Java dasturlash tili

Java
Til sinfi
Paydo bo‘lgan sana 23-may 1995
Muallif Jeyms Gosling va Sun Microsystems
Ishlab chiquvchi Sun Microsystems, Oracle va Jeyms Gosling
Fayl kengaytmalari .java, .class, .jar, .jad, .jmod, .war, .ear
Chiqarilgan nashr Java SE 27 (15-sentabr 2026)
Ta’sir manbalari C++, C, Ada, Simula 67[ma’lumotni ko‘rish], Smalltalk, Objective-C, Object Pascal, Oberon, Eiffel, Modula-3, Mesa[ma’lumotni ko‘rish], Simula, C# va UCSD Pascal
Ta’sir ko‘rsatgan tillar Ada, C#, Chapel, Clojure, ECMAScript, Fantom, Gambas, Groovy, Hack, Haxe, J#, Kotlin, PHP, Python, Scala, Seed7, Vala, JavaScript
Litsenziya GNU GPL
Veb-sayt java.com
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Java — qat’iy tiplashtirilgan umumiy maqsadli obyektga yo‘naltirilgan dasturlash tili bo‘lib, uni Sun Microsystems (keyinchalik Oraclekompaniyasi tomonidan sotib olingan) ishlab chiqqan. Tilni rivojlantirish ishlari Java Community Processorqali tashkil etilgan hamjamiyat tomonidan olib boriladi; til va uni amalga oshiruvchi asosiy texnologiyalar GPLlitsenziyasi asosida tarqatiladi. Savdo belgisiga bo‘lgan huquqlar quyidagi korporatsiyaga tegishli: Oracle.

Java ilovalari odatda translyatsiya qilinib, maxsus bayt-kodga aylantiriladi, shuning uchun ular istalgan kompyuter arxitekturasida, agar unda Java virtual mashinasimavjud bo‘lsa, ishlay oladi. Rasmiy chiqarilgan sana — 23-may 1995-yil. Java dasturlash tillari ommabopligi reytinglarida yuqori o‘rinlarni egallaydi (2-o‘rin: IEEE Spectrum (2020) va TIOBE (2021)).

Yaratilish tarixi

Jeyms Gosling

Dastlab til Oak («Eman») deb atalgan. Uni Jeyms Gosling maishiy elektron qurilmalarni dasturlash uchun yaratgan. Biroq bunday nomdagi til allaqachon mavjud bo‘lgani sababli Oak nomi Java deb o‘zgartirildi. U qahvaning Java nomli navidan olingan, qahva navi esa o‘z navbatida shu nomdagi orol (Yava) sharafiga atalgan. Shuning uchun tilning rasmiy emblemasida issiq qahva solingan piyola tasvirlangan. Til nomining kelib chiqishi haqida boshqa talqin ham bor: u ramziy ishora orqali qahva qaynatgich bilan bog‘lanadi. Qahva qaynatgich til dastlab dasturlash uchun yaratilgan maishiy qurilmaga misol bo‘lgan. Ushbu etimologiyaga ko‘ra, XX asr oxiri va XXI asr boshlaridagi rus tilidagi adabiyotlarda til nomi ko‘pincha transkripsiya qilinmasdan «Yava» shaklida berilgan.

Loyiha natijasida dunyoga mutlaqo yangi qurilma — cho‘ntak shaxsiy kompyuteri Star7 taqdim etildi. U o‘z davridan 10 yildan ko‘proq ilgarilagan bo‘lsa-da, 50 dollarlik yuqori narxi sababli texnologiya olamida inqilob qila olmadi va unutilib ketdi.

Star7 qurilmasi Java dasturlash tili va uning dasturiy muhitidan farqli ravishda ommalashmadi. Til rivojlanishining keyingi bosqichi interaktiv televideniyeni yaratish bilan bog‘liq bo‘ldi. Biroq 1994-yilga kelib interaktiv televideniye yo‘nalishini tanlash xato bo‘lgani ma’lum bo‘ldi.

1990-yillarning o‘rtalaridan boshlab til mijoz ilovalari va server dasturiy ta’minotini yozishda keng qo‘llanila boshladi. Shu davrda Java-appletlar — veb-sahifalarga joylashtiriladigan grafik Java ilovalari texnologiyasi ham ma’lum darajada tarqaldi. Biroq dinamik veb-sahifalar imkoniyatlari rivojlangani sari, 2000-yillarda ushbu texnologiya kamroq qo‘llanila boshladi.

Veb dasturlarni ishlab chiqishda esa Spring Frameworkfreymvorki qo‘llaniladi; hujjatlashtirish uchun Javadoc.

Tilning asosiy xususiyatlari

Java dasturlari translyatsiya qilinib, maxsus Java bayt-kodiga aylantiriladi, uni Java virtual mashinasi (JVM) bajaradi. U bayt-kodni qayta ishlab, ko‘rsatmalarni qurilmalarga interpretator sifatida uzatadi.

Dyuk — Java timsoli

Dasturlarni shu tarzda bajarishning afzalligi bayt-kodning operatsion tizim va qurilmadan mutlaqo mustaqilligidir. Natijada mos virtual mashina mavjud bo‘lgan istalgan qurilmada Java ilovalarini ishga tushirish mumkin. Java texnologiyasining yana bir muhim xususiyati — moslashuvchan xavfsizlik tizimi: dastur bajarilishini virtual mashina to‘liq nazorat qiladi. Dasturga berilgan vakolatlardan tashqaridagi har qanday harakat (masalan, ma’lumotlarga ruxsatsiz kirish yoki boshqa kompyuterga ulanishga urinish) darhol to‘xtatiladi.

Virtual mashina konsepsiyasining kamchiligi sifatida ko‘pincha unumdorlikning pasayishi ko‘rsatiladi. Qator takomillashtirishlar Java dasturlarining bajarilish tezligini biroz oshirdi:

shootout.alioth.debian.org sayti ma’lumotlariga ko‘ra, 7 xil masala bo‘yicha Java dasturlarining bajarilish vaqti o‘rtacha hisobda C/C++ dasturlarinikidan bir yarim–ikki baravar ko‘p. Shu bilan birga, ayrim hollarda Java tezroq, boshqa hollarda esa yetti baravar sekinroq ishlaydi. Boshqa tomondan, bu masalalarning aksariyatida Java virtual mashinasining xotira sarfi C/C++ dasturinikidan 10–30 baravar yuqori bo‘lgan. Shuningdek, Googlekompaniyasi o‘tkazgan tadqiqotda ham Java’dagi sinov dasturlarining unumdorligi ancha pastligi va xotira sarfi yuqoriligi xuddi shunday dasturlarning quyidagi tildagi versiyalariga nisbatan qayd etilgan: C++.

Java virtual mashinasi muhiti konsepsiyasi va uning turli amalga oshirilishidagi g‘oyalar ko‘plab ishqibozlarni virtual mashinada bajariladigan dasturlarni yaratish mumkin bo‘lgan tillar ro‘yxatini kengaytirishga ilhomlantirdi. Ushbu g‘oyalar umumiy til infratuzilmasi spetsifikatsiyasida ham aks etdi: CLI. Bu spetsifikatsiya .NET platformasining asosiga quyidagi kompaniya tomonidan kiritilgan: Microsoft.

Java platformalarining tasnifi

Java texnologiyasining bir necha asosiy oilasi mavjud:

Java va Microsoft

Aynan Microsoft kompaniyasi o‘zining JVM versiyasini ishlab chiqdi. U Microsoft Java Virtual Machine[inglizcha] (MSJVM) deb atalgan va turli operatsion tizimlartarkibiga, Windows 98 dan boshlab kiritilgan (shuningdek, Internet Explorer ning 3-va undan keyingi versiyalariga ham qo‘shilgan; bu Windows 95 va Windows NT 4 operatsion tizimlariga IE3+ o‘rnatilgandan so‘ng MSJVM’dan foydalanish imkonini bergan).

MSJVM Sun Java’dan jiddiy farq qilgan va bu farqlar ko‘p jihatdan dasturlarni turli platformalar o‘rtasida ko‘chirish mumkinligi haqidagi asosiy konsepsiyani buzgan:

Java’ning DCOM va Win32 bilan chambarchas integratsiyalashuvi tilning kross-platformali paradigmasini shubha ostiga qo‘ydi. Keyinchalik bu Sun Microsystems kompaniyasining Microsoft’ga qarshi sud da’volariga sabab bo‘ldi. Sud Sun Microsystems foydasiga qaror chiqardi. Oxir-oqibat ikki kompaniya nostandart Microsoft JVM foydalanuvchilarini rasmiy qo‘llab-quvvatlash muddatini 2007-yil oxirigacha uzaytirish imkoniyati haqida kelishib oldi.

2005-yilda Microsoft kompaniyasi .NET platformasi uchun Java’ga o‘xshash J#tilini taqdim etdi. U Java tilining rasmiy spetsifikatsiyasiga mos kelmasdi va keyinchalik ishlab chiquvchilar uchun standart vositalar to‘plami — Microsoft Visual Studiodan Visual Studio 2008 versiyasidan boshlab chiqarib tashlandi.

Java va Android

Java tili Android operatsion tizimi uchun mobil ilovalar yaratishda faol qo‘llaniladi. Bunda dasturlar nostandart bayt-kodga kompilyatsiya qilinadi va uni bajarish uchun quyidagi virtual mashinadan foydalaniladi: Dalvik ( Android 5.0 Lollipop dan boshlab virtual mashina ARTbilan almashtirilgan). Bunday kompilyatsiya uchun Android SDK (Software Development Kit) dasturiy to‘plamidan foydalaniladi; uni quyidagi kompaniya ishlab chiqqan: Google.

Ilovalarni quyidagi muhitlarda yaratish mumkin: Android Studio, NetBeans, shuningdek, Eclipse.

Java platformasining qo‘llanish sohalari

Quyidagi muvaffaqiyatli loyihalarda Java (J2EE) texnologiyalaridan foydalanilgan: RuneScape, Amazon, eBay, LinkedIn, Yahoo!.

Quyidagi kompaniyalar asosan Java (J2EE) texnologiyalariga e’tibor qaratadi: SAP, IBM, Oracle. Xususan, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) Oracle Database o‘z tarkibida JVM’ga ega. Bu MBBT’ni bevosita Java tilida dasturlash, jumladan, saqlangan protseduralarni yaratish imkonini beradi.

Obyektlarni XML (yoki JSON) formatiga seriyalashtirish uchun quyidagi Java sinflari kutubxonasi ham mavjud: XStream.

Unumdorlik

Java’da yozilgan dasturlar C tilida yozilgan dasturlarga qaraganda sekinroq ishlashi va ko‘proq operativ xotira talab qilishi bilan tanilgan. Shunga qaramay, 1997–1998-yillarda 1.1-versiyada JIT kompilyatorining paydo bo‘lishi va kodni yaxshiroq tahlil qilishga imkon beruvchi boshqa til xususiyatlari (masalan, ichki sinflar va StringBuffersinfi, soddalashtirilgan mantiqiy hisoblashlar va boshqalar) Java dasturlarining bajarilish tezligini sezilarli oshirdi. Bundan tashqari, Java virtual mashinasi ham optimallashtirildi: 2000-yildan boshlab shu maqsadda HotSpotvirtual mashinasidan foydalaniladi. 2012-yil fevral holatiga ko‘ra, Java 7 kodi C tilida yozilgan koddan taxminan 1,8 baravar sekin ishlagan.

Ayrim platformalar Java dasturlarining bajarilishini apparat darajasida qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, dasturiy JVM o‘rniga Java kodini bevosita apparatda bajaradigan mikrokontrollerlar va Jazelle imkoniyati orqali Java bayt-kodini bajarishni qo‘llab-quvvatlovchi ARM asosidagi protsessorlar shular jumlasidandir.

Asosiy imkoniyatlar

Asosiy g‘oyalar

Primitiv turlar

Java tilida bor-yo‘g‘i 8 ta primitiv (skalyar, sodda) tur: boolean, byte, char, short, int, long, float, doublemavjud. Shuningdek, yordamchi to‘qqizinchi primitiv tur — voidham mavjud. Biroq kodda ushbu turdagi o‘zgaruvchilar va maydonlarni e’lon qilish mumkin emas. Bu tur faqat unga mos sinfni tavsiflash uchun, ya’ni refleksiyajarayonida qo‘llaniladi: masalan, Void sinfi yordamida metodning qaytarish turi quyidagi ekanini tekshirish mumkin: void: Hello.class.getMethod("main", String[].class).getReturnType() == Void.TYPE.

Primitiv turlarning uzunligi va qiymatlar diapazoni amalga oshirishga emas, standartga bog‘liq bo‘lib, jadvalda keltirilgan. Lokalizatsiyani yengillashtirish uchun char turi ikki baytli qilib belgilangan (bu Java’ning mafkuraviy tamoyillaridan biri edi). Standart shakllanayotgan paytda Unicode-16 mavjud, Unicode-32 esa hali yo‘q edi. Natijada bir baytli tur qolmagani sababli yangi byte turi kiritildi. Boshqa tillardan farqli o‘laroq, Java’da u ishorasiz tur emas. Quyidagi turlar: float va double maxsus qiymatlarni qabul qilishi mumkin: +∞, −∞ hamda «son emas» (NaN). double turida ular quyidagicha belgilanadi: Double.POSITIVE_INFINITY, Double.NEGATIVE_INFINITY, Double.NaN; float turida ham shunday, lekin Float prefiksi Doubleo‘rniga qo‘llaniladi. Shuningdek, float va doubleturlarining minimal va maksimal qiymatlari ham standartlashtirilgan.

Tur Uzunligi (baytda)Qiymatlar diapazoni yoki to‘plami
booleanMassivlarda 1, o‘zgaruvchilarda 4true, false
byte1−128..127
char20..216−1 yoki 0..65535
short2−215..215−1 yoki −32768..32767
int4−231..231−1 yoki −2147483648..2147483647
long8−263..263−1 yoki taxminan −9.2·1018..9.2·1018
float4-(2-2−23)·2127..(2-2−23)·2127yoki taxminan −3.4·1038..3.4·1038, shuningdek, −∞, ∞, NaN
double8-(2-2−52)·21023..(2-2−52)·21023yoki taxminan −1.8·10308..1.8·10308, shuningdek, −∞, ∞, NaN

Bunday qat’iy standartlashtirish Java’ning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lgan platformadan mustaqillikni ta’minlash uchun zarur edi. Shunga qaramay, platformadan mustaqillik borasida kichik muammo saqlanib qolgan. Ayrim protsessorlar oraliq natijalarni saqlash uchun 10 baytli registrlardan foydalanadi yoki hisoblash aniqligini boshqa yo‘llar bilan oshiradi. Java turli tizimlarda imkon qadar bir xil ishlashi uchun uning dastlabki versiyalarida hisoblash aniqligini oshirishning barcha usullari taqiqlangan edi. Biroq bu dasturlarning ishlash tezligini pasaytirgan. Ma’lum bo‘lishicha, platformadan mustaqillik evaziga aniqlikni cheklash ko‘pchilikka kerak emas, ayniqsa buning uchun dastur tezligidan voz kechishga to‘g‘ri kelsa. Ko‘plab noroziliklardan keyin taqiq olib tashlandi, biroq aniqlikni oshirishni taqiqlovchi strictfpkalit so‘z qo‘shildi. Java 17’dan boshlab aniqlikni oshirishga qo‘yilgan taqiq yana kuchga kirdi, strictfp kalit so‘z esa eskirgan deb e’lon qilindi.

Matematik amallarda turlarni o‘zgartirish

Java tilida quyidagi qoidalar amal qiladi:

  1. Agar bitta operand quyidagi turda bo‘lsa: double, ikkinchi operand ham shu turga o‘tkaziladi: double.
  2. Aks holda, agar bir operand floatturida bo‘lsa, ikkinchisi ham shu turga o‘tkaziladi: float.
  3. Aks holda, agar bir operand longturida bo‘lsa, ikkinchisi ham shu turga o‘tkaziladi: long.
  4. Aks holda ikkala operand ham quyidagi turga o‘tkaziladi: int.

turiga o‘tkaziladi. Bunday yashirin tur o‘zgartirish quyidagi tillardagiga aynan mos keladi: C/C++.

Obyekt o‘zgaruvchilari, obyektlar, havolalar va ko‘rsatkichlar

Java tilida obyektlar faqat dinamik tarzda yaratiladi. Obyekt turidagi o‘zgaruvchilar va Java obyektlari mutlaqo boshqa tushunchalardir. Obyekt turidagi o‘zgaruvchilar havolalar,ya’ni dinamik yaratiladigan obyektlarga ishora qiluvchi ko‘rsatkichlarning muqobilidir. Bu jihat o‘zgaruvchilarni e’lon qilish sintaksisida ham ko‘rinadi. Masalan, C++ tilidagi kod quyidagicha bo‘lishi mumkin:

double a[10][20];
Foo b(30);

Java’da esa ayni kod butunlay boshqacha ko‘rinishga ega bo‘ladi:

double[][] a = new double[10][20];
Foo b = new Foo(30);

Qiymat berish, obyektni qism dasturlarga uzatish va taqqoslashda obyekt o‘zgaruvchilari ko‘rsatkichlar kabi ishlaydi, ya’ni obyektlarning manzillari o‘zlashtiriladi, nusxalanadi va taqqoslanadi. Obyekt o‘zgaruvchisi yordamida obyektning ma’lumot maydonlari yoki metodlariga murojaat qilishda esa ko‘rsatkichni dereferensiyalash kabi maxsus amal talab qilinmaydi: obyekt o‘zgaruvchisi obyektning o‘zi bo‘lgandek murojaat qilinadi.

Primitiv turlardan boshqa har qanday turdagi o‘zgaruvchilar obyektga oid hisoblanadi. Java’da oshkora ko‘rsatkichlar mavjud emas. C, C++ va boshqa dasturlash tillaridagi ko‘rsatkichlardan farqli ravishda, Java havolalaridan foydalanish qat’iy cheklangani uchun ular ancha xavfsizdir.

  • Obyektni quyidagi turdan: int yoki istalgan boshqa primitiv turdan ko‘rsatkich yoki havolaga, shuningdek, aksincha o‘zgartirib bo‘lmaydi.
  • Havolalarda quyidagi amallar taqiqlanadi: ++, −−, +, − shuningdek, boshqa har qanday arifmetik va mantiqiy amallar (&&, ||, ^^).
  • Havolalar orasida tur o‘zgartirish qat’iy tartibga solingan. Massivlarga havolalar bundan mustasno: faqat ajdod tur bilan uning vorisi o‘rtasida havola turini o‘zgartirishga ruxsat beriladi. Bunda ajdod turidan voris turiga o‘tish aniq ko‘rsatilishi va dastur bajarilayotganda bunday o‘tishning to‘g‘riligi tekshirilishi kerak. Massiv havolalarini o‘zgartirishga esa ularning bazaviy turlarini o‘zgartirish mumkin bo‘lganda va o‘lchamlar o‘rtasida ziddiyat bo‘lmagandagina ruxsat etiladi.
  • Java’da manzilni olish amali mavjud emas (&) va manzil orqali obyektni olish amali ham mavjud emas (*). Ampersand (&) belgisi faqat «bit bo‘yicha VA»ni bildiradi (ikkita ampersand — «mantiqiy VA»). Biroq mantiqiy turda bitta ampersand ham «mantiqiy VA»ni bildiradi va ikkitasidan farqi shundaki, ifoda natijasi falsebo‘lganida ham tekshiruvlar ketma-ketligi to‘xtamaydi. Masalan, a == b && foo() == bar() ifodasi foo() va bar() chaqirilishiga olib kelmaydi, agar a != bbo‘lsa; biroq & qo‘llanganda ular har qanday holatda ham chaqiriladi.

Shu maqsadda kiritilgan cheklovlar tufayli Java’da xotirani fizik manzillar darajasida bevosita boshqarish mumkin emas (ammo hech narsaga ishora qilmaydigan havola qiymati aniqlangan: null).

Agar primitiv tur uchun ko‘rsatkich kerak bo‘lsa, primitiv turlarning o‘rovchi sinflaridan foydalaniladi: Boolean, Byte, Character, Short, Integer, Long, Float, Double.

Havolalarni takrorlash va klonlash

Qiymat berilganda obyekt nusxalanmaydi, chunki obyekt o‘zgaruvchilari havola sifatida ishlaydi. Masalan, quyidagicha yozilsa:

Foo foo, bar;
. . .
bar = foo;

unda foo o‘zgaruvchisidagi manzil baro‘zgaruvchisiga ko‘chiriladi. Ya’ni foo va bar bir xil xotira sohasiga, demak, bitta obyektga ishora qiladi. Shunday ekan, fooo‘zgaruvchisi ishora qilayotgan obyekt maydonlarini o‘zgartirish baro‘zgaruvchisi bilan bog‘langan obyektni ham o‘zgartiradi va aksincha. Agar asl obyektning yana bitta haqiqiy nusxasini olish kerak bo‘lsa, quyidagi metoddan (C++ terminologiyasida a’zo funksiyadan) foydalaniladi: clone(). Bu obyekt nusxasini yaratadi; kamroq hollarda esa nusxalovchi konstruktordan foydalaniladi. Java’da konstruktorlar virtual bo‘la olmaydi. Shuning uchun voris sinf nusxasi ajdod sinf konstruktori bilan noto‘g‘ri ko‘chirilishi mumkin, klonlash metodi esa kerakli konstruktorni chaqirib, bu cheklovni chetlab o‘tishga yordam beradi.

Quyidagi clone() metodini ishlatish uchun sinf quyidagi interfeysni amalga oshirishi shart: Cloneable. Agar sinf Cloneableinterfeysini amalga oshirsa, odatda clone() barcha maydonlardan nusxa oladi (yuzaki nusxa). Agar maydonlar (va ularning ichki maydonlari va hokazolar) shunchaki nusxalanmay, klonlanishi kerak bo‘lsa, clone()metodini qayta aniqlash lozim. Quyidagi metodni aniqlash va ishlatish: clone() ko‘pincha murakkab vazifadir.

O‘zgaruvchilarni boshlang‘ich qiymatlash

Barcha o‘zgaruvchilarni aniq boshlang‘ich qiymatlash talab qilinadi yoki ular avtomatik ravishda nollar (0, null, false) bilan to‘ldiriladi. Shu tariqa geyzenbaglar— boshlang‘ich qiymatlanmagan xotiradan tasodifan foydalanish sababli paydo bo‘ladigan, quyidagi past darajali tilga xos xatolar — bartaraf etiladi: C.

Xotirani chiqindilardan tozalash

Java’da obyektni xotiradan bevosita o‘chirib tashlash mumkin emas. Uning o‘rniga chiqindilarni yig‘ishmexanizmi qo‘llaniladi. Chiqindilar yig‘uvchisiga xotirani bo‘shatish zarurligini «bildirish»ning an’anaviy usuli — o‘zgaruvchiga nullqiymatini berishdir. Bu uzoq vaqt yashovchi obyekt ichida havolasi saqlanadigan, ammo endi kerak bo‘lmagan obyekt uchun xotirani bo‘shatishda samarali bo‘lishi mumkin. Biroq nullqiymati bilan almashtirilgan obyekt darhol o‘chiriladi degani emas, faqat kelajakda o‘chirilishi kafolatlanadi. Bu usul obyektga havolani olib tashlaydi, ya’ni ko‘rsatkichni xotiradagi obyektdan ajratadi. Shuni ham hisobga olish kerakki, foydalanilayotgan o‘zgaruvchilar yoki obyektlardan hech bo‘lmaganda bittasi unga ishora qilib turgan paytda chiqindilar yig‘uvchisi obyektni o‘chirmaydi. Chiqindilarni majburiy yig‘ishni boshlash usullari ham mavjud, ammo ularni bajarish muhiti albatta chaqirishiga kafolat yo‘q. Shuning uchun odatiy ishlashda ularni qo‘llash tavsiya etilmaydi. Davriy chiqindilarni yig‘ishdan tashqari, «dunyoni to‘xtatish» deb ataladigan umumiy tozalashni (STW, inglizcha Stop The World) ham qayd etish lozim; u dastur bajarilishini vaqtincha «qotirib» qo‘yishi mumkin.

Java’da bir nechta chiqindi yig‘uvchi (Serial GC, Parallel GC, G1, ZGC) ishlatiladi. Qaysi biri sukut bo‘yicha tanlanishi IDEversiyasiga bog‘liq. Muayyan yig‘uvchini tanlash uchun JRE muhitini «-XX:+Use<yig‘uvchi_nomi>GC -jar <jar_fayl_nomi.jar>» buyruq qatori parametri bilan ishga tushirish kerak. Masalan, «java -XX:+UseG1GC -jar Application.java» chaqiruvi chiqindilarni G1 yig‘uvchisi bilan tozalashga olib keladi.

Sinflar va funksiyalar

Java protsedurali til emas: har qanday funksiya faqat sinf ichida mavjud bo‘lishi mumkin. Bu holat Java terminologiyasida ham aks etadi: unda «funksiya» yoki «a’zo funksiya» (inglizcha member function) tushunchalari o‘rniga faqat metodatamasi ishlatiladi. Standart funksiyalar ham metodlarga aylangan. Masalan, Java’da sin()funksiyasi o‘rniga Math.sin() metodi mavjud. U Math sinfiga tegishli (unda sin()dan tashqari, cos(), exp(), sqrt(), abs() va boshqa ko‘plab metodlar ham bor).

Xuddi Ctilidagi kabi, Java’da bajariladigan har qanday dastur kirish nuqtasigaega bo‘lishi kerak. Bu main metodi bo‘lib, u dasturda yagona bo‘lishi kerak yoki mumkin; C tilidan farqli ravishda, u har doim statik hisoblanadi. Shu bilan birga, nomlanmagan sinflar tajriba tariqasida kiritilgan Java 21’dan boshlab asosiy sinf nomini belgilamasdan ham bu metodni aniqlashga ruxsat etiladi.

Java’da konstruktorlar metod hisoblanmaydi. Destruktorlar esa mavjud emas, shu sababli finalize() metodini hech qachon destruktorning muqobili deb bo‘lmaydi.

Konstruktorlar

Konstruktor — yangi obyekt yaratilayotganda albatta chaqiriladigan maxsus metod. Ya’ni obyektni (sinf nusxasini) ushbu sinf konstruktori chaqirilmasdan yaratib bo‘lmaydi. Sinf nusxasi yaratilayotganda barcha o‘zgaruvchilarni boshlang‘ich qiymatlash har doim ham qulay emas. Shu sababli nusxa o‘zgaruvchilari ko‘pincha konstruktor tanasida e’lon qilinadi va sinf nusxasi yaratilayotganda konstruktor argumentlari orqali boshlang‘ich qiymat oladi. Ba’zan obyekt yaratilayotgan paytda ayrim qiymatlarning sukut bo‘yicha berilishi qulayroq bo‘ladi. Bunday hollarda o‘zgaruvchilar konstruktor tanasida e’lon qilinib, shu yerning o‘zida boshlang‘ich qiymatlanadi.

Konstruktor obyektni aynan yaratilayotgan vaqtda boshlang‘ich qiymatlaydi. Konstruktor nomi katta-kichik harflarni hisobga olgan holda sinf nomi bilan bir xil bo‘ladi, sintaksis jihatidan esa qaytariladigan qiymatga ega bo‘lmagan metodga o‘xshaydi.

private int Cat();  // так выглядит метод по имени Cat
Cat();              // так выглядит конструктор класса Cat

Metoddan farqli ravishda, konstruktor hech qachon qiymat qaytarmaydi.

Konstruktor sinf obyekti yaratilganda bajariladigan amallarni belgilaydi va sinfning muhim tarkibiy qismidir. Odatda dasturchilar konstruktorni aniq ko‘rsatishga intiladi. Agar oshkora konstruktor mavjud bo‘lmasa, Java undan sukut bo‘yicha foydalanish uchun avtomatik tarzda bo‘sh konstruktor yaratadi.

Misol sifatida qutini tavsiflovchi Boxsinfini ko‘rib chiqish mumkin. Uning konstruktori shunchaki qutining boshlang‘ich o‘lchamlarini belgilaydi.

class Box {
    int width; // ширина коробки
    int height; // высота коробки
    int depth; // глубина коробки

    // Конструктор
    Box(int a, int b) {
        width = a;
        height = b;
        depth = 10;
    }

    // вычисляем объём коробки
    int getVolume() {
    	return width * height * depth;
    }
}

Statik metodlar va maydonlar

Java’da (C++ dagi kabi) statik maydonlar va statik metodlar (inglizcha static method — dasturlash nazariyasida ular sinf metodlari deb ham ataladi) qo‘llaniladi. Ular statickalit so‘zi yordamida belgilanadi. Statik maydonlar (sinf o‘zgaruvchilari) C++ dagi kabi ma’noga ega: har bir statik maydon sinfga tegishli bo‘lgani uchun unga murojaat qilishda shu sinfning nusxasini yaratish talab qilinmaydi.

Masalan, Mathsinfida amalga oshirilgan matematik funksiyalar aynan shu sinfning statik metodlaridir. Shuning uchun ularni sinf nusxasini yaratmasdan, bevosita sinf orqali chaqirish mumkin. Masalan:

double x = Math.sin(1);

Statik sinf nusxasini yaratish xususiy konstruktor orqali taqiqlanadi. Masalan, Math sinf nusxasini yaratishga urinish kompilyatsiya vaqtida xatoga olib keladi:

Math m = new Math(); // Error: Math() has private access in java.lang.Math
double x = m.sin(1); // Метода sin у объекта не существовало бы, т. к. он статичный

Statik metodlar obyektlardan (sinf nusxalaridan) mustaqil mavjud bo‘lgani uchun sinfning oddiy (statik bo‘lmagan) maydon va metodlariga kira olmaydi. Jumladan, statik metodda foydalanish taqiqlangan identifikator — this.

Statik import imkoniyati statik funksiyalar va konstantalarni sinf nomini ko‘rsatmasdan chaqirishga yordam beradi. Statik importsiz misol:

double x = Math.sin(Math.tan(Math.sqrt(y)) + Math.floor(24.5)) + Math.cos(42 * Math.PI);

Xuddi shu misol, lekin statik import bilan:

import static java.lang.Math.*;
...
double x = sin(tan(sqrt(y)) + floor(24.5)) + cos(42 * PI);

Yakuniylik (final)

Quyidagi kalit so‘z: final (yakuniy) maydon, metod yoki sinfni tavsiflashda turlicha ma’no anglatadi.

  1. Yakuniy maydon sinf tavsifida yoki konstruktor ichida (statik maydon esa statik boshlang‘ich qiymatlash blokida) boshlang‘ich qiymatlanadi. Shundan keyin uning qiymatini o‘zgartirib bo‘lmaydi. Agar sinfning statik maydoni yoki o‘zgaruvchisi konstantali ifoda orqali boshlang‘ich qiymatlangan bo‘lsa, kompilyator uni nomlangan konstantadeb hisoblaydi; bunday holda uning qiymatidan quyidagi operatorlarda foydalanish mumkin: switch (quyidagi turdagi konstantalar uchun: int va String, shu jumladan sanab o‘tiladigan turlarelementlari uchun), shuningdek, booleanturidagi konstantalar uchun shartli kompilyatsiyada quyidagi operatordan ham foydalanish mumkin: if.
  2. Quyidagilarning qiymatlari: lokal o‘zgaruvchilarva metod parametrlariagar finalkalit so‘zi bilan belgilangan bo‘lsa, qiymat berilgandan keyin o‘zgartirilmaydi. Shu bilan birga, bu qiymatlardan anonim sinflar ichida foydalanish mumkin.
  3. Sinfning metodi finalkalit so‘zi bilan belgilangan bo‘lsa, meros olishda qayta aniqlanishi mumkin emas. Statik metodga final modifikatori qo‘llanganida esa voris sinf metodi uni yashira (hide) olmaydi.
  4. Yakuniy sinf voris sinflarga ega bo‘la olmaydi.

Abstraktlik

Java’da oshkora tarzda static, final yoki privatedeb e’lon qilinmagan metodlar C++ terminologiyasiga ko‘ra virtual hisoblanadi: asosiy va voris sinflarda turlicha aniqlangan metod chaqirilganda, qaysi metod bajarilishini aniqlash dastur ishlayotgan vaqtda amalga oshiriladi.

Abstrakt metod (modifikator: abstract) — parametrlari va qaytaradigan qiymat turi berilgan, lekin tanasi belgilanmagan metoddir. Abstrakt metod voris sinflarda aniqlanadi. C++ tilidagi muqobili — sof virtual funksiya (pure virtual function). Sinfda abstrakt metodlarni e’lon qilish uchun sinfning o‘zi ham abstrakt deb belgilanishi kerak. Abstrakt sinfdan obyekt nusxasini yaratib bo‘lmaydi.

Interfeyslar

Java’da abstraksiyaning eng yuqori darajasi — interfeys (modifikator: interface). Interfeys asosan umumiy foydalanish darajasiga ega abstrakt metodlardan iborat bo‘lib, abstract va public modifikatorlarini ular uchun alohida yozish ham shart emas. Biroq Java 8 va 9 versiyalaridan boshlab interfeyslarda quyidagi imkoniyatlar kiritilgan:

— Java 8: statik (static) metodlar hamda sukut bo‘yicha ishlaydigan metodlar (default);

— Java 9: kirish darajasi quyidagicha bo‘lgan metodlar: private.

Bu metodlarning tanasi bor, shu sababli ular abstrakt hisoblanmaydi. Biroq interfeysning muayyan amalga oshirilishida defaultmetodlarni qayta aniqlash mumkin.

Java’da interfeys sinf hisoblanmaydi, garchi mohiyatan u to‘liq abstrakt sinf bo‘lsa ham.

Sinf boshqa sinfdan meros olishi yoki unikengaytirishi (extends) mumkin. Shuningdek, interfeysni amalga oshirishi (implements) mumkin. Interfeyslar boshqa interfeyslarni meros olishi yoki kengaytirishi mumkin. Java’da sinf birdan ortiq sinfdan meros ola olmaydi, lekin bir nechta interfeysni amalga oshira oladi. Interfeyslarning ko‘p martalik meros olishi taqiqlanmagan: bitta interfeys bir nechta interfeysdan meros olishi mumkin.

Java 15’dan boshlab (tajriba tariqasida, rasman esa Java 17’dan boshlab) muhrlangan (sealed) sinflar va interfeyslar imkoniyati qo‘shilgan. Ularni e’lon qilishda permitskalit so‘zi yordamida qaysi sinf yoki interfeyslar ushbu muhrlangan sinf yoki interfeysdan meros olishi mumkinligini ko‘rsatish mumkin.

Interfeyslardan metod parametrlarining turlari sifatida foydalanish mumkin. Biroq interfeysning o‘zidan nusxa yaratish mumkin emas.

Marker interfeyslar

Java’da amalga oshiriladigan metodlarga ega bo‘lmagan, lekin JVM tomonidan maxsus tarzda qayta ishlanadigan interfeyslar mavjud: Cloneable, Serializable, RandomAccess, Remote.

Java’da umumlashtirilgan turlar (generics)

Java 5.0 versiyasidan boshlab tilga umumlashtirilgan dasturlash mexanizmi — C++ shablonlariga tashqi ko‘rinishi bilan o‘xshash umumlashtirilgan turlar kiritilgan. Sinf va metod tavsifida maxsus sintaksis yordamida tur parametrlarini ko‘rsatish mumkin. Keyinchalik bu parametrlar tavsif ichida maydonlarning, metod parametrlarining hamda qaytariladigan qiymatlarning turlari sifatida ishlatiladi.

// Объявление обобщённого класса
class GenericClass<E> {
  E getFirst() { ... }
  void add(E obj) { ... }
}

// Использование обобщённого класса в коде
GenericClass<String> obj = new GenericClass<>();
obj.add("qwerty");
String p = obj.getFirst();

Sinflar, interfeyslar va metodlarni umumlashtirib e’lon qilishga ruxsat beriladi. Bundan tashqari, sintaksis tur parametrlariga cheklov qo‘yilgan e’lonlarni ham qo‘llab-quvvatlaydi: masalan, <T extends A & B & C...> shaklidagi konstruksiyani ko‘rsatish T tur parametri A, B, C va boshqa interfeyslarni amalga oshirishini talab qiladi.

C# shablonlaridan farqli ravishda, Java’ning umumlashtirilgan turlari bajarish muhiti tomonidan qo‘llab-quvvatlanmaydi: kompilyator shablonlar haqidagi ma’lumot qolmagan bayt-kodni yaratadi. Java’da umumlashtirilgan turlarni amalga oshirish usuli C++ dagi o‘xshash mexanizmdan tubdan farq qiladi. Kompilyator shablondan har bir foydalanish holati uchun sinf yoki metodning alohida nusxasini yaratmaydi; buning o‘rniga zarur tur tekshiruvlari va tur o‘zgartirishlarini o‘z ichiga olgan yagona bayt-kod variantini hosil qiladi. Bu Java dasturlarida umumlashtirilgan turlardan foydalanishga ayrim cheklovlar qo‘yadi.

Sinfga mansublikni tekshirish

Java’da obyektning qaysi sinfga mansubligini bevosita tekshirish mumkin. Quyidagi ifoda foo instanceof Foo quyidagi qiymatni qaytaradi: true, agar foo obyekti Foo sinfiga yoki uning vorisiga mansub bo‘lsa, yoxud Foo interfeysini amalga oshirsa (shuningdek, shu interfeysdan meros olgan interfeyslarni amalga oshiruvchi sinflar ham nazarda tutiladi — Foo).

Bundan tashqari, barcha obyektlar uchun mavjud bo‘lgan getClass()funksiyasi Class<?>turidagi obyektni qaytaradi. Har bir sinf uchun uni tavsiflaydigan Classturidagi obyekt ko‘pi bilan bitta yaratiladi. Shuning uchun bu obyektlarni taqqoslash mumkin. Masalan, foo.getClass() == bar.getClass() ifodasi foo va bar obyektlari bir xil sinfga tegishli bo‘lganda rost bo‘ladi.

Bundan tashqari, istalgan turdagi Class<?> obyektni quyidagicha olish mumkin: Integer.class, Object.class.

Sinflarni bevosita taqqoslash har doim ham obyektning sinfga mansubligini tekshirishning eng maqbul usuli emas. Ko‘pincha buning o‘rniga isAssignableFrom()funksiyasidan foydalaniladi. Bu funksiya Class turidagi obyektda aniqlangan bo‘lib, Class<?> turidagi obyektni parametr sifatida qabul qiladi. Shunday qilib, Foo.class.isAssignableFrom(Bar.class) chaqiruvi true qiymatini qaytaradi, agar Foo sinfi Barsinfning ajdodi bo‘lsa. Barcha obyektlar Objectturining vorislari bo‘lgani sababli, Object.class.isAssignableFrom() qiymatini qaytaradi: true.

Avval tilga olingan Class turiga oid funksiyalar bilan birga isInstance funksiyasi ham ishlatiladi (u quyidagiga teng: instanceof), shuningdek, cast() funksiyasi ham qo‘llaniladi (u parametrni tanlangan sinf obyektiga o‘zgartiradi).

Xatolarni qayta ishlash

Java’da xatolarni qayta ishlash C++ tilidagi usulga o‘xshash, biroq finallyblokidan foydalanish zarurati bilan farqlanadi. Bu farq Java’da chiqindilarni yig‘ish mavjudligi sababli RAII konsepsiyasiga amal qilib bo‘lmasligi bilan bog‘liq: destruktorda resurslarning avtomatik bo‘shatilishi oldindan aytib bo‘lmaydigan ketma-ketlikda va turli vaqt oralig‘ida yuz berishi mumkin.

Xatolar quyidagi operatorlar yordamida qayta ishlanadi: try, catch va finally. Yuzaga chiqarilgan xato Throwable sinfidan meros olgan, muayyan xato turiga mos obyekt orqali ifodalanadi. try blokiga istisno holat yuzaga keltirishi mumkin bo‘lgan kod yoziladi, catch bloki esa dasturchi belgilagan xato turlarini tutib oladi. Turli sinfdagi xatolarni qayta ishlash uchun bir nechta catch blokini yoki bir necha xatoni qayta ishlovchi multi-catch usulini ko‘rsatish mumkin. finally bloki majburiy emas, ammo mavjud bo‘lsa, xato yuz bergan-bermaganidan qat’i nazar bajariladi va try bloki davomida ajratilgan resurslarni bo‘shatishga xizmat qiladi.

Java 7’dan boshlab AutoCloseableinterfeysi qo‘llab-quvvatlanadi. U resurslarni avtomatik bo‘shatadigan sinflarni yaratishga imkon beradi. Bunday sinflarning obyektlarini tryblokidan oldin yumaloq qavslar ichida yaratish kerak. Resursni avtomatik bo‘shatishga oddiy misol — fayl mazmunini o‘qish:

import java.io.*;

public class Main {
    public static void main(String[] args) throws IOException {
        if (args.length < 2) {
            System.err.println("Не указано имя файла.");
            return;
        }
        String filename = args[1];
        // Открытый файл будет автоматически закрыт по ошибке
        try (BufferedReader reader = new BufferedReader(new FileReader(filename))) {
            String line;
            for (int n = 1; (line = reader.readLine()) != null; ++n) {
                System.out.println(n + ": " + line);
            }
        } catch (FileNotFoundException e) {
            System.err.println("Указанный файл не найден.");
        }
        // finally {
        //     reader.close(); // автоматическое закрытие ресурса
        // }
    }
}

Java metod chiqarishi mumkin bo‘lgan xato sinflarini majburiy ko‘rsatish tamoyiliga amal qiladi. Buning uchun metod tavsifidan keyin throws kalit so‘zi yoziladi. Agar metodda undan chiqishi mumkin bo‘lgan istisno sinfi (yoki uning ajdodi) ko‘rsatilmasa, kompilyatsiya xatosi yuz beradi. Ushbu yondashuv metod qanday istisnolarni yuzaga keltirishi mumkinligini ko‘rsatib, kodni o‘z-o‘zini hujjatlashtiradigan qilish uchun yaratilgan. Biroq amalda u har doim ham o‘zini oqlamaydi. Chunki dasturchi turli sabablarga ko‘ra chiqariladigan istisno sifatida Exception sinfini ko‘rsatishi yoki metodning muammoli qismlarini try...catch blokiga joylab ayrim xatolarni e’tiborsiz qoldirishi, yoxud try...finallyblokidan foydalanib barcha mumkin bo‘lgan xatolarni yashirishi mumkin. Ushbu konsepsiyaning yana bir kamchiligi — metod chiqarishi mumkin bo‘lgan istisnolarni dasturchining o‘zi aniqlashi va yozishi kerakligidir.

Nomlar fazosi

Nomlar fazosi g‘oyasi quyidagida amalga oshirilgan: Java paketlari.

Java paketining nomi lotin harflari (katta va kichik harflar) va raqamlar (raqamlar satr boshida bo‘lmasligi kerak) hamda pastki chiziqdan (u satr boshida va oxirida bo‘lmasligi kerak) tuziladi. Nom tilning kalit so‘zlariga mos kelmasligi kerak (masalan, if, null) va uning qismlari nuqtalar bilan ajratiladi.

To‘g‘ri nomlarga misollar:

  • project.types.net.media
  • a0.a_b.canrepeat.canrepeat.UPPERCASE.RaNdOmCaSe (ammo o‘qish qiyin bo‘lgani uchun tavsiya etilmaydi)

Noto‘g‘ri nomlarga misollar:

  • doubledots..something (ketma-ket ikki nuqta)
  • нестандартный.язык (lotin harflari emas)
  • 0first.characret.is.number (boshida raqam bor)
  • contains.white space (nuqta o‘rniga bo‘sh joy qo‘yilgan)
  • true.asd (tarkibida truebor; yuqoriga qarang)

Paketlar tarkibiga sinflar, interfeyslar, sanab o‘tiladigan turlar, annotatsiyalar va boshqalar kiradi. Ularning nomlari ham lotin harflari (katta va kichik) hamda raqamlardan tuziladi; raqam nomning boshida bo‘lishi mumkin emas. Bitta faylda faqat bitta ommaviy (public) sinf, interfeys va hokazo bo‘lishi mumkin. Fayldagi ommaviy sinf yoki interfeys nomi fayl nomiga mos kelishi kerak. Har bir sinf funksiyalar, o‘zgaruvchilar, ichki sinflar va interfeyslar uchun o‘z nomlar fazosiga ega. Bunda sinfning ichki sinfini OuterClass.InnerClassorqali yoki OuterClass$InnerClassorqali olish mumkin. Shu sababli sinf nomida dollar belgisidan foydalanish tavsiya etilmaydi.

Dastur namunalari

Dastur kodi: «Hello, world!».

class HelloWorld {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println("Hello, world!");
    }
}

Umumlashtirilgan turlar:

Refleksiya:

Annotatsiyalar:

Dasturiy ta’minot ishlab chiqish vositalari

  • JDK — kutubxonalar va yordamchi vositalar to‘plami. U Java SE va Java EEplatformalarining kutubxonalarini, buyruq qatorida ishlaydigan javac kompilyatorini hamda boshqa buyruq qatori utilitalarini o‘z ichiga oladi.
  • NetBeans IDE — barcha Java platformalari uchun bepul va ochiq kodli integratsiyalashgan ishlab chiqish muhiti: Java ME, Java SE va Java EE. Java texnologiyasining egasi bo‘lgan Oraclekompaniyasi uni Java va boshqa tillarda (C, C++, PHP, Fortran va hokazo) dasturiy ta’minot yaratishning asosiy vositasi sifatida targ‘ib qiladi.
  • Eclipse IDE — quyidagi platformalar uchun bepul, ochiq kodli integratsiyalashgan ishlab chiqish muhiti: Java SE, Java EE va Java ME. Uni IBMkompaniyasi korporativ dasturiy ta’minotning muhim ishlab chiquvchilaridan biri sifatida Java hamda boshqa tillarda (C, C++, Ruby, Fortran va boshqalarda) dastur yaratishning asosiy vositasi sifatida targ‘ib qiladi.
  • IntelliJ IDEA — quyidagi platformalar uchun ishlab chiqish muhiti: Java SE, Java EE va Java ME. Ishlab chiquvchisi — JetBrainskompaniyasi. U ikki versiyada tarqatiladi: bepul va ochiq (Community Edition) hamda tijoratga mo‘ljallangan mulkiy (Ultimate Edition).
  • JDeveloper — quyidagi platformalar uchun ishlab chiqish muhiti: Java SE, Java EE va Java ME. Ishlab chiquvchisi — Oracle.
  • BlueJ — Java tilida dasturiy ta’minot yaratish muhiti bo‘lib, asosan o‘qitish maqsadida ishlab chiqilgan, ammo kichik dasturlar yaratish uchun ham mos keladi.
  • Geany — bepul va ochiq kodli dasturiy ta’minot ishlab chiqish muhitibo‘lib, u quyidagi kutubxona yordamida yozilgan: GTK2.

Adabiyotlar

  • Gerbert Shildt. Java. To‘liq qo‘llanma, 10-nashr = Java. The Complete Reference, 10th Edition. — M.: «Dialektika», 2018. — 1488 b. — ISBN 978-5-6040043-6-4.
  • Key S. Xorstmann. Java SE 9. Asosiy kurs = Core Java SE 9 for the Impatient. — M.: «Vilyams», 2018. — 576 b. — ISBN 978-5-6040043-0-2, 978-0-13-469472-6.
  • Key S. Xorstmann. Java SE 8. Kirish kursi = Java SE 8 for the Really Impatient. — M.: «Vilyams», 2014. — 208 b. — ISBN 978-5-8459-1900-7.
  • Fred Long, Dxruv Mohindra, Robert S. Sikord, Din F. Sazerlend, Devid Svoboda. Java dasturchisi uchun qo‘llanma: ishonchli va xavfsiz dasturlar yozish bo‘yicha 75 ta tavsiya = Java Coding Guidelines: 75 Recommendations for Reliable and Secure Programs. — M.: «Vilyams», 2014. — 256 b. — ISBN 978-5-8459-1897-0.
  • Key S. Xorstmann. Java. Mutaxassis kutubxonasi, 1-jild. Asoslar. 10-nashr = Core Java. Volume I - Fundamentals (Tenth Edition). — M.: «Vilyams», 2017. — 864 b. — ISBN 978-5-8459-2084-3.
  • Key S. Xorstmann. Java. Mutaxassis kutubxonasi, 2-jild. Dasturlashning kengaytirilgan vositalari. 10-nashr = Core Java. Volume II - Advanced Feature (Tenth Edition). — M.: «Vilyams», 2017. — 976 b. — ISBN 978-5-9909445-0-3.
  • Barri Berd. Java 9 yangi boshlovchilar uchun = Java For Dummies, 7th edition. — M.: «Dialektika», 2018. — 624 b. — ISBN 978-5-9500296-1-5, 978-1-119-23555-2.
  • Kishori Sharan. Java 9. Yangiliklarning to‘liq sharhi = Java 9 Revealed. — M.: «DMK Press», 2018. — 544 b. — ISBN 978-5-97060-575-2.
  • Jeyms Gosling, Bill Joy, Gay Stil, Gilad Bracha, Aleks Bakli. Java SE 8 dasturlash tili. Batafsil tavsif, 5-nashr = The Java Language Specification, Java SE 8 Edition (5th Edition) (Java Series). — M.: «Vilyams», 2015. — 672 b. — ISBN 978-5-8459-1875-8.
  • Joshua Blox. Java. Samarali dasturlash = Effective Java. — 3-nashr. — M.: Dialektika, 2019. — 464 b. — ISBN 978-5-6041394-4-8.
  • Benjamin J. Evans, Jeyms Gof, Kris Nyulend. Java: dasturlarni optimallashtirish. JVM ilovalari unumdorligini oshirishning amaliy usullari. — M.: Dialektika, 2019. — 448 b. — ISBN 978-5-907114-84-5.
  • Vadim Monaxov. Java dasturlash tili va NetBeans muhiti. — 3-nashr. — Sankt-Peterburg: BXV-Peterburg, 2011. — 704 b. — ISBN 978-5-9775-0671-7.
  • Bryus Ekkel. Java falsafasi = Thinking in Java. — 4-nashr. — Sankt-Peterburg: Piter, 2018. — 1168 b. — ISBN 978-5-496-01127-3.

Havolalar