros olish | murojaat qilib bo‘lmaydi | protected | protected |
| public meros olish | murojaat qilib bo‘lmaydi | protected | public |
Odatiy holatda bazaviy sinfdan private usulida meros olinadi.
Meros olish natijasida voris sinf ajdod sinflarning barcha maydonlari va metodlarini oladi. Har bir voris sinf nusxasida ajdod sinflarning qism nusxasi mavjud, deyish mumkin. Agar bitta ajdod sinfdan bir necha marta meros olingan bo‘lsa (u yaratilayotgan sinfning bir nechta bazaviy sinfiga ajdod bo‘lsa), voris sinf nusxasida ajdod sinfning shuncha qism nusxasi bo‘ladi. Buning oldini olish uchun C++ virtual meros olish tushunchasini qo‘llab-quvvatlaydi. Bazaviy sinfni virtual deb eʼlon qilish mumkin; meros olish daraxtidagi ajdod sinfning barcha virtual ishtiroklari voris sinfda faqat bitta qism nusxa hosil qiladi.
- Private meros olish — «ota-ona» sinfning barcha metod va xususiyatlarini tashqi kod va voris sinflardan yashiradi.
- Public meros olish — «ota-ona» sinfning barcha metod va parametrlarini tashqi kod uchun ochiq qiladi.
- Protected meros olish — private ga o‘xshaydi, biroq voris sinflar meros olingan metod va xususiyatlardan foydalana oladi.
Polimorfizm
C++ quyidagilarni qo‘llab-quvvatlaydi: dinamik polimorfizm va parametrik polimorfizm.
Parametrik polimorfizm quyidagilar orqali ifodalanadi:
- Funksiyalar uchun standart argumentlar. Masalan,
void f(int x, int y=5, int z=10)funksiyasi uchunf(1),f(1,5)vaf(1,5,10)chaqiriqlari bir xil. - Funksiyalarni ortiqcha yuklash: bir xil nomdagi funksiya turli son va turdagi argumentlarga ega bo‘lishi mumkin. Masalan: :
void f(int x); void f(double x); void f(int x, int y);
- Funksiyalarni ortiqcha yuklashning xususiy holati sifatida operatorlarni ortiqcha yuklashni.
- ko‘rish mumkin. Shablonlar mexanizmi.
Dinamik polimorfizm virtual metodlar va meros olish iyerarxiyasi yordamida amalga oshiriladi. C++ da kamida bitta virtual metodga ega tur polimorf turdir. Iyerarxiyaga misol:
class Figure {
public:
virtual void draw() = 0; // чистый виртуальный метод
virtual ~figure(); // при наличии хотя бы одного виртуального метода деструктор следует сделать виртуальным
};
class Square: public Figure {
public:
void draw() override;
};
class Circle: public Figure {
public:
void draw() override;
};
Bu yerda Figure sinfi abstrakt (hatto interfeysli) hisoblanadi, chunki draw metodi aniqlanmagan. Bu sinf obyektlarini yaratib bo‘lmaydi, ammo Figure turidagi havola yoki ko‘rsatkichlardan foydalanish mumkin. Draw metodining qaysi realizatsiyasi bajarilishi obyektning haqiqiy turiga qarab, dastur ishlayotgan vaqtda tanlanadi.
C++ da inkapsulyatsiya sinf aʼzolariga kirish darajasi orqali amalga oshiriladi: ular ommaviy (ochiq, public), himoyalangan (protected) va xususiy (yopiq, private) bo‘lishi mumkin. C++ da strukturalar sinflardan rasman faqat shunisi bilan farq qiladiki, strukturalarda aʼzolarga kirish va meros olish turi odatda public, sinflarda esa private bo‘ladi.
| Kirish huquqi | private | protected | public |
|---|---|---|---|
| Sinfning o‘zi | ha | ha | ha |
| Do‘stlar | ha | ha | ha |
| Vorislar | yo‘q | ha | ha |
| Tashqaridan | yo‘q | yo‘q | ha |
Kirish huquqi kompilyatsiya vaqtida tekshiriladi. Sinfning ruxsat berilmagan aʼzosiga murojaat qilish kompilyatsiya xatosini keltirib chiqaradi.
Do‘stlar
Do‘st funksiyalar — sinf aʼzosi bo‘lmasa ham uning himoyalangan va yopiq aʼzolariga kira oladigan funksiyalardir. Ular sinf tanasida friend sifatida eʼlon qilinishi lozim. Masalan:
class Matrix {
friend Matrix multiply(Matrix m1, Matrix m2);
};
Bu yerda multiply funksiyasi quyidagi sinfning istalgan maydoni va aʼzo-funksiyasiga murojaat qilishi mumkin: Matrix.
Butun sinf ham, sinfning aʼzo-funksiyasi ham do‘st deb eʼlon qilinishi mumkin. C++ da do‘stlik munosabatlariga to‘rtta muhim cheklov qo‘yiladi:
- Do‘stlik tranzitiv emas. Agar A sinfi B ni, B esa C ni do‘st deb eʼlon qilsa, C avtomatik ravishda A ning do‘sti bo‘lmaydi. Buning uchun A sinfi C ni alohida do‘st deb eʼlon qilishi kerak.
- Do‘stlik o‘zaro emas. Agar A sinfi B ni do‘st deb eʼlon qilsa, A avtomatik ravishda B ning do‘sti bo‘lib qolmaydi. B uchun A ni do‘st sifatida alohida eʼlon qilish talab etiladi.
- Do‘stlik meros bo‘lib o‘tmaydi. Agar A B sinfini do‘st deb eʼlon qilsa, B ning vorislari avtomatik ravishda A ning do‘stlariga aylanmaydi. Ularning har biri A sinfining do‘sti sifatida alohida eʼlon qilinishi lozim.
- Do‘stlik vorislarga tatbiq etilmaydi. Agar A sinfi B ni do‘st deb eʼlon qilsa, B avtomatik ravishda A ning voris sinflari uchun do‘st bo‘lmaydi. Zarurat bo‘lsa, har bir voris B ni alohida do‘st deb eʼlon qiladi.
Bu qoidani umumiy holda quyidagicha ifodalash mumkin: «Do‘stlik munosabati faqat kodda aniq ko‘rsatilgan sinflar (yoki sinf va funksiya) o‘rtasida mavjud bo‘ladi hamda faqat eʼlon qilingan yo‘nalishda amal qiladi».
Maxsus funksiyalar
Sinf odatda oltita maxsus funksiyaga ega bo‘lishi mumkin: standart konstruktor, nusxalash konstruktori, ko‘chirish konstruktori, destruktor, nusxalab qiymat berish operatori, ko‘chirib qiymat berish operatori. Ularning barchasini aniq belgilash ham mumkin (qarang: Uchlik qoidasi).
class Array {
protected:
std::size_t len = 0; // инициализация поля
double* val {nullptr};
public:
Array() = default; // компилятор создаст конструктор по умолчанию сам
explicit Array(size_t len):
len{len}, val{new double[len]} {}
Array(const Array& a) = delete; // конструктор копирования явно удалён
Array(Array&& a); // конструктор перемещения
~Array() {
delete[] val;
}
Array& operator=(const Array& rhs); // оператор присваивания копированием
Array& operator=(Array&& rhs); // оператор присваивания перемещением
[[nodiscard]]
double& operator[](size_t i) noexcept {
return val[i];
}
[[nodiscard]]
const double& operator[](size_t i) const noexcept {
return val[i];
}
};
Konstruktor obyekt yaratilganda uni (tegishli turga muvofiq) initsializatsiya qilish uchun, destruktor esa obyektni yo‘q qilish uchun chaqiriladi. Sinfda bir nechta konstruktor, lekin faqat bitta destruktor bo‘lishi mumkin. C++ da konstruktorlarni virtual deb eʼlon qilib bo‘lmaydi, destruktorlarni esa mumkin. Obyekt turini havola yoki ko‘rsatkich orqali boshqarishda uni to‘g‘ri yo‘q qilish uchun polimorf turlar destruktori odatda virtual qilinadi. Agar bazaviy sinflardan kamida bittasining destruktori virtual bo‘lsa, voris sinf destruktori ham avtomatik ravishda virtual bo‘ladi.
Shablonlar
Shablonlar muayyan tur yoki qiymat bilan parametrizatsiya qilinadigan funksiya va sinflarni yaratishga imkon beradi. Masalan, yuqoridagi sinf istalgan maʼlumot turi uchun massivni amalga oshirishi mumkin:
template <typename T>
class Array {
protected:
std::size_t len{0}; // инициализация поля
T* val{nullptr};
public:
// ...
[[nodiscard]]
T& operator[](size_t i) noexcept {
return val[i];
}
};
Standart kutubxona
Umumiy tuzilishi
C++ standart kutubxonasi tilning har qanday realizatsiyasida mavjud bo‘lishi kerak bo‘lgan vositalar majmuasini qamrab oladi. Bu dasturchilarga til imkoniyatlaridan qulay foydalanish, turli amaliy dasturlar va ixtisoslashgan kutubxonalarni yaratish uchun asos beradi. C++ standart kutubxonasi bir nechta muhim tarkibiy qismlardan iborat:
- STL (Standard Template Library): konteynerlar (vector, list, map va boshqalar), iteratorlar, algoritmlar (saralash, qidirish) va funksional obyektlar.
- Kiritish-chiqarish: konsol, fayl va satrlar bilan ishlash uchun oqimlar (iostream, fstream, sstream).
- Satrlar: matn bilan ishlash sinflari (string, wstring).
- Yordamchi vositalar: aqlli ko‘rsatkichlar (unique_ptr, shared_ptr), juftlik va kortejlar (pair, tuple), turlarni dinamik boshqarish (type_info).
- Ko‘p oqimlilik: oqimlar, myutekslar va atomar amallarni qo‘llab-quvvatlash (C++11 dan boshlab).
- Mahalliylashtirish: mintaqaviy sozlamalarga ishlov berish.
- Diagnostika: istisnolar mexanizmi (try/catch, exception_ptr).
- Sonli usullar: matematik funksiyalar (cmath), tasodifiy son generatorlari.
C++ standart kutubxonasi C standart kutubxonasining bir qismini ham o‘z ichiga oladi. C++ standarti 1990-yildagi C standartiga meʼyoriy havola beradi va undan olingan standart kutubxona funksiyalarini alohida qayta belgilamaydi. Lekin C++ da C sarlavha fayllari moslashtirilgan: <stdio.h> o‘rniga <cstdio> ishlatiladi, ularning tarkibi esa std nomlar fazosida joylashtiriladi. Bu nomlar to‘qnashuvining oldini oladi va moslikni saqlaydi.
C++ standart kutubxonasidan foydalanish uchun dasturga tegishli standart sarlavha fayllari (#include direktivasi orqali) qo‘shiladi. C++11 standartida jami 79 ta shunday fayl belgilangan. Tilning keyingi versiyalarida (C++17, C++20) fayl tizimi (<filesystem>), konseptlar (<concepts>) va korutinalar kabi funksiyalar qo‘shilgani uchun ularning soni ortdi. Standart kutubxona vositalari std nomlar fazosida eʼlon qilinadi. Noaniqliklarning oldini olish uchun using namespace std; direktivasini global miqyosda ishlatmaslik tavsiya etiladi.
Standartlar rivojlanishi bilan (C++11, C++14, C++17, C++20) kutubxona kengayib, yanada xavfsiz va ifodali vositalarni taqdim etmoqda. Masalan, C++11 da xotirani avtomatik boshqaruvchi aqlli ko‘rsatkichlar paydo bo‘ldi, C++17 da esa fayl tizimi bilan ishlash tuzilmalari qo‘shildi. Har bir yangilanish ortga moslik va samaradorlikni saqlagan holda dastur yaratishni osonlashtirishga qaratilgan.
Tarkibi
Standart kutubxona quyidagi bo‘limlarni o‘z ichiga oladi:
- Tilni qo‘llab-quvvatlash. Dasturlar ishlashi uchun zarur vositalar hamda realizatsiyaning xususiyatlari haqidagi maʼlumotlardan iborat. Xotira ajratish, RTTI, asosiy istisnolar, sonli turlar qiymatlarining chegaralari, tizim soati, UNIX signallarini qayta ishlash, dasturni tugatish kabi muhit bilan ishlashning asosiy vositalari.
- Standart konteynerlar. Standart kutubxonada quyidagi konteyner shablonlari bor: dinamik massiv (vector), statik massiv (array), bir va ikki yo‘nalishli ro‘yxatlar (forward_list, list), stek (stack), dek (deque), assotsiativ massivlar (map, multimap), to‘plamlar (set, multiset), ustuvorlikli navbat (priority_queue).
- Asosiy yordamchi vositalar. Ushbu bo‘lim standart kutubxonada qo‘llanadigan asosiy elementlar, xotira taqsimlagichlari va C uslubidagi sana-vaqtni qo‘llab-quvvatlashni tavsiflaydi.
- Iteratorlar. iteratorlar shablonlarini taqdim etadi. Ular yordamida standart kutubxonada maʼlumotlarni qayta ishlash algoritmlarini konteyner elementlari guruhlariga qo‘llashning yagona mexanizmi amalga oshiriladi.
- Algoritmlar. Standart kutubxona mexanizmlari orqali har qanday elementlar ketma-ketligiga, jumladan konteyner elementlariga qo‘llanadigan qayta ishlash amallari uchun shablonlar. Bu bo‘limda C standart kutubxonasidagi bsearch() va qsort() funksiyalari ham tavsiflanadi.
- Satrlar. C++ uslubidagi satr shablonlari. Bu bo‘limga C uslubida satr va belgilar bilan ishlovchi ayrim kutubxonalar ham kiradi.
- Kiritish-chiqarish. Umumiy kiritish-chiqarish oqimlari, satrli kiritish-chiqarish uchun shablonlar va yordamchi sinflar, manipulyatorlar (C++ uslubidagi oqimli kiritish-chiqarish formatini boshqarish vositalari).
- Mahalliylashtirish. C++ va C uslublarida milliy xususiyatlar hamda maʼlumotni ko‘rsatish formatlarini (sana, valyuta va boshqalar) qo‘llab-quvvatlashga oid taʼriflar.
- Diagnostika. Ayrim istisnolar va bajarish vaqtida tasdiqlarni (assert) tekshirish mexanizmlarining taʼriflari. C uslubida xatolarni qayta ishlash qo‘llovi.
- Sonlar. Kompleks sonlar va matematik vektorlar bilan ishlash vositalari, umumiy matematik funksiyalar va tasodifiy son generatorini qo‘llab-quvvatlash.
Konteynerlar, satrlar, algoritmlar, iteratorlar va asosiy yordamchi vositalar, C kutubxonasidan olingan qismlardan tashqari, umumiy holda STL (Standard Template Library — standart shablonlar kutubxonasi) deb ataladi. Dastlab u mustaqil mahsulot bo‘lib, qisqartma boshqacha ochilgan; keyin esa C++ standart kutubxonasining ajralmas tarkibiga aylandi. Nom umumiy maqsadli vositalar (konteynerlar, satrlar, algoritmlar)ni yaratishda umumlashtirilgan dasturlash mexanizmlari (C++ shablonlari — template) qo‘llanganini aks ettiradi. Straustrup asarlarida bunday tanlov sabablari batafsil bayon qilingan. Ulardan asosiysi — yechimning universalligi (shablon konteynerlardan obyekt bo‘lmagan turlar uchun ham oson foydalanish mumkin, element turlarining umumiy ajdodi bo‘lishi shart emas) va texnik samaradorligi (odatda shablon konteyner amallari virtual funksiyalarni chaqirmaydi, ularni kod ichiga joylashtirish — inline — oson va bu unumdorlikni oshiradi).
C++11 standartidan boshlab quyidagi imkoniyatlar qo‘shildi:
- Muntazam ifodalar yordamida qidirish va almashtirishning umumiy mexanizmlarini amalga oshiruvchi <regex> kutubxonasi qo‘shildi.
- Ko‘p oqimlilik qo‘llovi qo‘shildi.
- Atomar amallar.
- Assotsiativ massiv va to‘plamlarning unordered variantlari.
- Ajratilgan xotirani avtomatik bo‘shatuvchi aqlli ko‘rsatkichlar.
Amalga oshirilishlar
C++ standartiga kiritilishidan oldin STL mustaqil ishlab chiqilgan: dastlab HP kompaniyasi, keyinchalik SGI tomonidan. Til standarti bu kutubxonani «STL» deb atamaydi, chunki u tilning ajralmas qismiga aylangan. Shunga qaramay, ko‘pchilik ushbu nomdan standart kutubxonaning boshqa qismlarini (kiritish-chiqarish oqimlari — iostream, C bo‘limi va boshqalar) ajratish uchun hanuz foydalanadi.
SGI STL asosida yaratilgan STLport loyihasi STL, IOstream va satr sinflarini muntazam yangilab boradi. Boshqa loyihalar ham standart kutubxonaning alohida realizatsiyalarini ishlab chiqadi.
C tilidan farqlari

C bilan moslik
Yangi dasturlash tilini yaratishda aynan C asos qilib olinganiga sabab — C tilining quyidagi xususiyatlari:
- ko‘p maqsadli, ixcham va nisbatan quyi darajali til bo‘lishi;
- aksariyat tizimli masalalarni yechishga mosligi;
- har yerda va turli qurilmalarda ishlashi;
- UNIX dasturlash muhiti bilan moslashuvi.
— B. Straustrup. «C++ dasturlash tili». 1.6-bo‘lim
C tilining maʼlum kamchiliklariga qaramay, Straustrup uni asos sifatida tanladi. Uning fikricha, «C ning o‘z muammolari bor, ammo noldan yaratilgan tilning ham muammolari bo‘lardi, C muammolari esa bizga tanish». Bundan tashqari, bu faqat yangi sintaktik elementlarni asl C tiliga aylantiradigan cfront kompilyator prototipini tez yaratish imkonini berdi.
C++ rivojlanishi davomida unga C konstruksiyalarining imkoniyatlarini ortda qoldiruvchi vositalar qo‘shildi. Shu sababli eskirgan konstruksiyalarni olib tashlash orqali tillar mosligidan voz kechish masalasi bir necha marta ko‘tarilgan. Ammo moslik quyidagi sabablarga ko‘ra saqlab qolindi:
- dastlab C da yozilib, C++ ga bevosita ko‘chirilgan mavjud kodni saqlab qolish;
- C ni o‘rgangan dasturchilarni qayta o‘qitish zaruratini bartaraf etish (ular C++ ning faqat yangi vositalarini o‘rganishi kerak);
- ikkala til birga ishlatilganda chalkashlikka yo‘l qo‘ymaslik («agar ikki til birga ishlatilsa, ularning farqi juda oz yoki ularni adashtirib bo‘lmaydigan darajada katta bo‘lishi kerak»).
Yangi imkoniyatlar
C++ ning yangi imkoniyatlariga ifoda ko‘rinishidagi eʼlonlar, funksiya ko‘rinishidagi tur o‘zgartirishlar, new va delete operatorlari, bool turi, havolalar, konstantalik tushunchasining kengaytirilishi, ichki joylashtiriladigan funksiyalar, standart argumentlar, qayta aniqlash, nomlar fazosi, sinflar (shu jumladan meros olish, aʼzo-funksiyalar, virtual funksiyalar, abstrakt sinflar va konstruktorlar kabi imkoniyatlar), operatorlarni qayta aniqlash, shablonlar, :: operatori, istisnolarni qayta ishlash, dinamik tur aniqlash va boshqalar kiradi. C++ ko‘p vaziyatda turlarni C ga qaraganda qatʼiyroq tekshiradi.
C++ da ikki qiya chiziq yordamida yoziladigan izohlar (//) ham qo‘llanadi. Bunday izohlar C ning o‘tmishdoshi bo‘lgan quyidagi tilda ham mavjud edi: BCPL.
C++ ning ayrim xususiyatlari keyinchalik C ga ko‘chirildi, masalan, const va inline kalit so‘zlari, for siklidagi eʼlonlar hamda C++ uslubidagi (//) izohlar. C ning keyingi realizatsiyalarida C++ da bo‘lmagan imkoniyatlar ham paydo bo‘ldi, masalan, va_arg makroslari va massiv-parametrlar bilan takomillashtirilgan ishlash.
C++ C ni to‘liq qamrab olmaydi
C kodining katta qismi C++ da ham to‘g‘ri bo‘lsa-da, C++ C ning barcha imkoniyatlarini qamrab oluvchi til emas. C da to‘g‘ri, ammo C++ da noto‘g‘ri bo‘ladigan kodlar mavjud. Bu jihatdan u C ning Objective C deb atalgan, obyektga yo‘naltirilgan dasturlash uchun yaratilgan va C ni to‘liq qamrab oladigan boshqa kengaytmasidan farq qiladi.
Boshqa farqlar ham bor. Masalan, C++ dastur ichida main() funksiyasini chaqirishga ruxsat bermaydi, C da esa bu mumkin. Bundan tashqari, C++ ayrim jihatdan qatʼiyroq: u o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan ko‘rsatkich turlari orasida yashirin tur o‘zgartirishga yo‘l qo‘ymaydi, shuningdek, oldindan eʼlon qilinmagan funksiyadan foydalanishni taqiqlaydi.
Buning ustiga ikkala tilda ham to‘g‘ri yozilgan kod qaysi til kompilyatorida tarjima qilinganiga qarab turli natija berishi mumkin. Masalan, aksariyat platformalarda quyidagi dastur C kompilyatori bilan kompilyatsiya qilinsa «C», C++ kompilyatori bilan kompilyatsiya qilinsa «C++» chiqaradi. Sababi, C da belgili konstantalar (masalan, 'a') int turiga, C++ da esa char turiga ega; odatda bu turlarning o‘lchamlari turlicha.
#include <stdio.h>
int main() {
printf("%s\n", (sizeof('a') == sizeof(char)) ? "C++" : "C");
return 0;
}
C ning foydalanish tavsiya etilmaydigan vositalari
Straustrup taʼkidlaganidek, «C ni qanchalik yaxshi bilsangiz, C++ da C uslubida dasturlashdan qochish shunchalik qiyin bo‘ladi va natijada C++ ning imkoniyatlarini boy berasiz». Shu sababli u C++ afzalliklaridan to‘liq foydalanish uchun C dasturchilariga quyidagilarni tavsiya etadi:
- Makro taʼriflardan foydalanmaslik:
#define. Konstantalarni eʼlon qilish uchunconst, konstantalar guruhlari (sanab o‘tishlar) uchunenum, funksiyalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri joylashtirish uchuninline, funksiya yoki tur oilalarini aniqlash uchuntemplate. - ni qo‘llash. O‘zgaruvchilarni oldindan eʼlon qilmaslik; ularni aynan ishlatiladigan blokda, doimo initsializatsiya bilan birga eʼlon qilish.
-
malloc()o‘rniganewoperatorini,realloc()o‘rnigavectorturini ishlatish. Standartning o‘n birinchi versiyasidan mavjud bo‘lganshared_ptrvaunique_ptrkabi aqlli ko‘rsatkichlardan foydalanish xavfsizroqdir. - Tursiz ko‘rsatkichlar, ko‘rsatkichlar arifmetikasi, yashirin tur o‘zgartirishlar va birlashmalardan, ehtimol, quyi darajali koddan tashqari, qochish. Dasturchining niyatini aniqroq ifodalovchi va xavfsizroq bo‘lgan «yangi» tur o‘zgartirishlardan foydalanish.
- C uslubidagi belgilar massivlari va satrlardan foydalanishni kamaytirib, ularni STLʼdagi
stringvavectorturlariga almashtirish. Umuman, standart kutubxonada mavjud vositalarni o‘zboshimchalik bilan qayta yaratishga urinmaslik.
Keyingi rivojlanishi
Tilning amaldagi ISO/IEC 14882:2020 standarti 2020-yilning dekabrida eʼlon qilingan. U norasmiy ravishda C++20 deb yuritiladi. 2024-yilga mo‘ljallangan keyingi standart versiyasining norasmiy nomi — C++23.
Umumiy rivojlanish yo‘nalishlari
Til muallifi Byorne Straustrupning fikricha, C++ ning kelgusi rivoji va istiqbollari haqida quyidagi xulosalar qilish mumkin:
- Kelajakda til, asosan, standart kutubxonani kengaytirish orqali rivojlanadi. Buning asosiy manbalaridan biri mashhur Boost.
- Til yadrosidagi o‘zgarishlar C++ erishgan samaradorlikni kamaytirmasligi lozim. Straustrupning fikricha, yadroga ko‘plab mayda o‘zgarishlar kiritishdan ko‘ra, bir nechta katta va muhim o‘zgarish kiritish afzal.
- Yaqin istiqbolda C++ ni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari — umumlashtirilgan dasturlash vositalarini kengaytirish va takomillashtirish, parallel ishlov berish mexanizmlarini standartlashtirish, shuningdek, turli tekshiruvlar, xavfsiz tur o‘zgartirishlar, shartlarni tekshirish va shu kabi xavfsiz dasturlash vositalarini takomillashtirishdir.
- Umuman, C++ ko‘p paradigmali til sifatida loyihalangan va rivojlanmoqda: u dasturlashning turli usul va texnologiyalarini o‘zlashtiradi, biroq ularni yuqori texnik samaradorlikni taʼminlovchi asosda amalga oshiradi. Shu bois kelajakda funksional dasturlash, avtomatik xotira tozalash va hozir mavjud bo‘lmagan boshqa mexanizmlarning qo‘shilishi istisno etilmaydi. Ammo har qanday holatda ham ular mavjud yuqori samarali kompilyatsiya qilinadigan til asosida amalga oshiriladi.
- C++ tamoyillaridan biri rasman C bilan moslikni saqlash bo‘lsa-da, amalda bu tillarni standartlashtiruvchi guruhlar o‘zaro hamkorlik qilmaydi. Ular kiritayotgan o‘zgarishlar nafaqat muvofiqlashtirilmagan, balki ko‘pincha g‘oyaviy jihatdan bir-biriga zid. Masalan, C ning yangi standartlari yadroga qo‘shgan dinamik massivlar, chegaralari belgilangan massivlar, parallel ishlov berish vositalari C++ standartida faqat standart kutubxona tarkibida bo‘lib, yadroda mavjud emas. Straustrup fikricha, ikki til ustidagi ishlanmalarni birlashtirish katta foyda keltirar edi, ammo siyosiy sabablarga ko‘ra bunday birlashish ehtimoli past. Shu tariqa C va C++ ning amaliy mosligi asta-sekin yo‘qolib boradi.
C++11 standarti: til yadrosiga qo‘shimchalar
- Aniq belgilangan konstant funksiyalar va ifodalar.
constexpr. - Universal initsializatsiya.
- Ko‘chirish semantikasiga ega konstruktorlar va qiymat berish operatorlari.
- Turlarni chiqarib aniqlash.
- Shablonlarda o‘zgaruvchining aniq turini ko‘rsatish qiyin bo‘lgan hollarda foydalanish uchun ikkita yangi mexanizm kiritilgan:
autoturidagi o‘zgaruvchilar vadecltype.
- Shablonlarda o‘zgaruvchining aniq turini ko‘rsatish qiyin bo‘lgan hollarda foydalanish uchun ikkita yangi mexanizm kiritilgan:
- tavsifi. Kolleksiya bo‘ylab sikl.
- Ko‘plab zamonaviy tillar singari C++ da ham
for (type &x: array) {...}ko‘rinishidagi «kolleksiya bo‘ylab sikl» kiritilgan. Bu yerda sikl tanasiarraykolleksiyasining har bir elementi uchun bajariladi,xesa har bir takrorlanishda navbatdagi elementga havola qiladi. Kolleksiya sifatida C massivi yokibeginvaend.
- Ko‘plab zamonaviy tillar singari C++ da ham
- iteratorlari aniqlangan standart kutubxona konteynerlaridan foydalanish mumkin. Lambda-ifodalar.
- Lambda-ifodalarni (ishlatiladigan joyda aniqlanadigan nomsiz funksiyalar), jumladan tashqi o‘zgaruvchilarga bog‘liq yopilmalarni eʼlon qilish imkoniyati qo‘shildi. Lambda-ifodalarga qiymat sifatida o‘zgaruvchilarga berish va tegishli turdagi funksiya talab etiladigan joylarda, masalan, standart kutubxona algoritmlarida, foydalanish mumkin.
- Virtual metodlar tavsifidagi o‘zgarishlar.
- Ota-ona sinfning virtual metodini almashtiradigan metod eʼlonida ishlatiladigan ixtiyoriy
overridemodifikatori qo‘shildi.overridebilan qayta aniqlash yozilganda ota-ona sinfda tegishli metod borligi va metodlar signaturalari mosligi tekshiriladi. - Shuningdek, Java tilidagidek belgilangan metodni keyinchalik qayta aniqlashni taqiqlovchi
finalmodifikatori qo‘shildi.finalbilan sinfni ham eʼlon qilish mumkin — bunday sinfdan meros olish taqiqlanadi.
- Ota-ona sinfning virtual metodini almashtiradigan metod eʼlonida ishlatiladigan ixtiyoriy
- o‘zgaruvchan argumentli shablonlarni.
- eʼlon qilish imkoniyati qo‘shildi. Turli sintaktik qo‘shimchalar.
- Nol ko‘rsatkich konstantasi uchun kalit so‘z belgilandi:
nullptr. - Sanab o‘tishlar va birlashmalar semantikasi, qisman sintaksisiga o‘zgartirishlar kiritildi. Turlar xavfsizligini taʼminlovchi sanab o‘tishlarni yaratish mumkin bo‘ldi, birlashmalar tuzilishidagi bir qator cheklovlar olib tashlandi.
- Kompilyator ketma-ket kelgan bir nechta yopuvchi burchak qavsni to‘g‘ri leksik tahlil qilishi talab etiladi (avval «
>>» ketma-ketligi doimo bitlar bo‘yicha o‘ngga siljitish amali deb tushunilar, shu sababli ichma-ich shablonlarda «katta» belgilarini bo‘shliq yoki yangi qator bilan ajratish shart edi).
- Nol ko‘rsatkich konstantasi uchun kalit so‘z belgilandi:
Dastur namunalari
1-misol
Bu Hello, world! dasturining namunasi bo‘lib, u standart kutubxonadan foydalanib, konsolga xabar chiqaradi va ishini yakunlaydi. Bunda standart kutubxona va C++23 standarti qo‘llanadi.
import std;
int main() {
std::println("Hello, world!");
return 0;
}
Oldingi standartlarda bu dastur quyidagicha ko‘rinadi:
#include <iostream>
int main() {
std::cout << "Hello, world!\n";
return 0;
}
2-misol
Zamonaviy C++ murakkabroq masalalarni ham oddiy yo‘l bilan yechishga imkon beradi. Ushbu misol, boshqa narsalar qatori, standart shablonlar kutubxonasi konteynerlaridan foydalanishni namoyish etadi (STL).
import std;
int main() {
// Объявляем ассоциативный контейнер со строковыми ключами и данными в виде массивов строк (`std::vector` реализует динамический массив).
std::map<std::string, std::vector<std::string>> items;
// Добавим в этот ассоциативный контейнер пару человек и дадим им несколько предметов.
items["Anya"].push_back("scarf");
items["Dmitry"].push_back("tickets");
items["Anya"].push_back("puppy");
// Переберём все объекты в контейнере.
// Ключевое слово `auto` используется для вывода типов (type inference);
// в данном случае, тип `person` выводится как `std::pair<std::string, std::vector<std::string>>`.
for (const auto& person : items) {
// person - это пара двух объектов:
// person.first - это его имя,
// person.second - это список его предметов (вектор строк)
std::string& name = person.first;
std::vector<std::string>& personItems = person.second;
std::println("{} is carrying {} items", name, personItems.size());
}
}
std — C++ standart kutubxonasidagi barcha obyekt va funksiyalar joylashgan nomlar fazosi. using direktivasi standart kutubxonadan foydalanganda nomlar fazosini ko‘rsatish zaruratini bartaraf etadi:
import std;
using namespace std;
int main() {
vector<int> myVector;
}
Ammo odatda bunday qilish tavsiya etilmaydi, chunki standart kutubxonadagi ko‘p funksiyalarning nomlari dasturchi eʼlon qilishi mumkin bo‘lgan o‘zgaruvchi yoki foydalanuvchi funksiyasi nomlari bilan bir xil bo‘lishi mumkin.
Til standart kutubxonaning alohida obyektlari uchun ham nomlar fazosini ko‘rsatmaslik imkonini beradi:
import std;
int main() {
using std::vector; // теперь `std::vector` доступен напрямую, без указания пространства имён (но для других объектов по прежнему нужно указывать пространство имён)
vector<int> myVector;
}
C++ da (C dagidek) dastur bajarilishi main() funksiyasi oxiriga yetsa, bu return 0; ga teng. Boshqa funksiyalarda bunday emas; istisno — main().
Muqobil tillar bilan taqqoslash
C++ ishtirok etgan bir nechta dasturlash tillarini nisbatan obyektiv solishtirishga uringan tadqiqotlar maʼlum. Jumladan:
- Pol Xudak va Mark Jonsning «Haskell vs. Ada vs. C++ vs. Awk vs. …» ilmiy maqolasida harbiy maqsadli geografik axborot tizimining tezkor prototipini yaratish misolida bir qator imperativ va funksional tillarni tadqiq qilish natijalari keltirilgan.
- To‘rt muallifning «DSL implementation in metaocaml, template haskell, and C++» maqolasida C++ va ikki funksional tilni tilga yo‘naltirilgan dasturlash uchun, generativ dasturlash.
- usulida, asosiy vosita sifatida qo‘llash tizimli o‘rganilgan. Luts Prexelt tadqiqotida yettita til (C, C++, Java, Perl, Python, Rexx va Tcl) muayyan qoidalarga ko‘ra telefon raqamlarini so‘zlarga aylantiradigan sodda dastur yaratish masalasida solishtirilgan.
- Devid Uilerning «Ada, C, C++, and Java vs. The Steelman» maqolasida Ada, C++, C va Java tillari «Steelman» hujjati bilan solishtirilgan. Bu 1978-yilda AQSh Mudofaa vazirligining yuqori darajali dasturlash tillari qo‘mitasi tuzgan, harbiy o‘rnatilgan tizimlar tili uchun talablar ro‘yxatidir. Hujjat ancha eskirgan va zamonaviy tillarning ko‘plab muhim xususiyatlarini hisobga olmaydi, ammo taqqoslash C++ sohada zarur imkoniyatlari jihatidan haqiqiy raqobatchi tillardan unchalik farq qilmasligini ko‘rsatadi.
- Metyu Forment va Maykl Gillings maqolasida bioinformatikada qo‘llanadigan uchta maxsus algoritmning oltita tilda — C++, C, C#, Java, Perl, Python — amalga oshirilishi o‘rganilgan: eng yaqin qo‘shnilar usuli, ketma-ketliklarni global tekislash (Nidlman — Vunsh algoritmi) va sintaktik tahlil qilish natijalarini qayta ishlash, BLAST.
C++ va Ada
Ada tili imkoniyatlari va qo‘llanish sohalari jihatidan C++ ga yaqin: u Simulaʼga o‘xshash obyektga yo‘naltirilgan qo‘shimchaga ega kompilyatsiya qilinadigan strukturali til («sinflarga ega Algol» modeli C++ dagidek), statik tiplashtirish va umumlashtirilgan dasturlash vositalarini qo‘llaydi; yirik va murakkab dasturiy tizimlar yaratishga mo‘ljallangan. Shu bilan birga, u mafkuraviy jihatdan jiddiy farq qiladi: C++ dan farqli ravishda, Ada ishonchlilikka yuqori talab qo‘yilgan murakkab dasturiy taʼminot ishlab chiqaruvchilarining oldindan puxta ishlab chiqilgan ehtiyojlari asosida yaratilgan. Bu til sintaksisi va semantikasida aks etgan.
Ada va C++ da dasturlash samaradorligini bevosita solishtiruvchi tadqiqotlar ko‘p emas. Yuqoridagi maqolada model masalani Adaʼda yechishda C++ ga nisbatan taxminan 30 % kamroq qatorli kod olingan. Tillarning xususiyatlari ko‘plab manbalarda taqqoslangan. Masalan, Jim Rojersning AdaHome maqolasida bu tillar orasidagi 50 dan ortiq farq sanaladi; aksariyati Ada foydasiga (imkoniyatlar ko‘pligi, moslashuvchanlik, xatolar ehtimolining kamligi). Ada tarafdorlarining ko‘p daʼvolari bahsli, ayrimlari esa aniq eskirgan bo‘lsa-da, quyidagicha xulosa qilish mumkin:
- Ada sintaksisi C++ ga qaraganda ancha qatʼiy. Til dasturlash intizomiga rioya qilishni talab etadi, «dasturchilik hiylalari»ni rag‘batlantirmaydi va qo‘llab-quvvatlashga qulay, sodda, mantiqiy hamda tushunarli kod yozishga undaydi.
- C++ dan farqli ravishda, Ada turlar xavfsizligini imkon qadar to‘liq taʼminlaydi. Rivojlangan turlar tizimi ularni to‘g‘ri eʼlon qilish va qo‘llash shartida maʼlumotlardan foydalanishning to‘g‘riligini statik tarzda keng tekshiradi va tasodifiy xatolardan himoya qiladi. Avtomatik tur o‘zgartirishlar eng kam darajaga tushirilgan.
- Adaʼda ko‘rsatkichlar C++ ga qaraganda ancha qatʼiy nazorat qilinadi, manzil arifmetikasi esa faqat alohida tizim kutubxonasi orqali mavjud.
- Adaʼning sozlanadigan modullari imkoniyatlari C++ shablonlariga o‘xshaydi, ammo nazorat yaxshiroq.
- Adaʼda modullilik va alohida kompilyatsiyaning standartlashtirilgan tizimi tilga o‘rnatilgan; C++ esa matnli fayllarni kiritish hamda kompilyatsiya va yig‘ishni boshqaruvchi tashqi vositalardan foydalanadi.
- Adaʼning ichki ko‘p vazifaliligi parallel vazifalar va ular o‘rtasidagi aloqa mexanizmini (kirish nuqtalari, rendezvu,
selectoperatori) qamrab oladi. C++ da bularning barchasi faqat kutubxonalar darajasida amalga oshiriladi. - Ada qatʼiy standartlashtirilgan va shu tufayli yaxshiroq ko‘chiriluvchanlikni taʼminlaydi.
Rational Software Corporation kompaniyasidan Stiven Tseigerning maqolasida Adaʼda dastur ishlab chiqish, umuman olganda, 60 % arzonroq ekani va C ga nisbatan 9 baravar kam nuqsonli kod hosil qilishi taʼkidlanadi. Bu natijalarni C++ ga bevosita tatbiq etib bo‘lmasa-da, C++ ko‘plab kamchiliklarni C dan meros olganini hisobga olsak, ular qiziqish uyg‘otadi.
C++ va Java
Java C++ ning to‘liq o‘rnini bosuvchi til hisoblanmaydi. U ko‘chiriluvchanligi yuqori, o‘zlashtirish oson va xavfsiz bo‘lgan foydalanuvchi ilovalarini yaratish uchun ishlab chiqilgan; C++ da yoziladigan ayrim turdagi dasturlar uchun mutlaqo mos emas. Biroq o‘z sohasida Java C++ ga jiddiy raqobatchi. Java afzalliklari sifatida odatda quyidagilar qayd etiladi:
- Xavfsizlik: ko‘rsatkichlar va manzil arifmetikasi qo‘llanmaydi, xotira avtomatik tozalanadi, C++ dasturlarida uchraydigan bufer to‘lib ketishi yoki massiv chegarasidan chiqish kabi xatolardan himoya qiluvchi vositalar mavjud.
- C++ preprotsessori va qo‘lda yig‘ish jarayoniga qaraganda ancha tez hamda xatoga kamroq moyil bo‘lgan rivojlangan modul va alohida kompilyatsiya tizimining mavjudligi.
- To‘liq standartlashtirish va virtual mashinada bajarilish, grafika, foydalanuvchi interfeysi, maʼlumotlar bazasiga kirish va boshqa odatiy vazifalar kutubxonalarini o‘z ichiga olgan rivojlangan muhit; buning natijasi — haqiqiy ko‘p platformalilik.
- Ichki ko‘p oqimlilik.
- Javaʼning obyektlar tizimi C++ ga nisbatan «hamma narsa — obyekt» tamoyiliga ancha yaqin. Interfeyslar ko‘p martalik meros olishning aksariyat afzalliklarini uning salbiy oqibatlarisiz taʼminlaydi.
- Refleksiya C++ ga nisbatan ancha rivojlangan bo‘lib, dastur ishlayotganida obyektlar tuzilishini amalda aniqlash va o‘zgartirish imkonini beradi.
Shu bilan birga, xotira tozalagichi va virtual mashinadan foydalanish yengish qiyin bo‘lgan cheklovlarni yuzaga keltiradi. Java dasturlari odatda sekinroq ishlaydi va ancha ko‘p xotira talab qiladi. Bundan tashqari, virtual mashina dasturni operatsion tizimdan ajratib, quyi darajali dasturlashni imkonsiz qiladi.
Empirik tadqiqot C++ va Javaʼda ishlab chiqish tezligida sezilarli farq topmadi. Shuningdek, dasturlar tezligi keskin farq qilishi haqidagi qarash har doim to‘g‘ri emasligi ko‘rsatildi: uch sinovning ikkitasida Java va C++ ilovalari bir-biriga yaqin tezlikda ishlagan. Biroq Java kodi ixchamroq — kod hajmidagi farq taxminan 10-15 % ni tashkil etgan.
C++ va C
Asl C tili rivojlanishda davom etmoqda va unda ko‘plab yirik loyihalar yaratiladi: u operatsion tizimlar ishlab chiqishning asosiy tili hisoblanadi, ko‘plab dinamik o‘yinlarning o‘yin dvijoklari va ko‘plab amaliy dasturlar unda yozilgan. Ayrim mutaxassislar C ni C++ ga almashtirish ishlab chiqish samaradorligini oshirmasligini, aksincha loyihani keraksiz murakkablashtirishi, ishonchlilikni kamaytirishi va qo‘llab-quvvatlash xarajatini oshirishini taʼkidlaydi. Xususan:
- Linus Torvalds fikricha, «C++ dastur funksionalligi uchun muhim bo‘lmagan ... katta hajmdagi kodni yozishga undaydi».
- Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash, shablonlar va STL C++ ning hal qiluvchi ustunligi emas, chunki ular yordamida amalga oshiriladigan hamma narsani C vositalari orqali ham bajarish mumkin. Bunda kodning ortiqcha ko‘payishi oldi olinadi; biroz murakkablik esa (u ham doim talab etilmaydi) ko‘proq moslashuvchanlik, osonroq sinash va yaxshi unumdorlik bilan qoplanadi.
- C++ da xotiraga kirishni avtomatlashtirish xotira sarfini oshiradi va dasturlarni sekinlashtiradi.
- C++ istisnolaridan foydalanish RAII tamoyiliga amal qilishni talab qiladi, bajariladigan fayllar hajmini kattalashtiradi va dasturlarni sekinlashtiradi. Parallel va taqsimlangan dasturlarda qo‘shimcha qiyinchiliklar paydo bo‘ladi.
- C++ kodi tushunish va sinash uchun murakkabroq; xatti-harakatlari meros olingan ko‘p pog‘onali sinflar iyerarxiyasi va shablonlar uni tuzatishni qiyinlashtiradi. Bundan tashqari, C++ dasturlash muhitlarida kompilyatorlar va kutubxonalardagi xatolar ko‘proq uchraydi.
- Kod xatti-harakatining ko‘plab tafsilotlari C++ standartida belgilab berilmagan, bu ko‘chiriluvchanlikni yomonlashtiradi va topish qiyin xatolarga sabab bo‘lishi mumkin.
- C bo‘yicha malakali dasturchilar C++ dasturchilariga qaraganda ancha ko‘p.
Dasturchi unumdorligi yoki dastur xususiyatlari bo‘yicha C++ ning C dan ustunligini isbotlovchi qatʼiy dalillar yo‘q. Ayrim tadqiqotlarda C dasturchilari umumiy ishlab chiqish vaqtining (xatolarni tuzatishdan tashqari) taxminan 30-40 % ini xotirani boshqarishga sarflashi aytiladi; biroq umumiy ish samaradorligi solishtirilganda C va C++ dasturchilari yaqin natija ko‘rsatadi.
Quyi darajali dasturlashda C++ ning yangi imkoniyatlaridan ko‘pi qo‘shimcha xarajatlar sababli amalda yaroqsiz bo‘lib qoladi: virtual funksiyalar haqiqiy manzilni (RVA) dinamik hisoblashni talab etadi, shablonlar kod hajmini oshirib, optimallashtirishni qiyinlashtiradi, bajarilish vaqti kutubxonasi (RTL) juda katta; undan voz kechish esa C++ ning aksariyat imkoniyatlarini (hech bo‘lmaganda new/delete amallari mavjud bo‘lmagani uchun) yo‘qqa chiqaradi. Natijada dasturchi C dan meros bo‘lgan funksionallik bilan cheklanishga majbur bo‘ladi, bu esa C++ dan foydalanishni maʼnosiz qiladi:
«... samarali, quyi darajali va ko‘chiriluvchan yaxshi C++ yaratishning yagona yo‘li — C da ham oddiy mavjud bo‘lgan imkoniyatlar bilan cheklanish. Loyihani C doirasida cheklash esa odamlar uni tashlab yubormasligini, quyi darajali xususiyatlarni chinakam tushunadigan va “obyekt modellari” haqidagi bemaʼni gaplar sabab ulardan voz kechmaydigan dasturchilar ko‘p bo‘lishini taʼminlaydi».
«... samaradorlik birinchi o‘rinda turganda C++ ning “afzalliklari” katta xatoga aylanadi».
C++ hamda funksional va skript tillari
Bir tajribada skript va funksional tillar, xususan, Haskell, dasturlash vaqti hamda kod hajmi bo‘yicha C++ dasturlariga qaraganda 2-3 baravar ustunlik ko‘rsatdi. Boshqa tomondan, C++ dasturlari shuncha baravar tezroq ishlagan. Mualliflar olingan maʼlumotlar reprezentativ tanlanma emasligini tan olib, qatʼiy xulosa chiqarishdan tiyiladi.
Boshqa tajribada qatʼiy funksional tillar (Standard ML, OCaml) taxminan bir xil ishlash tezligi sharoitida ishlab chiqish tezligini jami 10 baravar oshirdi (asosan xatolarni erta aniqlash hisobiga). Tajribada bir necha rejimdagi ko‘plab kompilyatorlardan foydalanilgan.
Luts Prexeltning 80 ga yaqin ko‘ngilli ishtirokchilar yozgan yechimlarni tahlil qilishiga ko‘ra, jumladan quyidagi xulosalar olingan:
- Perl, Python, Rexx va Tcl C, C++ va Javaʼga qaraganda ikki baravar tezroq ishlab chiqishga imkon bergan, hosil bo‘lgan kod ham ikki baravar qisqaroq bo‘lgan.
- Skript tillardagi dasturlar C/C++ ga nisbatan taxminan ikki baravar ko‘proq xotira ishlatgan.
Tanqid
C++ tilining umumiy tanqidi
Tanqidchilar ko‘pincha C++ ga boshqa bir aniq tilni qarshi qo‘ymaydi. Ularning fikricha, ko‘p kamchilikka ega bitta tilni ishlatish o‘rniga loyihani kichik vazifalarga ajratib, har birini eng mos tilda bajarish ishlab chiqish mehnatini sezilarli kamaytiradi va dasturlash sifatini oshiradi. Shu sababli C bilan moslikni saqlash ham tanqid qilinadi: agar vazifaning bir qismida quyi darajali imkoniyatlar zarur bo‘lsa, uni alohida tizimga ajratib, C da yozish oqilona.
C++ tarafdorlari esa bir nechta maxsus til o‘rniga yagona universal tilni ishlatish tillar o‘rtasidagi hamkorlikning texnik va tashkiliy muammolarini bartaraf etishini, bu foyda universal til kamchiliklaridan keladigan yo‘qotishlardan muhimroq ekanini aytadi. Yaʼni C++ imkoniyatlarining kengligi har bir imkoniyatdagi kamchilikni oqlaydi; jumladan, C dan meros olingan kamchiliklar moslik afzalliklari bilan oqlanadi (qarang: yuqorida).
). Shunday qilib, C++ ning bir xil xususiyatlari — ko‘lami, murakkabligi, eklektikligi va muayyan tor qo‘llanish sohasi yo‘qligi tomonlar tomonidan turlicha baholanadi: tarafdorlar uchun «asosiy afzallik», tanqidchilar uchun esa «asosiy kamchilik».
Alohida element va tushunchalar tanqidi
Xatti-harakatni boshqarish
Til falsafasi «xatti-harakatni boshqarish» bilan «samaradorlikni boshqarish»ni aralashtiradi: «foydalanmagan narsang uchun to‘lamaysan» tamoyili yuqori kod samaradorligiga erishish uchun dasturchining dastur bajarilishining barcha jihatlarini nisbatan quyi darajada to‘liq nazorat qilishi zarur va yetarli deb hisoblaydi. Aslida esa sal kattaroq dasturlarda bu to‘g‘ri emas: dasturchiga muayyan sohaga yo‘naltirilgan tilning sifatli kompilyatori samaraliroq bajara oladigan quyi darajali optimallashtirishni yuklash faqat kod hajmini va mehnat sarfini oshiradi, tushunarlilik hamda sinovdan o‘tkazish imkoniyatlarini kamaytiradi. Shunday qilib, «foydalanilmagan narsaga haq to‘lamaslik» tamoyili amalda kutilgan samaradorlik foydasini bermaydi, sifatga esa salbiy taʼsir etadi.
Komponentli va obyektga yo‘naltirilgan dasturlash
Alan Key fikricha, C++ da qo‘llangan «Algol sinflar bilan» obyekt modeli da ishlatiladigan «hamma narsa — obyekt» modelidan umumiy imkoniyatlar, , umumiy imkoniyatlar ko‘lami, kodni qayta ishlatish, tushunarlilik, o‘zgartirish va sinash imkoniyatlari jihatidan past turadi.
C++ ning meros olish modeli murakkab, amalga oshirish qiyin va sinflar o‘rtasida tabiiy bo‘lmagan munosabatlarga ega murakkab iyerarxiyalarni yaratishga undaydi (masalan, ichma-ich joylashtirish o‘rniga meros olish). Natijada bir-biriga qattiq bog‘langan, vazifalari aniq ajratilmagan sinflar yuzaga keladi. Masalan, bir manbada «ro‘yxat» sinfini «ro‘yxat elementi» sinfining vorisi sifatida yaratish tavsiya etilgan o‘quv misoli berilgan. Ro‘yxat elementi sinfi esa ro‘yxatning boshqa elementlariga kirish funksiyalarini o‘z ichiga oladi. Bunday tur munosabati matematik nuqtayi nazardan bemaʼni va qatʼiyroq tillarda qayta hosil qilinmaydi. Ayrim kutubxonalar yondashuvi sinflar iyerarxiyasida turlarni yuqoriga yoki pastga qo‘lda o‘zgartirishni (static_cast va dynamic_cast) talab qiladi, bu tilning turlar xavfsizligini buzadi. C++ da yechimlarning yuqori qovushqoqligi ishlab chiqishning so‘nggi bosqichida juda kichik o‘zgarish kiritish uchun loyihaning katta qismini qayta yozishni talab qilishi mumkin. Bunday muammolarning yaqqol misolini bir manbada ko‘rish mumkin.
Yan Joyner taʼkidlashicha, C++ inkapsulyatsiyani (yaʼni maʼlumotlarni obyekt ichiga joylashtirish hamda realizatsiyani interfeysdan ajratishni) realizatsiyani yashirish bilan xato ravishda tenglashtiradi. Bu sinf maʼlumotlariga kirishni qiyinlashtiradi va uning interfeysini deyarli faqat kirish funksiyalari orqali yaratishga majbur qiladi, bu esa kod hajmini va murakkabligini oshiradi.
C++ da turlar mosligi signaturalar emas, identifikatorlar darajasida aniqlanadi. Natijada interfeyslar mosligiga tayangan komponentlarni almashtirish imkonsiz bo‘ladi; shu sababli kutubxona darajasida yaratilgan yangi funksiyani tizimga qo‘shish mavjud kodni qo‘lda o‘zgartirishni talab qiladi. Linus Torvalds taʼkidlaganidek, C++ da «kod faqat uni o‘zgartirish zarurati tug‘ilmaguncha abstrakt bo‘lib ko‘rinadi».
C++ ning obyektga yo‘naltirilgan dasturlash nuqtayi nazaridan tanqidi bir asarda keltirilgan.
Metadasturlash
C++ ning generativ metadasturlashi shablonlar va preprotsessorga asoslangan, u ko‘p mehnat talab qiladi va imkoniyatlari cheklangan. C++ shablon tizimi aslida kompilyatsiya bosqichida bajariladigan sodda funksional dasturlash tilining bir turidir. Bu til C++ ning o‘zi bilan deyarli kesishmagani uchun murakkab abstraksiyalar yaratish imkoniyati cheklanadi. C++ shablonlaridan foydalanadigan dasturlarni tushunish va sinash juda qiyin, shablonlarni yoyish esa samarasiz kod yaratadi, chunki shablon tili optimallashtirish uchun vositalar bermaydi (shuningdek qarang: #Hisoblash samaradorligi). Shu usulda amalga oshiriladigan ichki, muayyan sohaga ixtisoslashgan tillar baribir C++ ni bilishni talab qiladi va mehnatni to‘liq ajratishga imkon bermaydi. Demak, C++ vositalari yordamida C++ ning o‘zini kengaytirish imkoniyati juda cheklangan.
Platformalararo moslik
C++ da ko‘chiriladigan kod yozish uchun katta mahorat va tajriba kerak. «Eʼtiborsiz» yozilgan C++ kodi boshqa platformaga ko‘chirilmasligi ehtimoli yuqori. Linus Torvalds fikricha, C++ da C ga teng ko‘chiriluvchanlikka erishish uchun dasturchi faqat C dan meros qolgan imkoniyatlardan foydalanishi kerak. Standartda «implementation-defined» (realizatsiya tomonidan belgilanadigan) deb atalgan ko‘plab elementlar bor (masalan, turli kompilyatorlarda sinf metodlariga ko‘rsatkichlar hajmi 4 dan 20 baytgacha o‘zgaradi), bu dasturlarning ko‘chiriluvchanligini yomonlashtiradi.
Tilni standartlashtirishning ko‘rsatma xarakteri, ortga moslikning to‘liq emasligi va standartning turli versiyalari talablaridagi ziddiyatlar dasturlarni turli kompilyatorlar, hatto bitta kompilyatorning turli versiyalari o‘rtasida ko‘chirishda muammolar tug‘diradi.
Imkoniyatlarning yetishmasligi
- Refleksiv metadasturlash
- Introspeksiya C++ da asosiy turlar tizimidan alohida amalga oshirilgani uchun deyarli foydasiz. Eng ko‘p erishish mumkin bo‘lgan narsa — oldindan maʼlum variantlarga ko‘ra xatti-harakatni parametrlash. Bu C++ dan ko‘plab yondashuvlarda foydalanishni cheklaydi, ayniqsa sunʼiy intellektni yaratishda.
- Funksional dasturlash
- Funksional dasturlashning bevosita qo‘llovi faqat C++0x standartida mavjud. Avval bu kamchilik shablonlar tilidan foydalanadigan kutubxonalar (Loki, Boost) orqali to‘ldirilgan, ammo ularning sifati funksional tillarga o‘rnatilgan yechimlardan, xuddi C++ imkoniyatlarini (masalan, obyektga yo‘naltirilgan dasturlashni) funksional tillarda amalga oshirish sifatidan past. C++ da mavjud funksional dasturlash imkoniyatlari funksional dasturlashga xos optimallashtirish usullarini qo‘llashga yo‘l bermaydi; ular faqat funksional kutubxonalarni chaqirish va ayrim metodlarni amalga oshirish bilan cheklanadi. Bu dastur loyihalashda deyarli afzallik bermaydi (qarang: Karri — Xovard mosligi).
Ortiqcha va xavfli imkoniyatlar
Cheklovlarni chetlab o‘tuvchi ichki vositalar
Til dasturchiga muayyan vaziyatda belgilangan dasturlash intizomini buzishga imkon beruvchi vositalarni o‘z ichiga oladi. Masalan, const modifikatori obyekt holatini o‘zgarmas deb belgilaydi, ammo mutable modifikatori aynan konstant obyekt ichida holatni o‘zgartirishni majburan ruxsat etish, yaʼni konstantalik cheklovini buzish uchun mo‘ljallangan. Bundan tashqari, konstant obyektning const atributini dinamik olib tashlab, uni chap qiymat (L-value) sifatida ishlatiladigan qilish mumkin. Tilda bunday imkoniyatlarning mavjudligi kodni formal tekshirish urinishlarini maʼnosiz qiladi va cheklovlardan optimallashtirishda foydalanishga yo‘l bermaydi.
Nazoratsiz makroalmashtirish
C ning makroalmashtirish vositalari (#define) juda kuchli va ayni paytda xavfli vositadir. C da ularning vazifalarini bajarish uchun C++ da qatʼiyroq va ixtisoslashgan shablonlar, funksiyalarni ortiqcha yuklash, inline-funksiyalar, nomlar fazolari, rivojlangan tiplashtirish, const modifikatorini keng qo‘llash kabi imkoniyatlar mavjud bo‘lsa-da, makroslar C++ da saqlangan. C dan olingan standart kutubxonalarda potensial xavfli makroslar ko‘p. Shablon metadasturlashda baʼzan makroalmashtirish ham ishlatiladi; buning maqsadlaridan biri — sintaktik qulaylik.
Ortiqcha yuklash muammolari
C++ dagi funksiya va operatorlarni ortiqcha yuklash tamoyillari kodning sezilarli takrorlanishiga olib keladi. Operatorlarni ortiqcha yuklash dastlab «sintaktik qulaylik» yaratishga mo‘ljallangan edi, ammo C++ da turli turlar uchun oddiy amallarning xatti-harakatini nazoratsiz o‘zgartirishga undaydi. Bu xatolar ehtimolini keskin oshiradi. Ayniqsa, yangi sintaksis kiritish yoki mavjud sintaksisni o‘zgartirish (masalan, yangi operatorlar yaratish, operatorlar ustuvorligi yoki assotsiativligini o‘zgartirish) mumkin emas; holbuki, C++ ning standart operatorlari sintaksisi dasturda kerak bo‘lishi mumkin bo‘lgan barcha turlar semantikasiga mos kelavermaydi. new/delete operatorlarini oson ortiqcha yuklash imkoniyati alohida muammolar tug‘diradi: u juda yashirin va aniqlash qiyin xatolarni keltirishi mumkin. Shu bilan birga, intuitiv ravishda kutiladigan ayrim amallar (istisnolar yuzaga kelganda dinamik obyektlarni tozalash) C++ da bajarilmaydi; ortiqcha yuklangan funksiya va operatorlarning katta qismi esa yashirin chaqiriladi (tur o‘zgartirish, sinflarning vaqtinchalik nusxalarini yaratish va boshqalar). Natijada dasturlarni ravshanlashtirish, yozish va qo‘llab-quvvatlashni yengillashtirish uchun kiritilgan vositalar kodni keraksiz murakkablashtiruvchi va ishonchliligini pasaytiruvchi yana bir manbaga aylanadi.
Hisoblash samaradorligi
Hosil bo‘ladigan bajariluvchi kod hajmi
C++ shablonlaridan foydalanish boshlang‘ich kod darajasidagi parametrik polimorfizm hisoblanadi, ammo kompilyatsiya vaqtida u vaziyatga bog‘liq (ad hoc) polimorfizmga (yaʼni funksiyalarni ortiqcha yuklashga) aylanadi. Bu haqiqiy polimorf turlar tizimiga ega tillarga (masalan, ML vorislariga) nisbatan mashina kodi hajmini sezilarli oshiradi. Mashina kodini kichraytirish uchun shablonlar yoyilishidan oldin boshlang‘ich kodni avtomatik qayta ishlashga urinishlar mavjud. Boshqa yechim 1998-yildayoq standartlashtirilgan shablonlarni eksport qilish bo‘lishi mumkin edi, ammo uni amalga oshirish qiyinligi sababli barcha kompilyatorlar qo‘llamaydi; bundan tashqari, C++ shablon kutubxonalarini semantikasi tubdan farq qiladigan tillarga import qilishda u baribir foydasiz bo‘lardi. C++ tarafdorlari kod hajmi oshishi haqidagi daʼvolarni bo‘rttirish deb biladi, hatto C da parametrik polimorfizm bevosita, funksiya tanalarini takrorlamasdan tarjima qilinishini ham hisobga olmaydi. Ular C dagi parametrik polimorfizmni xavfli, hatto C dan C++ ga o‘tishdan xavfliroq deb hisoblaydi (C++ muxoliflari esa buning aksini aytadi — yuqoriga qarang).
Optimallashtirish salohiyati
Turlar tizimining zaifligi va yon taʼsirlarning ko‘pligi sababli dasturlarni ekvivalent tarzda qayta shakllantirish nihoyatda qiyinlashadi. Shu bois kompilyatorga avtomatik dasturlarni parallellashtirish, umumiy qism ifodalarni yo‘qotish, λ-ko‘tarish, davomlar, ni uzatadigan protsedura chaqiriqlari, superkompilyatsiya va boshqalarni kiritish qiyinlashadi. Natijada C++ dasturlarining amaliy samaradorligi dasturchilarning malakasi hamda muayyan loyihaga sarflangan kuchga bog‘liq bo‘ladi; shoshma-shosharlik bilan yozilgan kod yuqori darajali tillardagi shunday koddan ancha sekin ishlashi mumkin, buni qiyosiy sinovlar tasdiqlaydi. Bu C++ ni quyidagi sohada qo‘llashga jiddiy to‘siq bo‘ladi: maʼlumotlarni qazib olish (data mining).
Xotirani samarali boshqarish
Xotirani samarali boshqarish masʼuliyati dasturchiga yuklanadi va uning mahoratiga bog‘liq. C++ da xotirani avtomatik boshqarish uchun anʼanaviy ravishda «aqlli ko‘rsatkichlar» ishlatiladi, xotirani qo‘lda boshqarish esa dasturchilarning o‘z ish samaradorligini kamaytiradi. Ko‘plab xotirani avtomatik tozalash usullari, masalan, statik hududlarni aniqlash, C++ dasturlarida bevosita qo‘llanmaydi. Aniqrog‘i, buning uchun C++ ustiga xususiyatlari va umumiy g‘oyasi jihatidan undan sezilarli farq qiluvchi yangi til interpretatorini yaratish talab etiladi, chunki abstrakt sintaksis daraxtiga bevosita kirish.
Natijadorlik
Ishlab chiqish xarajatlari bilan natijadorlik omillarining nisbatini, shuningdek dasturchilar hamjamiyatida shakllangan dasturlash intizomi va madaniyatini hisobga olish C++ ni (va shu tilni afzal ko‘radigan dasturchilarni) loyihalar uchun tanlayotgan buyurtmachilar hamda dasturlashni, ayniqsa o‘z ehtiyojlari uchun, o‘rganishni boshlayotgan kishilar uchun muhimdir.[manba 391 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Dasturlash sifati va madaniyati
C++ ning «“yaxshi” dasturlash uslubini majburan singdirmaslik» tamoyili sanoat dasturlash yondashuviga zid. Unda dasturiy taʼminot sifati va kodni muallifdan boshqa kishilar ham qo‘llab-quvvatlay olishi bosh o‘rinda turadi. Bu yondashuv inson omilining taʼsirini kamaytiruvchi, yaʼni aynan «“yaxshi” dasturlash uslubini majburiy qiluvchi» tillarni afzal ko‘radi, garchi ularni o‘rganish qiyinroq bo‘lishi mumkin bo‘lsa ham.
Muqobil tilni tanlash mumkin bo‘lgan holatda C++ ni afzal ko‘rish dasturchining kasbiy sifatlariga salbiy baho berishi mumkin, degan qarash ham bor. Xususan, Linus Torvalds ishga nomzodlarning C++ haqidagi ijobiy fikrini saralab chiqarish mezoni sifatida ishlatishini aytadi:
C++ — dahshatli til. Yetarli bilimga ega bo‘lmagan ko‘plab dasturchilar undan foydalanishi uni yanada dahshatli qiladi... Ochig‘i, hatto hech qanday boshqa sabab bo‘lmasa ham, C++ dasturchilarini uzoqroq tutishning o‘zi C ni tanlash uchun yetarlicha jiddiy sabab bo‘ladi.
...Men shunday xulosaga keldimki, haqiqatan ham loyihani C o‘rniga C++ da yaratishni afzal ko‘radigan har qanday odamni, u men ishtirok etayotgan loyihani barbod qilmasligi uchun, ishdan bo‘shatishni maʼqul ko‘raman.
To‘g‘ri ishlayotgan narsani «tuzatish»
Tilning uzluksiz rivojlanishi dasturchilarni allaqachon sinovdan o‘tgan kodni qayta-qayta o‘zgartirishga undaydi (baʼzan majbur qiladi). Bu ishlab chiqishni qimmatlashtiribgina qolmay, ishlaydigan kodga yangi xatolar kiritish xavfini tug‘diradi. Xususan, C bilan ortga moslik boshidan C++ ning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lganiga qaramay, 1999-yildan C C++ ning to‘liq kichik to‘plami bo‘lmay qoldi; endi sinovdan o‘tgan C kodini C++ loyihasiga o‘zgarishsiz kiritib bo‘lmaydi.
Murakkablik uchun murakkablik
C++ tarafdorlari uni «eng qudratli» til deb ataydi, aynan shuning uchunki, u xavfli va o‘zaro zid imkoniyatlarga to‘la. Erik Reymond fikricha, bu hol tilni dasturchilarning o‘zini namoyish etish maydoniga aylantiradi va dastur yaratish jarayonining o‘zini maqsadga aylantirib qo‘yadi:
Dasturchilar ko‘pincha iqtidorli odamlar bo‘lib, ... murakkabliklarni yengish va abstraksiyalardan ustalik bilan foydalanish qobiliyatlari bilan faxrlanadilar. Ular ko‘pincha «eng murakkab va chiroyli murakkablik»ni kim yarata olishini aniqlash uchun bellashadilar. ... Raqiblar boshqalarning «bezaklari»ga o‘z bezaklarini qo‘shish orqali javob berish kerak, deb hisoblaydi. Tez orada bu «ulkan o‘sma» sanoat standartiga aylanadi va hamma xatolarga to‘la, hatto o‘z yaratuvchilarini ham qoniqtirmaydigan ulkan dasturlardan foydalanadi.
…
... Agar dasturchilar oddiy narsalarni faqat murakkab usullarni bilgani va ulardan foydalana olgani uchun murakkab yo‘l bilan amalga oshirsa, bunday yondashuv muammolarga sabab bo‘lishi mumkin.— Erik Reymond ichida
Sabotaj
Masʼuliyatsiz dasturchilar C++ ning kontekstga kuchli bog‘liqligi va kompilyator makro taʼriflarni kuzata olmasligidan foydalanib, kompilyator nuqtayi nazaridan to‘g‘ri bo‘lgan bir-ikki ortiqcha kod satrini qo‘shishi mumkin. Shu orqali ular vaqti-vaqti bilan namoyon bo‘ladigan, topish qiyin xatoni kiritib, loyihaning rivojini sekinlashtiradi. Masalan:
#define if(a) if(rand())
#define j i
To‘g‘riligi isbotlanadigan tillarda, hatto rivojlangan makro vositalari bo‘lsa ham, shu yo‘l bilan zarar yetkazib bo‘lmaydi.
Mahsulot ishonchsizligi
Yon taʼsirlarning asossiz ko‘pligi, tilning bajarilish vaqti tizimi nazoratining yo‘qligi va turlar tizimining zaifligi C++ dasturlarini oldindan aytib bo‘lmaydigan halokatli xatolarga moyil qiladi («Access violation», «Pure virtual function call» yoki «Dastur ruxsat etilmagan amalni bajardi va yopiladi» kabi xabarlar). Bu xatolarga chidamlilikka yuqori talab qo‘yilgan joylarda C++ dan foydalanishga to‘sqinlik qiladi. Shuningdek, ishlab chiqish muddatini uzaytiradi.
Loyihalarni boshqarish
Yuqoridagi omillar C++ loyihalarini boshqarishni dasturiy taʼminot sanoatidagi eng murakkab jarayonlardan biriga aylantiradi.
To‘rt yil davomida The C++ Report jurnalida rukn yuritgan Jeyms Koggins buni quyidagicha izohlaydi:
— Muammo shundaki, obyektga yo‘naltirilgan dasturlash bilan shug‘ullanuvchilar o‘zaro haddan tashqari chirmashgan ilovalar ustida tajriba o‘tkazib, abstraksiyaning quyi darajasiga eʼtibor qaratishgan. Masalan, «foydalanuvchi interfeysi», «nurlanish nuri» yoki «chekli elementlar modeli» kabi sinflar o‘rniga «bog‘langan ro‘yxat» singari sinflarni yaratishgan. Afsuski, C++ dasturchilariga xatolardan qochishga yordam beradigan qatʼiy tur tekshiruvi ayni paytda kichik obyektlardan yirik obyektlar yaratishni qiyinlashtiradi.
Taʼsiri va muqobillari

C++ ning yagona bevosita vorisi — D tili. U C++ ning eng ko‘zga tashlanadigan muammolarini bartaraf etish uchun qayta ishlangan. Mualliflar C bilan moslikdan voz kechib, C++ sintaksisi va asosiy tamoyillarining ko‘pini saqlagan holda yangi tillarga xos imkoniyatlarni kiritgan. D da preprotsessor, sarlavha fayllari va ko‘p martalik meros olish yo‘q, lekin modul tizimi, interfeyslar, assotsiativ massivlar, satrlarda unicode qo‘llovi, xotirani avtomatik tozalash (qo‘lda boshqarish imkoniyati saqlangan holda), ichki ko‘p oqimlilik, turlarni avtomatik aniqlash, sof funksiyalar va o‘zgarmas qiymatlarni aniq eʼlon qilish mavjud. D dan foydalanish juda cheklangan; uni C++ ning haqiqiy raqobatchisi deb bo‘lmaydi.
Quyi darajali masalalarda C++ ning eng qadimgi raqobatchisi — Objective-C. U ham C tilini obyekt modeli bilan birlashtirish tamoyiliga asoslangan, faqat undagi obyekt modeli Smalltalk tilidan olingan. Objective-C va uning vorisi Swift macOS hamda iOS uchun dasturiy taʼminot yaratishda keng qo‘llanadi.
Amaliy dasturlashda C++ ga dastlabki muqobillardan biri Java tili bo‘ldi. Uni ko‘pincha xato ravishda C++ ning bevosita vorisi deb hisoblashadi. Aslida Java semantikasi Modula-2 tilidan meros olingan va Javaʼda C++ ning asosiy semantik tamoyillari kuzatilmaydi. Shuni va tillarning kelib chiqishini (Modula-2 ham C++ singari Simula vorisi, C esa bunday emas) hisobga olsak, Javaʼni C++ ning «uzoq qarindoshi» deb atash «vorisi» deyishdan to‘g‘riroq. C# tili haqida ham shu gapni aytish mumkin, biroq uning C++ bilan qarindoshligi Javaʼnikidan biroz yaqinroq.
Java va C# ga xos xavfsizlik hamda tez ishlab chiqishni C++ imkoniyatlari bilan birlashtirishga urinish Managed C++ (keyinchalik C++/CLI) dialektining paydo bo‘lishiga olib keldi. Microsoft uni asosan mavjud C++ loyihalarini Microsoft.NET platformasiga ko‘chirish uchun yaratgan. Dasturlar CLR nazorati ostida ishlaydi va .NET kutubxonalarining barchasidan foydalanishi mumkin. Ammo C++ imkoniyatlariga ayrim cheklovlar qo‘yiladi, natijada C++ deyarli C# ga aylanadi. Dialekt keng tan olinmagan va asosan oddiy C++ da yozilgan kutubxonalarni C# ilovalari bilan bog‘lash uchun ishlatiladi.
C tilini rivojlantirishning muqobil yo‘li uni obyektga yo‘naltirilgan dasturlash bilan emas, balki applikativ dasturlash bilan uyg‘unlashtirishdir. Yaʼni xatti-harakatning oldindan bashorat qilinishi va havolaviy shaffoflikni taʼminlash orqali quyi darajali dasturlarning abstraksiyasi, qatʼiyligi va modulliligini yaxshilash. Shu yo‘nalishdagi ishlanmalarga BitC, Cyclone va Limbo tillari misol bo‘la oladi. Funksional dasturlashni C vositalarisiz ham real vaqt masalalarida muvaffaqiyatli qo‘llash holatlari mavjud. Shunga qaramay, hozircha (2013-yil holatiga ko‘ra) quyi darajali ishlanmada C vositalaridan u yoki bu darajada foydalanish mehnat va natija nisbatining eng yaxshi ko‘rsatkichini beradi. Python va Lua tillari yaratuvchilari ulardan C++ dasturchilari foydalanishi uchun ko‘p kuch sarflagan. Shu sababli funksional dasturlash bilan yaqin bog‘liq tillar ichida ular C++ bilan bitta loyihada eng ko‘p ishlatiladigan tillar sifatida tilga olinadi. C++ va funksional dasturlashning eng muhim kesishuv nuqtalari sifatida C++ ga xos yondashuvda yaratilgan wxWidgets va Qt kutubxonalarini Lisp, Haskell va Python tillariga bog‘lashni ko‘rsatish mumkin (aksariyat hollarda funksional tillarga bog‘lash C yoki boshqa funksional tillarda yozilgan kutubxonalar uchun amalga oshiriladi).
C++ ga raqobatchi sifatida ko‘rilgan yana bir til — Nemerle. U Xindli — Milner tiplashtirish modelini va Common Lisp ning makro tizimini C# bilan birlashtirishga urinish natijasidir. Microsoft yaratgan F# tili ham shu yo‘nalishga mansub: u .NET muhitiga moslashtirilgan ML dialektidir.
2009-yilda Google korporatsiyasida ishlab chiqilgan Go dasturlash tili C va C++ ning sanoatdagi o‘rnini bosishga urinishlardan biri bo‘ldi. Til mualliflari uni yaratishga C va C++ xususiyatlari sabab yuzaga keladigan ishlab chiqish muammolari turtki bo‘lganini ochiq aytadi. Go — C ga o‘xshash sintaksisli, preprotsessorsiz, statik tiplashtiriladigan, turlarni qatʼiy tekshiradigan, paketlar tizimiga va avtomatik xotira boshqaruviga ega ixcham imperativ til. U funksional imkoniyatlar, realizatsiyadan meros olishsiz, biroq interfeyslar va «o‘rdak» tiplashtirishi bilan ixcham obyektga yo‘naltirilgan tizim hamda korutinalar va kanallarga asoslangan (Occam ruhidagi) ichki ko‘p oqimlilikni taklif etadi. Til C++ ga muqobil sifatida, avvalo, zarur bo‘lsa quyi darajada dasturlashga ham imkon beruvchi, yuqori unumli, katta va murakkab, shu jumladan taqsimlangan hisoblash tizimlarini jamoa bo‘lib yaratish vositasi sifatida ko‘rsatiladi.
C va C++ bilan bir sohada 2010-yilda yaratilgan va Mozilla tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan Rust tili ham mavjud. U xotirani xavfsiz boshqaradi, bunda xotirani avtomatik tozalash mexanizmi qo‘llanmaydi. Jumladan, 2019-yilda C va C++ tillarini qisman Rust bilan almashtirish rejalarini eʼlon qilgan kompaniya — Microsoft.
2022-yilda Google yangi tajribaviy Carbon dasturlash tilini taqdim etdi. U C++ ning vorisiga aylanish uchun yaratilgan; Rustʼdan farqli ravishda, C++ bilan ikki tomonlama moslik va yaxshiroq o‘qiluvchanlikni taʼminlashi kerak.
Adabiyotlar
- Byorne Straustrup. C++ dasturlash tili = The C++ Programming Language / Inglizchadan tarjima — 3-nashr — Sankt-Peterburg; Moskva: Nevskiy dialekt — Binom, 1999. — 991 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-7940-0031-7 (Nevskiy dialekt), ISBN 5-7989-0127-0 (Binom), ISBN 0-201-88954-4 (inglizcha).
- Byorne Straustrup. C++ dasturlash tili. Maxsus nashr = The C++ programming language. Special edition. — Moskva: Binom-Press, 2007. — 1104 bet — ISBN 5-7989-0223-4.
- Byorne Straustrup. Dasturlash: C++ dan foydalanish tamoyillari va amaliyoti, tuzatilgan nashr = Programming: Principles and Practice Using C++. — Moskva: Vilyams, 2011. — B. 1248. — ISBN 978-5-8459-1705-8.
- Byorne Straustrup. C++ dizayni va evolyutsiyasi = The Design and Evolution of C++. — Sankt-Peterburg: Piter, 2007. — 445 bet — ISBN 5-469-01217-4.
- Byorne Straustrup. C++ dasturlash tili. Qisqa kurs. — 2019. — 320 bet — ISBN 978-5-907144-12-5.
- Byorne Straustrup. Dasturlash: C++ dan foydalanish tamoyillari va amaliyoti. — 2016. — 1328 bet — ISBN 978-5-8459-1949-6.
- Siddxartxa Rao. C++ ni 21 kunda mustaqil o‘rganing, 7-nashr (C++11) = Sams Teach Yourself C++ in One Hour a Day, 7th Edition. — Moskva: «Vilyams», 2013. — 688 bet — ISBN 978-5-8459-1825-3.
- D. R. Stivens C++. Amaliy retseptlar to‘plami. — KUDITS-PRESS, 2007. — 624 bet — ISBN 5-91136-030-6.
- Stiven Prata. C++ dasturlash tili (C++11). Maʼruzalar va mashqlar = C++ Primer Plus, 6th Edition (Developer’s Library). — 6-nashr — Moskva: Vilyams, 2012. — 1248 bet — ISBN 978-5-8459-1778-2.
- Stiven Prata. C dasturlash tili. Maʼruzalar va mashqlar. — Moskva: Vilyams, 2015. — 928 bet — ISBN 978-5-8459-1950-2.
- Ayvor Xorton. Visual C++ 2010: to‘liq kurs = Ivor Horton’s Beginning Visual C++ 2010. — Moskva: Dialektika, 2010. — B. 1216. — ISBN 978-5-8459-1698-3.
- Gerbert Shildt. C++ bo‘yicha to‘liq maʼlumotnoma = C++: The Complete Reference. — 4-nashr — Moskva: Vilyams, 2011. — B. 800. — ISBN 978-5-8459-0489-8.
- Gerbert Shildt. C++ nazariyasi va amaliyoti = Shildt's Expert C++. — Sankt-Peterburg: BHV — Sankt-Peterburg, 1996. — ISBN 0-07-882209-2, 5-7791-0029-2.
- P.J. Plauger. Programming Language Guessing Games - If C++ is the Answer, what’s the question? // Dr. Dobb's Journal. — Oktabr, 1993.
- The Unix-Haters Handbook. — International Data Group, 1994.
- Ian Joyner. A Critique of C++ and Programming and Language Trends of the 1990s - 3rd Edition // mualliflik huquqi va nashrlar ro‘yxati. — 1996.
- Skott Meyers. Samarali va zamonaviy C++: 42 ta tavsiya — C++11 va C++14 dan foydalanishni takomillashtirish = Effective Modern C++: 42 Specific Ways to Improve Your Use of C++11 and C++14 / Inglizchadan tarjima — Vilyams, 2016. — 304 bet — ISBN 978-5-8459-2000-3.
- Herbert Schildt. C++ The Complete Reference Third Edition. — Osborne McGraw-Hill, 1998. — ISBN 978-0-07-882476-0.
- Jeremy A. Hansen. The Rook’s Guide to C++ (A Creative Commons-Licensed Textbook).
Havolalar
- isocpp.org (inglizcha) — C++ ning rasmiy sayti
- Byorne Straustrup. CppCoreGuidelines (inglizcha) C++ Core Guidelines — C++ da kod yozish bo‘yicha tajribada sinalgan ko‘rsatmalar, qoidalar va eng yaxshi amaliyotlar to‘plami
- Byorne Straustrup. C++0x haqida qisqacha maʼlumot (inglizcha)
- comp.lang.c++.moderated (inglizcha)
- Yossi Kreinin. C++ FQA Lite.
- Linus Torvalds. Convert builin-mailinfo.c to use The Better String Library. Gmane forum (6-sentabr, 2007-yil). Arxivlangan: asl nusxadan 9-dekabr, 2013-yil.