
1 – Metall katod;
2 – bo‘yoq pardasi: elektronlarning kiritilishi;
3 – eksitonlar hosil qiluvchi qatlam;
4 – kovaklarning kiritilishi;
5 – shaffof anod;
6 – taglik.
Organik yorug‘lik chiqaruvchi diod (ingl. organic light-emitting diode, qisqacha OLED) — yarimo‘tkazgichli qurilmabo‘lib, organik birikmalardan tayyorlanadi; ular orqali elektr toki o‘tganda yorug‘lik samarali nurlanadi.
OLED texnologiyasi asosan axborotni aks ettirish qurilmalarini yaratishda qo‘llaniladi (masalan,displeylar).

Ishlash prinsipi
Organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlar (OLED) tayyorlash uchun bir necha turdagi polimerqatlamlaridan iborat yupqa pardali ko‘p qatlamli tuzilmalar qo‘llaniladi. Anod ga katod ga nisbatan musbat kuchlanish berilganda, elektronlar oqimi qurilma orqali katod dan anodga tomon harakatlanadi. Shunday qilib, katod emissiya qatlamiga elektronlar ni beradi, anod esa elektronlarni o‘tkazuvchi qatlamdan oladi yoki, boshqacha aytganda, anod o‘tkazuvchi qatlamga kovaklar ni uzatadi. Emissiya qatlami manfiy, o‘tkazuvchi qatlam esa musbat zaryadlanadi. Elektrostatik kuchlar ta’sirida elektronlar va kovaklar bir-biriga tomon harakatlanib, uchrashganda rekombinatsiyalanadi. Bu hodisa katodga yaqinroq joyda yuz beradi, chunki organik yarimo‘tkazgichlar da kovaklarning harakatchanligielektronlarnikidan yuqori. Rekombinatsiya jarayonida elektron energiyasini yo‘qotadi va bu ko‘rinadigan yorug‘lik sohasida fotonlarning nurlanishi (emissiyasi) bilan kechadi. Shu sababli qatlam emissiya qatlami deb ataladi.

Agar anod ga katod ga nisbatan manfiy kuchlanish berilsa, qurilma ishlamaydi. Bunda kovaklar anodga, elektronlar esa qarama-qarshi yo‘nalishda katodga qarab harakatlanadi va kovaklar bilan elektronlarning rekombinatsiyasi sodir bo‘lmaydi.
Materiallar va texnologiyalar
OLED materiallari kichik molekulali («small molecule» OLED) materiallar, polimerlar (Polymer Light Emitting Diodes — PLED) va shu ikki tur gibridlariga bo‘linadi. Yorug‘lik chiqaruvchi diodlarni ishlab chiqarishdagi asosiy farq — yorug‘lik nurlovchi kristallarni taglikka tushirish usulidir. SM-OLED vakuumda purkashusulida, PLED esa purkagichli bosib chiqarish orqali tayyorlanadi (bu sodda va arzonroq texnologiya). 1990-yillarning oxirida Universal Display Corporation (UDC) fosforessensiyalanuvchi organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlarni ishlab chiqdi. Ulardagi kovaklar va elektronlar qatlamlari polimerda eriydigan, fosforessensiya xususiyatiga ega kichik molekulali material asosida tayyorlangan. PHOLED diodlaridan foydalanish panellarning yorqinligini an’anaviy OLED bilan solishtirganda to‘rt baravar oshiradi.
Anod materiali sifatida odatda indiyning qalaybilan legirlangan oksidi ishlatiladi. U ko‘rinadigan yorug‘lik uchun shaffof bo‘lib, yuqori elektron chiqish ishiga ega; bu esa kovaklarning polimer qatlamiga kiritilishi ni osonlashtiradi. Katod ko‘pincha alyuminiy va kalsiykabi metallardan tayyorlanadi, chunki ularda elektron chiqish ishipast bo‘lib, elektronlarning polimer qatlamiga kiritilishi ni osonlashtiradi.
Tarixi
Fransuz olimi Andre Bernanoz (frans. André Bernanose) va uning hamkasblari organik materiallarda elektrolyuminessensiya hodisasini 1950-yillarning boshlarida kashf etishgan. Buning uchun ular o‘zgaruvchan tok ning yuqori kuchlanishini shaffof yupqa pardalardagi akridin to‘q sariq va xinakrinbo‘yoqlariga ta’sir ettirishgan. 1960-yilda Dow Chemical kompaniyasi tadqiqotchilari o‘zgaruvchan tok bilan boshqariladigan elektrolyuminessent elementlarni ishlab chiqishda legirlangan antrasendan foydalanishgan.
Bunday materiallarning past elektr o‘tkazuvchanligi texnologiya rivojlanishini chekladi. Bu cheklov zamonaviy organik materiallar — poliasetilen va polipirrolpaydo bo‘lguncha davom etdi. 1963-yilda olimlar bir qancha maqolalarda yod bilan legirlangan polipirrolda yuqori elektr o‘tkazuvchanlik kuzatilganini ma’lum qilishgan. Ular elektr o‘tkazuvchanligi 1 Sm/smbo‘lgan material olishga erishishgan. Bu kashfiyot «unutilib ketgan». Faqat 1974-yilda melanin asosidagi, «yoqilgan» holatda yuqori o‘tkazuvchanlikka ega bistabil kalitning xossalari o‘rganilgan. Bu material yoqilganda yorug‘lik chaqnashini hosil qilgan. melanin asosidagi, «yoqilgan» holatda yuqori o‘tkazuvchanlikka ega bistabil kalitning xossalari o‘rganilgan. Bu material yoqilganda yorug‘lik chaqnashini hosil qilgan.
Keyin, 1977-yilda yana bir tadqiqotchilar guruhi xuddi shunday oksidlangan va yod bilan legirlangan poliasetilenning yuqori o‘tkazuvchanligini ma’lum qilgan. 2000-yilda Alan Xiger, Alan Makdiarmid va Xideki Sirakava quyidagi mukofotga sazovor bo‘ldilar: kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti . Mukofot «elektr o‘tkazuvchi organik polimerlarni kashf etish va o‘rganish» uchun berilgan. Bunda avvalgi kashfiyotlarga havolalar keltirilmagan.
Kichik molekulalar asosidagi birinchi diod qurilmasi 1980-yillarda Eastman Kodak kompaniyasida Den Sinyun va Stiven van Slayk (ingl. Steven Van Slyke) (hozirda Kateeva kompaniyasining texnik direktori) tomonidan yaratilgan. OLED ixtirosi uchun olimlar 2014-yilda Nobel mukofoti ning 2014-yilgi kimyo bo‘yicha nomzodlar qisqa ro‘yxatiga kiritilgan. 1999-yil fevralida Sanyo Electric va Eastman-Kodak korporatsiyalari OLED displeylarini ishlab chiqish va bozorga olib chiqish uchun ittifoq tuzishgan.
Birinchi yorug‘lik chiqaruvchi polimer — polifenilenvinilen (ingl. Poly(p-phenylene vinylene)) — Kavendish laboratoriyasida , Kembrij universiteti da 1989-yilda sintez qilingan. 1990-yilda nufuzli Nature jurnalida olimlarning yashil yorug‘lik chiqaradigan va «juda yuqori foydali ish koeffitsiyenti»ga ega polimer haqidagi maqolasi chop etilgan. 1992-yilda polimerli yorug‘lik chiqaruvchi materiallar ishlab chiqaruvchi Cambridge Display Technolodgy (CDT) kompaniyasi tashkil etilgan. Shu vaqtdan boshlab diodlar ishlab chiqarishning ikkita yo‘nalishi — kichik molekulalar (sm-OLED) va polimerlar (P-OLED) asosidagi texnologiyalar parallel rivojlangan.
Rossiyada OLED uchun birinchi patent 1995-yilda Fizik muammolar ilmiy-tadqiqot institutiga berilgan.
Yaqinda[qachon?] yorug‘lik chiqaruvchi o‘tkazuvchan molekulalar qo‘shilgan elektr o‘tkazmaydigan polimerlardan foydalanadigan gibrid yorug‘lik chiqaruvchi qatlam ishlab chiqildi. Polimerdan foydalanish optik xususiyatlarni yomonlashtirmagan holda mexanik xossalarga ustunlik beradi. Yorug‘lik chiqaruvchi molekulalarning xizmat muddati dastlabki polimernikidek uzoqdir.
Texnologik voqealar
- Ishlanmalar: Samsung va LG Electronics
- 2009-yil yozida Janubiy Koreyaning LG kompaniyasi 15 dyuymli ilk ommaviy televizorni tijoriy ishlab chiqarish va sotishni rejalashtirganini ma’lum qildi. U organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlartexnologiyasiga asoslangan edi. LG OLED’ni ommaviy ishlab chiqarishga tatbiq etgan dunyodagi birinchi ishlab chiqaruvchi bo‘ldi.
- Ko‘rgazmada ( CES 2012) Samsung va LG diagonali 55 dyuym, qalinligi esa mos ravishda 7,6 mm va 4 mm bo‘lgan OLED televizorlarini namoyish etdi. Samsung OLED matritsalarini ishlab chiqarishda texnologik qiyinchiliklarga duch keldi: nuqsonli mahsulotlar ulushi yuqoriligi sababli kompaniya darhol arzon narxlarda televizorlarni ommaviy ishlab chiqarish bozoriga chiqara olmadi.
LG esa nisbatan arzonroq WRGB to‘rt rangli piksel texnologiyasi yordamida OLED televizorlarning kengroq va hamyonbop assortimentini ertaroq taqdim eta oldi.
- IFA 2013 ko‘rgazmasida LG dunyodagi birinchi 4K OLED televizorni e’lon qildi. Uning diagonali 77 dyuym edi.
- CES 2013 ko‘rgazmasida Samsung 4,99 dyuymli Super AMOLED displeyni (1080p aniqlikda) va egiluvchan OLED displeyga ega Samsung Galaxy S IV smartfonini namoyish qildi. 2014-yilning ikkinchi yarmida Samsung Display egiluvchan AMOLED panellarini ishlab chiqarishni boshladi.
- Ishlanmalar: Sony


- CES 2007 ko‘rgazmasida, Las-Vegasda Sony diagonali 11 dyuymli (28 sm, 960×540 aniqlikda) va 27 dyuymli (68,5 sm, 1920×1080 HD aniqlikda) modellarni namoyish etdi. Ularning kontrastligi «millionga bir», umumiy qalinligi esa 5 mm edi. Sony ushbu monitorlarning tijoriy versiyasini (XEL-1) Yaponiya da 2007-yil dekabrida sotuvga chiqardi.
- 25-may 2007-yilda Sony 2,5 dyuymli (6,3 sm), qalinligi 0,3 millimetr bo‘lgan egiluvchan FOLED ekranni taqdim etdi. Egilgan ekranda video namoyish etildi.
- 16-aprel 2008-yilda Sony qalinligi 0,2 millimetr, diagonali 3,5 dyuym (9 sm), aniqligi 320x200 piksel bo‘lgan OLED displeyni hamda 11 dyuymli, qalinligi 0,3 mm, aniqligi 960x540 piksel bo‘lgan ekranni taqdim etdi.
- 2014-yilda Sony o‘z OLED matritsalarini ishlab chiqarish va rivojlantirishni to‘xtatib turdi hamda e’tiborini tijoriy jihatdan muvaffaqiyatliroq 4K ULTRA HD LCD televizorlariga qaratdi.
- 2017-yilda Sony diagonali 55, 65 va 77 dyuymli OLED televizorlar turkumini taqdim etdi. Ularda LGishlab chiqargan matritsalar qo‘llanadi. Flagman Sony Bravia A1 modelining 55 dyuymli displeyi 8 milliondan ortiq o‘zi yorug‘lik chiqaradigan organik diodlardan iborat.
- Boshqa kompaniyalar
Pioneer’ning monoxrom OLED displeyli avtomagnitolalari turkumi 1999-yilda sotuvga chiqdi, masalan, Pioneer KEH-P8800R.
Telefon Samsung X120 — OLED ekranli birinchi telefon, 2004-yil.[manba 2647 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Smartfon Nokia N852008-yil avgustida e’lon qilinib, 2008-yil oktabrida sotuvga chiqqan. U Finlandiya kompaniyasining AM-OLED displeyli birinchi smartfoni hisoblanadi.
11-mart 2008-yilda GE Global Research rulon shaklida ishlab chiqarilgan birinchi OLED’ni namoyish etdi.
Chi Mei EL Corp of Taynan ( Taynankorporatsiyasi) Los-Anjelesda (20–22-may, 2008-yil) o‘tkazilgan konferensiyada 25 dyuymli, past haroratda tayyorlangan shaffof kremniyli OLED’larni namoyish etdi.
Epson 2004-yilda 40 dyuymli displey ishlab chiqardi.
2017-yil yozida Koreyaning ilg‘or texnologiyalar instituti KAIST mutaxassislari matoga to‘qib qo‘yiladigan organik diodli displeylarni yaratishga muvaffaq bo‘lishdi.
Qo‘llanilishi
Displeylar organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlar asosida quyidagi qurilmalarga o‘rnatiladi: smartfonlar (masalan, Samsung Galaxy (Note 8, J5, S9), OnePlus 5T, Google Pixel 2 va boshqalar), planshetlar, elektron kitoblar[manba 986 kundan beri ko‘rsatilmagan], raqamli fotoapparatlar, avtomobillarning bort kompyuterlari, shuningdek, quyidagi qurilmalarning old paneli va raqamli ko‘rsatkichlari uchun ham kichik OLED displeylar chiqariladi: avtomagnitolalar, cho‘ntak raqamli audiopleyerlar, aqlli soatlar, fitnes bilaguzuklari (XIAOMI Mi Band, Fitbit Charge 2, Garmin Vivosport). Organik displeylarning afzalliklariga talab yil sayin oshmoqda. Bu OLED texnologiyasi asosidagi displeylar yaqin kelajakda elektronika bozorida ustun mavqega ega bo‘lishi ehtimoli yuqoriligini ko‘rsatadi.
OLED televizorlar (qarang: televizor).
Hozirda OLED texnologiyasi ko‘plab tor ixtisoslashgan ishlanmalarda, masalan, tungi ko‘rish qurilmalarini yaratishda ham qo‘llaniladi.[manba 986 kundan beri ko‘rsatilmagan]
OLED’dan golografiya da yuqori aniqlik bilan foydalanish mumkin (volumetric display). 12-may 2007-yilda Lissabondagi EKSPO ko‘rgazmasida uch o‘lchamli video taqdim etilgan (bu materiallardan foydalanishning ehtimoliy yo‘nalishi).[manba 986 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlardan yorug‘lik manbalarisifatida foydalaniladi. OLED umumiy yoritish manbalari sifatida ham qo‘llaniladi ( Yevropa Ittifoqi da — OLLA loyihasi).
Afzalliklar va kamchiliklar: OLED displeylari
Afzalliklari
- Yorqinlik: OLED displeylari yorqinlik ni bir necha kd/m² dan (tungi foydalanish uchun) juda yuqori — 100 000 kd/m² dan ortiq qiymatlargacha ta’minlaydi. Ularning yorqinligi juda keng dinamik diapazonda sozlanadi. Displeyning xizmat muddati uning yorqinligiga teskari proporsional bo‘lgani sababli qurilmalar 1 000 kd/m² gacha bo‘lgan past yorqinlikda ishlatilishi tavsiya qilinadi;
- Kontrastlik: OLED displeylari cheksiz darajadagi kontrastlik ka, 2 000 000:1 va undan ham yuqori nisbatga ega;
- Energiya sarfi: OLED’ni energiya sarfi jihatidan suyuq kristalli displey (LCD) bilan taqqoslash murakkab, chunki suyuq kristalli yacheyka ish holatida juda kam tok talab qiladi. Ammo uning ishlashini ta’minlovchi yordamchi vositalar (apparat drayverlari, orqa yoritish) juda ko‘p yoki aksincha, juda kam energiya sarflashi mumkin. Bu displeyning qaysi maqsadda ishlatilishiga bog‘liq. OLED displeylarda energiya sarfi yorqinlik va yorug‘lik chiqaruvchi yuzaga to‘g‘ri proporsionaldir. Ya’ni bu ayni vaqtda har bir pikselning yorqinligiga bog‘liq.
Solishtiriladigan tur: plazmali displeylar:
- o‘lchami va og‘irligi kichikroq;
- bir xil tasvir yorqinligida nisbatan kamroq energiya sarfi ;
- egiluvchan ekranlar yaratish imkoniyati;
- o‘lchamiga nisbatan yuqoriroq aniqlikka ega ekranlar yaratish imkoniyati.
Taqqoslash: suyuq kristalli displeylar:
- o‘lchami va og‘irligi kichikroq;
- hech qanday qo‘shimcha orqa yoritish talab qilinmaydi;
- keng ko‘rish burchaklari — tasvir sifatini yo‘qotmasdan har qanday burchakdan ko‘rish mumkin;
- bir zumda javob qaytarishi (LCD’dan bir necha daraja tezroq) — amalda inersiyaning yo‘qligi;
- yuqori kontrastlik;
- egiluvchan ekranlar yaratish imkoniyati;
- ishlash haroratining keng diapazoni (−40 dan +70 °C gacha).
Kamchiliklari
- ko‘k rangda nurlovchi diodlarning xizmat muddati qisqaligi;
- birinchi kamchilik oqibatida uzoq xizmat qiladigan to‘laqonli TrueColordispleylarini yaratishning imkoni yo‘qligi;
- matnning buzib ko‘rsatilishi: subpiksellar tuzilishining o‘ziga xosligi sabab (oddiy LCD displeylarida subpiksellar ketma-ket qizil, yashil, ko‘k — RGB tartibida joylashadi, ko‘plab OLED ekranlarida esa BGR, RBG yoki hatto RGBW — qizil, yashil, ko‘k, oq — tartibi qo‘llanadi) ekrandagi matn LCD panellardagiga qaraganda xira va unchalik ravshan bo‘lmasligi mumkin. Belgilar chetida fotosuratlardagi nomaqbul aberratsiyalarga o‘xshash kamalak rangli hoshiyalar paydo bo‘ladi (bu multimedia kontentiga ta’sir qilmaydi).
- Yorqinlikning nisbatan pastligi: LCD matritsalarda yorqinlik odatda taxminan 400 nit, eng yuqori qiymat esa 800 nit atrofida bo‘ladi, OLED ekranlari esa allaqachon 1600 nit va undan yuqori qiymatlarga erishmoqda.
- KIM (kenglik-impulsli modulyatsiya) ishlatilishi (ekran yorqinligini sozlash uchun zarur) — OLED’ning jiddiy kamchiliklaridan biridir. OLED matritsasidagi subpiksellarning yorqinligini pasaytirish uchun ularga beriladigan kuchlanishni shunchaki kamaytirib bo‘lmaydi, chunki bu tasvir sifatini yomonlashtiradi. Shu sababli kenglik-impulsli modulyatsiya (KIM) qo‘llaniladi. KIM bilan bog‘liq miltillashni kamaytirishning yagona yo‘li — yorqinlikni oshirish: u qancha yuqori bo‘lsa, miltillash shuncha kam bo‘ladi.
- OLED displeylariga kuchli ta’sir qiladigan omil — namlik.
- katta va hatto o‘rta o‘lchamli OLED matritsalarini tayyorlash texnologiyasi hali yetarlicha takomillashmagan, shu sababli qimmat;
Bularni yangi texnologiya shakllanishining vaqtinchalik qiyinchiliklari — «bolalik kasalliklari» deb hisoblash mumkin. Chunki uzoq xizmat qiladigan yangi lyuminoforlar[manba 2054 kundan beri ko‘rsatilmagan]ishlab chiqilmoqda. Shuningdek, matritsalar ishlab chiqarish quvvatlari ham oshmoqda.
Ishlab chiqaruvchilar va savdo bozori
OLED displeylari bozori sekin, ammo barqaror o‘smoqda. Asosiy ishlab chiqaruvchilar: Samsung (27 %), Pioneer (20 %), RiTdisplay (18 %), LG Display (18 %).
Hozirda tijoriy OLEDtelevizorlarning jahon bozoridagi ishlab chiqaruvchilari — LG (birinchi sotuvlari Koreya da 2013-yil fevralida, yozda esa AQSH va Yevropada boshlangan), Sony, Panasonic (2015-yildan), Toshiba, shuningdek, quyidagi kompaniyalar ittifoqi: Matsushita Electric Industrial, Canon va Hitachi.
Quyida eng mashhur matritsa ishlab chiqaruvchilari keltirilgan:
- AU Optronics[ingl.] — qisqa belgisi «B», masalan, B101AW03, B156XW02, B173RW01
- Chi Mei Optoelectronics[ingl.] — qisqa belgisi «N», masalan, N101L06-L02 Rev.C2, N156B6-L06 Rev.C1,
- Chunghwa Picture Tubes — qisqa belgisi «CLAA», masalan, CLAA101NB03A,CLAA154WA05 V.1, CLAA156WB11
- HannStar — qisqa belgisi «HSD», masalan, HSD089IFW1-A00, HSD101PFW2, HSD121PHW1
- Hitachi — qisqa belgisi «TX», masalan, TX39D80VC1GAA, TX39D99VC1FAA, TX36D97VC1CAA 14.1"
- Hosiden — qisqa belgisi «HLD», masalan, HLD1505-010120
- Hyundai-BOEhydis — qisqa belgisi «HT», masalan, HT15X34-110
- IDTech — qisqa belgisi «ITX», masalan, ITXG71D
- Innolux — qisqa belgisi «BT», masalan, BT101IW03 V1, BT140GW01 V.2, BT156GW01 V.1
- LG Philips — qisqa belgisi «LP», masalan, LP101WSA (TL)(B1), LP156WH2 (TL)(Q1), LP173WD1 (TL)(A1),
- NEC — qisqa belgisi «NL», masalan, NL10276AC28-01A
- Quanta Display[ingl.] — qisqa belgisi «QD», masalan, QD12TL02 REV01, QD14TL01 REV.03, QD15TL02 Rev.01
- Samsung — qisqa belgisi «LTN», masalan, LTN101NT02-101, LTN156AT02, LTN173KT01
- Sanyo-Torisan — qisqa belgisi «TM», masalan, TM150XG-22L04B
- Sanyo-Torisan — Pokistonda LG mobil telefonlari narxlari Arxiv nusxasi 13-may 2019-yilda Wayback Machine
- Toshiba Matsushita — qisqa belgisi «LTD», masalan, LTD121EXVV, LTD133EWMZ, LTD133EE10000
- Unipac — qisqa belgisi «UB», masalan, UB141X01-2
Rivojlanish istiqbollari
Kelajakda OLED displeylarining o‘rnini yanada samarali va tejamkor TMOS (Time-Multiplexed Optical Shutter — «vaqt bo‘yicha multiplekslanadigan optik zatvor») displeylari egallashi mumkin. Ushbu texnologiya inson ko‘zi to‘r pardasining inersiyasidan foydalanadi.
Shuningdek, O-TFT (Organic TFT) — organik tranzistorlar texnologiyasi ustida ham ish olib borilmoqda.
- Tadqiqot va ishlanmalarning asosiy yo‘nalishlari
Hozirda amaliy natijalarga erishilgan OLED panellarini tadqiq etish va ishlab chiqishning asosiy yo‘nalishlari:
Passiv/faol matritsa (AMOLED)
- asosiy maqola: Organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlardan iborat faol matritsa (Active-Matrix OLED, AMOLED)
Rangli OLED displeyning har bir pikseli ko‘k, yashil va qizil ranglar uchun javobgar bo‘lgan uchta organik yacheykadan tashkil topadi.
OLED asosida yacheykalarni boshqaruvchi passiv va faol matritsalar yotadi.
Passiv matritsa qatorlar bo‘ylab joylashgan anodlarva ustunlar bo‘ylab joylashgan katodlarto‘plamidir. Har bir kesishish nuqtasi OLED diodni hosil qiladi. Muayyan organik diodga zaryad berish uchun zarur katod va anodraqamlarini tanlab, ularning kesishmasidagi pikselga tok yuboriladi. Kuchlanish qancha katta bo‘lsa, piksel shuncha yorqin yonadi. Bu usul diagonali 2–3 dyuymli monoxrom ekranlarda (mobil telefonlar, elektron soatlar va turli qurilmalarning axborot ekranlarida) qo‘llaniladi.
Faol matritsa: LCD monitorlardagi kabi, har bir OLED yacheykasini boshqarish uchun piksel yorqinligini saqlashga zarur axborotni xotirada ushlab turadigan tranzistorlardan foydalaniladi. Boshqaruv signali muayyan tranzistorga uzatiladi, shu tufayli yacheykalar yetarlicha tez yangilanadi. Bunda TFT (Thin Film Transistor) — yupqa pardali tranzistor texnologiyasi qo‘llaniladi. Tranzistorlardan matritsa shaklida to‘plam hosil qilinib, u displeyning organik qatlami ostidagi taglikka bevosita joylashtiriladi. TFT qatlami polikristall yoki amorf kremniydan tayyorlanadi.
PHOLED
PHOLED[ingl.] (Phosphorescent OLED) — Universal Display Corporation (UDC) tomonidan Prinston universiteti va Janubiy Kaliforniya universitetibilan hamkorlikda ishlab chiqilgan texnologiya. Boshqa OLED turlari singari PHOLED ham shunday ishlaydi: organik molekulalarga elektr toki berilganda ular yorqin nur chiqaradi. Biroq PHOLED elektr energiyasini yorug‘likka aylantirish uchun elektro-fosforessensiyaprinsipidan foydalanadi: elektr energiyasining qariyb 100 % i yorug‘likka aylanadi. Masalan, an’anaviy flyuoressent OLED texnologiyalari elektr energiyasining taxminan 25–30 % ini yorug‘likka aylantiradi.
Energiya samaradorligi nihoyatda yuqori bo‘lgani, hatto boshqa OLED turlaridan ham samaraliroq ekani sababli PHOLED texnologiyasi katta displeylarda, masalan, televizor monitorlarida yoki yoritish panellarida foydalanish uchun o‘rganilmoqda. PHOLED’ning yoritishdagi ehtimoliy qo‘llanilishiga misol — devorlarni ulkan PHOLED panellari bilan qoplash. Bu xonalarni yorug‘likni notekis tarqatadigan oddiy lampalardan farqli ravishda bir tekis yoritish imkonini beradi. Devor yoki deraza vazifasini bajaradigan monitorlar esa tashkilotlar va interyer bilan tajriba qilishni yoqtiradiganlar uchun qulay bo‘lishi mumkin.
PHOLED displeylarining afzalliklariga yorqin va to‘yingan ranglar, shuningdek, nisbatan uzoq xizmat muddati ham kiradi[qanchalik uzoq?].
TOLED
TOLED (Transparent and Top-emitting OLED) — shaffof (Transparent) displeylar yaratish va yuqoriroq kontrastlikka erishish imkonini beradigan texnologiya.
Shaffof TOLED displeylarida yorug‘lik faqat yuqoriga, faqat pastga yoki ikkala tomonga (shaffof) chiqarilishi mumkin. TOLED kontrastlikni sezilarli darajada oshiradi. Natijada kuchli quyosh nuri ostida displeydagi yozuvlarni o‘qish osonlashadi.
TOLED o‘chirilgan holatda 70 % shaffof bo‘lgani sababli ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri avtomobilning old oynasiga, do‘kon vitrinalariga yoki virtual reallik shlemiga o‘rnatish mumkin. TOLED’ning shaffofligi displeylarda metall, folga, kremniy kristallari va boshqa shaffof bo‘lmagan tagliklardan foydalanib, tasvirni old tomonga chiqaradigan displeylar yaratish imkonini ham beradi (kelajakda dinamik kredit kartalarida ishlatilishi mumkin). Ekran shaffofligi shaffof organik elementlar hamda elektrodlar tayyorlash uchun qo‘llaniladigan materiallardan foydalanish orqali ta’minlanadi.
TOLED displeyida past qaytarish koeffitsiyenti ga ega yutuvchi modda taglik da ishlatilsa, kontrastlik nisbati LCD nikidan o‘n baravar yuqori bo‘lishi mumkin (mobil telefonlarda va harbiy qiruvchi samolyotlar kabinalarida).
TOLED texnologiyasi yordamida ko‘p qatlamli qurilmalar (masalan, SOLED) va gibrid matritsalar ham ishlab chiqarish mumkin. Ikki tomonlama TOLED displeylari ekran hajmini oshirmasdan ko‘rsatiladigan maydonni ikki baravarga kengaytiradi. Bu mavjud ekran imkoniyatlaridan ko‘proq axborot ko‘rsatishi zarur bo‘lgan qurilmalar uchun foydalidir.
SOLED
Stacked OLED — UDC[ingl.] ishlab chiqqan ustma-ust joylashtirilgan OLED ekran texnologiyasi. SOLED’da har bir pikselning qizil, ko‘k va yashil subpiksellari vertikal ravishda ustma-ust joylashtiriladi. Bu tuzilma, masalan, quyidagilardan farq qiladi: suyuq kristalli displey yoki elektron-nur trubkasi.
SOLED’da subpikselning har bir elementini mustaqil boshqarish mumkin. Piksel rangini uchta rangli elementdan o‘tadigan tokni o‘zgartirish orqali sozlash mumkin (rangsiz displeylarda impuls kengligi modulyatsiyasidan foydalaniladi). Yorqinlik tok kuchini o‘zgartirib boshqariladi.
SOLED’ning afzalligi — displey yuzasining organik yacheykalar bilan yuqori darajada to‘ldirilishi. Bu yuqori aniqlik va natijada sifatli tasvir olish imkonini beradi.
Egiluvchan displey (FOLED)
Egiluvchan displeylar[ingl.] (Flexible OLED, FOLED[ingl.]) asosan egiluvchan smartfonlar (Samsung Galaxy Fold, Escobar Fold va boshqalar) uchun ishlatiladi. Asosiy xususiyati — displeyning egiluvchanligidir. Bir tomonida taglik sifatida plastik yoki egiluvchan metall plastinadan, ikkinchi tomonida esa yupqa germetik himoya pardasiga o‘ralgan OLED yacheykalaridan foydalaniladi. FOLED afzalliklari: displeyning nihoyatda yupqaligi, juda kam vazni, mustahkamligi, uzoq xizmat qilishi va egiluvchanligi; bular OLED panellaridan kutilmagan joylarda ham foydalanish imkonini beradi.
Yana bir variant — egri displey (masalan, Samsung Galaxy S6/S7 Edge smartfoni yoki televizorida). Bunda ichiga organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlar joylashtirilgan, qalinligi 1 mm dan sal ortiq parda ishlatiladi (matritsaning orqa tomonida, mis folga qatlami ostida zarbani yumshatuvchi qatlam mavjud).
Ushbu qurilmalarning kamchiliklari ham bor:ular mo‘rt va ishonchsiz deb hisoblanadi (garchi zamonaviy egiluvchan ekranlarning tirnalishga chidamliligi haqidagi ko‘plab e’tirozlar to‘liq asosli bo‘lmasa ham); buklanadigan «kitobcha» smartfonlarning aksariyati oddiy smartfonlardan qalinroq va og‘irroq (bu konstruksiya xususiyati bilan bog‘liq); ularda chang va namlikdan himoya yo‘q; ilgari buklanadigan smartfonlar kameralari odatiy flagmanlarnikidan biroz pastroq bo‘lgan. Shuningdek, buklanadigan smartfonlarga eng kuchli protsessorlar o‘rnatilmaydi, ularning avtonom ishlash vaqti qisqa va simsiz quvvatlash imkoniyati yo‘q. Dasturiy ta’minot buklanadigan smartfonlar uchun yetarlicha moslashtirilmagan. Shu bilan birga, ularning narxi ancha yuqori (narx va sifat nisbati past).
Qalinligi qisqartirilgan Honor Magic V2 (2024-yilgi model)buklangan holatda 9,9 mm, ochilganda 4,7 mm qalinlikka ega bo‘ldi; vazni esa 231 grammgacha kamaytirildi.
25-may 2007-yilda Sony 2,5 dyuymli (6,3 sm), qalinligi 0,3 millimetr bo‘lgan egiluvchan FOLED ekranni namoyish etdi. Egilgan ekranda video ko‘rsatildi.
Xalqaro CES 2013 ko‘rgazmasida Samsung 4,99 dyuymli, 1080p aniqlikdagi Super AMOLED displeyni va egiluvchan OLED displeyli Samsung Galaxy S IV smartfonini taqdim etdi. 2014-yilning ikkinchi yarmida Samsung Display egiluvchan AMOLED panellarini ishlab chiqarishni boshladi.
Egiluvchan ekranli birinchi smartfon (2019-yilda chiqarilgan) — Xitoyning Royole FlexPai[ingl.].
Tandem OLED
2019-yilda LG Display ikki OLED qatlamini ustma-ust joylashtirish usulidan iborat Tandem OLED texnologiyasini ishlab chiqmoqda. Oddiy OLED bilan solishtirganda, Tandem OLED’ning yorqinligi uch baravar yuqori, xizmat muddati esa ikki baravar uzunroq. Bundan tashqari, Tandem OLED 40 % yupqaroq va 28 % yengilroq. Tandem OLED yangi iPad Proda qo‘llanadi va unda 1600 nit cho‘qqi yorqinlikni ta’minlaydi. 2025-yil avgustida LG dunyodagi birinchi 27 dyuymli OLED panelni taqdim etdi: panel aniqligi 1440p, yangilanish chastotasi 540 Gs edi (720p aniqlikda chastota 720 Gs).
Havolalar
- Mayskaya V. Organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlar. Kichik ekranlarning yangi yulduzlari // ELEKTRONIKA: Fan, texnologiya, biznes : jurnal. — 2005. — № 8. — 10–14-betlar.
- Borzenko A. Organik va polimerli displeylar // PC Week/RE : jurnal. — 2005. — № 9. — 18-bet.
- Sony tanga qalinligidagi televizor chiqardi Arxiv nusxasi 6-oktabr 2007-yilda Wayback Machine // membrana.ru, 2-oktabr 2007-yil
- Xitoyning birinchi OLED televizori Arxiv nusxasi 3-dekabr 2019-yilda Wayback Machine // 11.12.2013
- OLED haqida ma’lumot va yangiliklar hamjamiyati Arxiv nusxasi 20-iyun 2008-yilda Wayback Machine
- OLED texnologiyasi haqida yangiliklar va ma’lumotlar Arxiv nusxasi 14-iyul 2008-yilda Wayback Machine // oled-display.net
- OLED Arxiv nusxasi 22-may 2020-yilda Wayback Machine // universaldisplay.com
- OLED va elektrolyuminessent displeylarning tuzilishi hamda ishlash prinsipi Arxiv nusxasi 11-oktabr 2008-yilda Wayback Machine veb-saytida: IEEE
- OLED texnologiyasi Arxiv nusxasi 26-yanvar 2013-yilda Wayback Machine — qisman Vikipediyadan ko‘chirilgan
- Organik OLED yorug‘lik chiqaruvchi diodlarni mustaqil tayyorlash Arxiv nusxasi 30-oktabr 2020-yilda Wayback Machine