| Brahmaputra | |
|---|---|
| xitoycha 雅鲁藏布江, tibetcha ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ།, hindcha ब्रह्मपुत्र, assamcha ব্ৰহ্মপুত্ৰ, inglizcha Brahmaputra, bengalcha ব্রহ্মপুত্র | |
| | |
| Tavsifi | |
| Uzunligi | 2896 km |
| Havzasining maydoni | 651 334 km² |
| Suv sarfi | 19 500 m3/s |
| Daryo oqimi | |
| Boshlanish joyi | |
| • Joylashuvi | Kaylas tizmasi, Mafamtsoar (Manasarovar) ko‘lidan janubi-sharqda, Tibet |
| • Koordinatalari | 30°05′01″ sh. k. 82°11′42″ sh. u.HGЯO |
| Quyilish joyi | Bengal qo‘ltig‘i |
| • Joylashuvi | Gang deltasi |
| • Koordinatalari | 25°13′24″ sh. k. 89°41′41″ sh. u.HGЯO |
| Joylashuvi | |
| Mamlakatlar | |
Brahmaputra (xitoycha 雅鲁藏布江, tibetcha ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ།, hindcha ब्रह्मपुत्र, assamcha ব্ৰহ্মপুত্ৰ, inglizcha Brahmaputra, bengalcha ব্রহ্মপুত্র) — Xitoy, Hindiston va Bangladesh hududidan oqadigan daryo, Gangning chap va eng yirik irmog‘i; eng yirik suv arteriyalaridan biri bo‘lib, Janubiy Osiyoda joylashgan.
Etimologiyasi
Daryoning turli qismlari turlicha ataladi: Tibetda — Matsang va Tsangpo, Himolay tog‘laridan o‘tadigan qismida — Siang va Dihang, Hindistonda — Brahmaputra, Bangladeshda esa — Jamuna.
Hindistondagi daryo nomi sanskrit tilidan tarjima qilinganda «Brahmaning o‘g‘li».
Geografiyasi
Uzunligi — 2896 km. Turli manbalarda daryo havzasining maydoni 530 mingdan 935 ming km² gacha deb ko‘rsatiladi; eng ko‘p qo‘llanadigan qiymat — 651 ming km². Daryo havzasi to‘rtta mamlakat hududida joylashgan: XXR (50,5 %), Hindiston (33,6 %), Bangladesh (8,1 %) va Butan (7,8 %). Geografik jihatdan havza Tibet yassitog‘ligiga to‘g‘ri keladigan (44,4 %, mutlaq balandligi 3500 m dan yuqori) qismga, dengiz sathidan 100-3500 m balandlikdagi Himolay tizmasiga mansub (28,6 %) qismga bo‘linadi. Qolgan 27 % havzaning quyi qismiga to‘g‘ri keladi; bu hudud musson iqlimiga ega bo‘lib, yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 2354 mm ni tashkil etadi.
Brahmaputraning boshlanishidagi daryolar — Jangtsi va Chema-Yundung — Himolayning shimoliy yonbag‘ri va Kaylas tizmasining janubiy yonbag‘ridan oqib tushadi hamda 4872 m balandlikda bir o‘zanga birlashadi. Shu yerdan Brahmaputra 1100 km dan ortiq masofada Himolayga parallel ravishda kenglik yo‘nalishida cho‘zilgan bo‘ylama graben (tektonik botiqlik) tubidan oqadi. Unga musson yomg‘irlari va tog‘lardagi muzlarning erishi hisobiga to‘yinadigan ko‘plab irmoqlar quyiladi. Bo‘ylama graben o‘qining nishabligi nisbatan kichik bo‘lgani uchun Brahmaputra bu yerda asosan sokin oqadi va mahalliy kemalar qatnovi uchun yaroqli. Jamda daryosi qo‘shilgan joydan quyiroqda, taxminan 95° sharqiy uzunlik atrofida Brahmaputra Tangla tizmasining tarmoqlari va Himolay tog‘larini juda chuqur daralar orqali kesib o‘tadi. Bu yerda oqim shiddatli bo‘lib, ko‘plab ostonalar yuzaga keladi; ayrim joylarda suv tez oqimlar va sharsharalar kaskadi tarzida pastga tushadi. Ularning eng balandlari Rainbow Falls (21 metr, 29°46′38″ sh. k. 95°11′00″ sh. u.HGЯO) va Hidden Falls (30 metr, 29°46′34″ sh. k. 95°10′55″ sh. u.HGЯO).
Pasigxat qishlog‘i yaqinida Brahmaputra Bengal tekisligiga chiqadi va Himolayning janubiy etaklari bo‘ylab oqadi. Bu yerda u keng vodiy tubidan beqaror o‘zan orqali sokin oqadigan, ko‘plab tarmoq va irmoqchalarga bo‘linadigan ulkan daryoga aylanadi. Daryoda ko‘p orollar bor (eng kattasi — Majuli, uzunligi taxminan 70 km, kengligi 15 km gacha). Assam tog‘larini aylanib o‘tib, Brahmaputra katta burilish hosil qiladi, so‘ng janubga yo‘naladi va Gang bilan qo‘shiladi.
Brahmaputra va Gangning umumiy o‘zani Bengal qo‘ltig‘iga quyilib, estuariy hosil qiladi. Gang deltasi bilan Brahmaputra deltasi birgalikda 80 ming km² dan katta maydonni egallaydi (Bengal deltasi deb ataladi) va juda murakkab tuzilishga ega. Brahmaputraning eng yirik irmoqlari: chap tomondan — Hay, Chorta-Tsangpo, Raga-Tsangpo, Jichu, Jamda, Luhit, Kapili; o‘ng tomondan — Nyangchu, Subansiri, Bhareli (Kameng), Manas, Tista.
Gidrologiyasi
Brahmaputra mussonli gidrologik rejimga ega daryo. Suv sarfi qishning quruq faslida eng past darajaga tushadi, bahorda qor eriy boshlashi bilan ortadi, yozda esa tog‘lardagi qor qoplami va muzliklarning erishi hamda Gang tekisligi va Himolayga mussonlar olib keladigan kuchli yog‘ingarchilik tufayli ayniqsa ko‘payadi. Yillik oqimning 65 % i yoz oylariga to‘g‘ri keladi. Havzaning quyi qismida yiliga o‘rtacha 2354 mm yog‘in tushadi ( Assam tog‘larida 10 000 mm gacha; qarang: Cherrapunji). Shuning uchun daryo oqimining 60-70 % i havzaning quyi qismida shakllanadi. Havzaning quyi qismidagi o‘zan vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib turadi. Bunga suv rejimining notekisligi, tarixiy davrlarda esa noodatiy ko‘p yog‘ingarchilik va tektonik siljishlar bilan kechgan kuchli zilzilalar sabab bo‘lgan. Bunday o‘zgarishlar Bengal tekisligi hududida Brahmaputraga quyiladigan irmoqlarga ham ta’sir qiladi. 1762 yildagi yirik zilzila natijasida Tista Gangning irmog‘iga aylangan, 1787 yildagi kuchli yog‘ingarchilik tufayli esa o‘zanini yana o‘zgartirib, Brahmaputraning irmog‘iga aylangan.
Quyilish joyidagi o‘rtacha suv sarfi taxminan 19 ming m³/sek. Eng yuqori o‘rtacha oylik suv sarfi 32 ming m³/sek dan oshadi (yozda), eng pasti (qishda) 2500 m³/sek ni tashkil etadi. Quyi oqimda suv sathi 10-12 m gacha ko‘tarilib, ko‘pincha toshqinlarga sabab bo‘ladi; musson mavsumida eng katta suv sarfi 100 ming m³/sek dan oshadi.

Xo‘jalikda foydalanilishi
Daryo suvidan sug‘orishda keng foydalaniladi. Brahmaputraning quyilish joyidan 1290 km yuqoridagi Dihang[ingl.] darasigacha kema qatnovi mumkin; Tibetda esa 690 km masofada, ayrim joylarda qayiqda qatnov mumkin.
Brahmaputra bo‘yidagi eng yirik aholi punktlari: Shigatse (Xitoy), Dibrugarx, Tezpur, Guvahati, Dhuburi (Hindiston).
Daryo bo‘yida Samye.
Gidroenergetikadan foydalanish
Suv sarfining kattaligi va daryoning boshlanish hamda quyilish joylari orasidagi balandliklar farqi tufayli Brahmaputra dunyo daryolari orasida eng katta gidroenergetik salohiyatlardan biriga ega. Masalan, Dihang darasida Himolayni kesib o‘tadigan 330 km uzunlikdagi qismida daryo o‘zani 2200 m ga pasayadi. Bu qismdagi o‘rtacha suv sarfi yiliga 165,4 km³ yoki 5240 m³/sek ni tashkil etadi. Turli manbalarda daryoning gidroenergetik salohiyati 60 dan 210 GVt gacha baholanadi. Biroq siyosiy-hududiy muammolar, hududga borish qiyinligi, seysmik faollik va asosiy elektr energiyasi bozorlaridan uzoqlik tufayli daryo hamda uning irmoqlaridan energetik maqsadlarda foydalanish darajasi past.
2012 yildan boshlab daryoning o‘zida ishlab turgan GESlar yo‘q. Hindistonda quyidagi GESlar loyihalashtirilmoqda: Quyi Siang (inglizcha Lower Siang, 2,7 GVt) va Yuqori Siang (inglizcha Upper Siang, 9,75 GVt), XXRda esa Tsangmu[ingl.] (0,51 GVt) GESi qurilmoqda, shuningdek, derivatsion GESlar — Moto (inglizcha Moto, 38 GVt) va Dadutsya (inglizcha Daduqia, 43,8 GVt). Oxirgi ikki stansiyani qurish uchun gidrotexnik tunnellar qurish zarur. Ularning har biri 30 km dan uzun bo‘lib, umumiy balandlik farqi 2000—2300 m ni tashkil etadi.
Daryo havzasida GESlar mavjud. Shulardan 1957 yilda Lxasa shahrini elektr energiyasi bilan ta’minlash uchun qurilgan GES — «Nur guli» — Tibetda (XXR) joylashgan. Butanning butun hududi daryo havzasiga kiradi; bu mamlakatda Chuxa (inglizcha Chukha, 336 MVt) va Tala (inglizcha Tala, 1020 MVt) GESlari Vang (inglizcha Wangchu) daryosida ishlamoqda. Shuningdek, mamlakatda yana bir qator GESlar qurilmoqda yoki loyihalashtirilmoqda, ular umumiy quvvatni 10 GVt ga yetkazishi kutilmoqda. Hindistondagi daryo havzasining eng yirik loyihasi — Dibang[ingl.] — shu nomdagi daryoda joylashgan bo‘lib, gravitatsion to‘g‘onining balandligi 288 m, quvvati 3 GVt. Havzadagi GESlarning asosiy vazifalari toshqinlarni kamaytirish, sug‘orish va elektr energiyasi ishlab chiqarishdan iborat. Odatda ular derivatsion sxema asosida quriladi va havzada kemalar qatnovini rivojlantirishni maqsad qilmaydi.
Adabiyotlar
- Brahmaputra // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.