Blokli shifr nima

Blokli shifr — simmetrik shifr turi bo‘lib, belgilangan uzunlikdagi bitlar guruhlari — bloklar bilan ishlaydi. Bunday bloklarning odatiy hajmi 64‒256 bit oralig‘ida bo‘ladi. Agar dastlabki matn (yoki uning qolgan qismi) blok hajmidan kichik bo‘lsa, shifrlashdan oldin unga qo‘shimcha bitlar qo‘shiladi. Aslida, blokli shifr bloklar alifbosidagi almashtirish bo‘lib, shu sababli bir alifboli yoki ko‘p alifboli bo‘lishi mumkin. Blokli shifr ko‘plab kriptografik protokollarning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, tarmoq orqali uzatiladigan ma’lumotlarni himoyalashda keng qo‘llanadi.

Taqqoslash uchun, bir martalik shifr bloknotida kalit uzunligi xabar uzunligiga teng bo‘ladi, blokli shifr esa bitta kalit yordamida umumiy uzunligi kalitnikidan katta bo‘lgan bir yoki bir nechta xabarni shifrlashi mumkin. Xabarga nisbatan qisqa kalitni shifrlangan kanal orqali uzatish xabarning o‘zini yoki unga teng uzunlikdagi kalitni uzatishdan ancha oson va tezdir. Shu bois bu usuldan kundalik foydalanish mumkin. Biroq bunda shifr mutlaqo buzib bo‘lmaydigan xususiyatini yo‘qotadi. Oqimli shifrlardan farqli ravishda, blokli shifr bitlarni uzluksiz oqim sifatida emas, guruhlar bo‘yicha qayta ishlaydi. Shu bilan birga, blokli shifrlar oqimli shifrlarga qaraganda sekinroq. Simmetrik tizimlar shifrlash tezligi bo‘yicha assimetrik tizimlardan ustun bo‘lib, kalit almashish mexanizmi nisbatan zaifroq bo‘lsa ham, o‘z ahamiyatini saqlab qoladi (qabul qiluvchi maxfiy kalitni bilishi kerak, uni esa avvaldan tashkil etilgan shifrlangan kanal orqali uzatish zarur. Assimetrik shifrlarda esa shifrlash uchun kerakli ochiq kalit hammaga ma’lum bo‘lishi mumkin va shifrlash kalitini maxfiy uzatish talab etilmaydi).

Blokli shifrlarning afzalliklaridan biri shifrlash va shifrni yechish jarayonlarining o‘xshashligidir: ular odatda faqat amallar bajarilish tartibi bilan farqlanadi. Bu shifrlash qurilmalarini yaratishni osonlashtiradi, chunki shifrlash va shifrni yechish zanjirlarida bir xil bloklardan foydalanish mumkin. Blokli shifrlarning moslashuvchanligi boshqa kriptografik primitivlarni yaratish imkonini beradi: psevdotasodifiy ketma-ketlik generatori, oqimli shifr, xabar autentifikatsiya kodi va kriptografik xeshlar.

Основная схема работы блочного шифра
Blokli shifrning asosiy ishlash sxemasi

Tarixi

Blokli shifrlarning zamonaviy modeli 1949-yilda Klod Shennon tomonidan «Maxfiy tizimlarda aloqa nazariyasi» nomli maqolada taklif etilgan iterativ blokli shifrlar g‘oyasiga asoslanadi. Ma’lum xavfsizlik darajasiga erishish uchun bajarilishi sodda bo‘lgan quyidagi amallar birlashtiriladi: almashtirish (ingl. substitution) va o‘rin almashtirish (ingl. permutation).

1970-yillargacha kriptografiya asosan harbiylar va razvedka xodimlari faoliyatiga tegishli bo‘lib, ochiq nashrlarda deyarli hech qanday maqola chop etilmagan. Bu sohadagi dastlabki ishlanmalardan biri «Lyutsifer» shifri bo‘lib, u 1970-yilda IBM kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan va SP-tarmog‘iga asoslangan. Shifrning asosiy g‘oyasi apparat va dasturiy vositalarda tez hisoblanadigan sodda amallar kombinatsiyasidan foydalanish edi. Ammo sxema muvaffaqiyatsiz chiqdi: haddan tashqari murakkabligi sababli dasturiy amalga oshirishda shifrlash tezligi past (taxminan 8 kbayt/s), apparat amalga oshirishda esa 97 kbayt/s bo‘ldi.

Ushbu algoritmning kriptografik mustahkamligi borasida xavotirlar paydo bo‘la boshladi. Shunga qaramay, «Lyutsifer»ni yaratishda ishlab chiqilgan tamoyillar (SP-tarmog‘i va Faystel tarmog‘i — u ishlab chiquvchilardan biri sharafiga shunday atalgan) blokli shifrlarni loyihalash uchun asos bo‘lib xizmat qildi.

1973-yilda Milliy standartlar va texnologiyalar instituti (ingl. NIST) ma’lumotlarni shifrlash standartini ishlab chiqish bo‘yicha tanlov e’lon qildi. Unda 1974-yilda DES (Data Encryption Standard) shifri g‘olib bo‘ldi. U aslida «Lyutsifer»ning takomillashtirilgan versiyasi edi. Shifrning 1977-yilda e’lon qilinishi blokli shifrlarning zamonaviy modelini jamoatchilik anglashida muhim bosqich bo‘ldi. Shu bilan birga, bu kriptotahliliy hujumlar rivojlanishiga turtki berdi.

1981-yilda Amerika milliy standartlar instituti tomonidan tasdiqlangach, algoritm uzoq vaqt fuqarolik sohasida qo‘llanildi va hatto AQSH hududidan tashqariga ham tarqaldi. Ammo shifrning jiddiy kamchiligi — kalit uzunligining kichikligi edi. Bu parallel to‘liq qidiruvga asoslangan ko‘plab hujumlarni keltirib chiqardi va ularni amalda bajarish imkoniyati tobora yaqinlashdi. DES shifrining bunday hujumlarga nisbatan zaifligi ko‘plab yangi algoritmlarni yuzaga keltirdi: DESning murakkabroq versiyasi (3DES) yoki butunlay boshqacha sxemalar (NewDES, FEAL, IDEA).

1997-yilda AES (Advanced Encryption Standard) standartini qabul qilish dasturi boshlandi. Tanlov uch bosqichdan iborat bo‘lib, yakunda belgiyalik Y. Damen va V. Raymen ishlab chiqqan RIJNDAEL algoritmi g‘olib bo‘ldi. AES ham o‘zidan oldingi algoritmlar kabi SP-tarmog‘i asosida qurilgan.

Hozirgi kunda blokli shifr qarshi turishi lozim bo‘lgan ko‘plab hujum turlari mavjud. Ularning eng oddiysi — to‘liq qidiruv hujumidir.

Ta’rifi

Blokli shifr bir-biriga mos ikkita algoritmdan: shifrlash va shifrni yechish algoritmlaridan iborat. Ikkalasini ham funksiya sifatida ifodalash mumkin. Shifrlash funksiyasi E (ingl. encryption — shifrlash) kirishga n bitli M ma’lumot blokini (ingl. message — xabar) va k bitli K kalitini (ingl. key — kalit) qabul qiladi va chiqishda n bitli C shifrmatn blokini (ingl. cipher — shifr) hosil qiladi:

EK(M):=E(K,M):{0,1}k×{0,1}n→{0,1}n.

Har qanday K, EK kalit uchun bu funksiya biyektiv funksiya (o‘rin almashtirish) bo‘lib, n bitli bloklar to‘plamida aniqlangan. Shifrni yechish funksiyasi D (ingl. decryption — shifrni yechish) kirishga C shifrmatn va K kalitni qabul qilib, chiqishda M ni hosil qiladi:

DK(C):=D(K,C):{0,1}k×{0,1}n→{0,1}n,

bunda u shifrlash funksiyasiga teskari funksiyadir:

D=E−1,
∀K:DK(EK(M))=M va
EK(DK(C))=C.

Shuni ta’kidlash kerakki, shifrlash va shifrni yechish uchun bir xil kalit qo‘llanadi. Bu blokli shifrning simmetrik xususiyatidan kelib chiqadi.

Blokli shifrni yaratish

«Blokli shifrni loyihalash qiyin emas. Qiyin tomoni — nafaqat xavfsiz, balki ta’riflash oson va amalda qo‘llash sodda bo‘lgan blokli shifrni yaratishdir».

Bryus Shnayer, kriptograf va kompyuter xavfsizligi bo‘yicha mutaxassis.

Blokli shifrlarni ishlab chiqishda IBM kompaniyasi xodimlari «Lucifer» shifri ustida ishlash jarayonida kashshof bo‘lishgan. Ular keyingi sxemalarni yaratishda qo‘llanadigan dastlabki tamoyillarni ishlab chiqqan. Shu bilan birga, yangi shifr nafaqat ma’lum hujum turlarining barchasiga chidamli, balki amalga oshirish uchun yetarlicha sodda bo‘lishi ham kerak.

Iterativ blokli shifrlar

Blokli shifrlarning aksariyati iterativ hisoblanadi. Bu shifr belgilangan uzunlikdagi ochiq matn (ingl. plaintext) bloklarini xuddi shu uzunlikdagi shifrmatn (ingl. ciphertext) bloklariga siklik takrorlanuvchi, teskari bajarish mumkin bo‘lgan funksiyalar yordamida aylantiradi. Ular raund funksiyalari deb ataladi. Buning sababi — bunday usulning apparat va dasturiy vositalarda sodda va tez amalga oshirilishidir. Odatda raund funksiyalari boshlang‘ich kalitdan hosil qilingan turli kalitlardan foydalanadi:

Ci=RKi(Ci−1),

bu yerda Ci — i-raunddan keyingi blok qiymati, C0 = M — ochiq matn, Ki — boshlang‘ich K kalitidan hosil qilingan va i-raundda ishlatiladigan kalit.

Blok uzunligi n — blokli shifrning o‘zgarmas parametridir; odatda 64 yoki 128 bitga teng, ammo ayrim shifrlar bir necha xil qiymatni qo‘llab-quvvatlaydi. 64 bitli uzunlik 90-yillarning o‘rtalarigacha yetarli deb hisoblangan, keyinchalik 128 bitli uzunlik qo‘llanila boshlandi. Bu taxminan mashina so‘zi uzunligiga mos keladi va keng tarqalgan hisoblash platformalarining aksariyatida samarali ishlashni ta’minlaydi. Turli shifrlash sxemalari istalgan uzunlikdagi ochiq matnni shifrlash imkonini beradi. Ularning har biri xatolik ehtimoli, foydalanish qulayligi va hujumlarga zaiflik kabi o‘z xususiyatlariga ega. 2006-yil holatiga ko‘ra, 80 bitli kalit qo‘pol kuch bilan qidirish hujumiga qarshilik ko‘rsata olgan.

SP-tarmoqlar

3 raundli SP-tarmoq namunasi.

SP-tarmoq (ingl. substitution-permutation network, SPN) — iterativ blokli shifrlarning eng muhim turlaridan biridir. SP-tarmoqqa asoslangan shifr kirishga blok va kalitni qabul qiladi. Uning raundlari almashtirish (ingl. substitution stage) va o‘rin almashtirish (ingl. permutation stage) bosqichlarining navbatma-navbat takrorlanishidan iborat. Xavfsizlikni ta’minlash uchun bitta S-blok ham yetarli bo‘lishi mumkin, ammo u juda ko‘p xotira talab qiladi. Shuning uchun P-bloklar bilan birgalikda kichik S-bloklardan foydalaniladi. Nochiziqli almashtirish bosqichi kalit bitlarini ochiq matn bitlari bilan aralashtirib, konfuziyani (chalkashtirishni)[ingl.] — Shennon ta’riflagan jarayonni yuzaga keltiradi. Chiziqli o‘rin almashtirish bosqichi ma’lumotlar tuzilmasidagi ortiqchalikni tarqatib, diffuziyani yuzaga keltiradi.

S-blok (ingl. substitution box or S-box) kiruvchi bitlarning kichik blokini boshqa chiqish bitlari blokiga almashtiradi. Jarayonni teskari bajarish mumkin bo‘lishi uchun bu almashtirish o‘zaro bir qiymatli bo‘lishi kerak. S-blokning vazifasi chiziqli kriptotahlilga qarshilik ko‘rsatadigan nochiziqli o‘zgartirishni bajarishdir. S-blok xususiyatlaridan biri — ko‘chkisimon ta’sir: kirishdagi bitta bitning o‘zgarishi chiqishdagi barcha bitlarga ta’sir ko‘rsatadi.

P-blok[ingl.] — barcha bitlarning o‘rnini almashtirish amali. Blok S-blokning chiqish ma’lumotlarini qabul qilib, barcha bitlar o‘rnini almashtiradi va natijani keyingi raund S-blokiga uzatadi. P-blokning muhim xususiyati — bitta S-blok chiqishidagi ma’lumotni imkon qadar ko‘proq S-blokning kirishlariga taqsimlay olishidir.

Har bir raundda boshlang‘ich kalitdan hosil qilingan alohida kalit ishlatiladi. Bunday kalit raund kaliti deb ataladi. Uni boshlang‘ich kalitni teng qismlarga bo‘lish yoki butun kalitga ma’lum o‘zgartirish kiritish orqali olish mumkin.

Faystel tarmog‘i

Faystel tarmog‘i — istalgan F funksiyasini bloklar to‘plamida o‘rin almashtirishga aylantirishning umumiy usuli. U siklik takrorlanadigan yacheykalar — raundlardan tashkil topadi. Har bir raund ichida ochiq matn bloki ikki teng qismga bo‘linadi. Raund funksiyasi

F=F(Ki,Ri−1)
Faystel yacheykasida shifrlash

yarim bloklardan birini (rasmda chapdagisini) oladi, uni Ki kaliti yordamida o‘zgartiradi va natijani ikkinchi yarim blok bilan istisnoli YOKI (XOR) amali orqali birlashtiradi. Bu kalit boshlang‘ich K kaliti asosida belgilanadi va har bir raundda turlicha bo‘ladi. So‘ng yarim bloklar o‘rni almashtiriladi (aks holda blokning faqat bir yarmi o‘zgaradi) va keyingi raundga uzatiladi. Faystel tarmog‘idagi o‘zgartirish qaytariladigan amaldir.

Ushbu F funksiyasiga quyidagi talablar qo‘yiladi:

Birinchi talab bajarilmasa, tarmoq differensial hujumlarga zaif bo‘ladi (o‘xshash xabarlar o‘xshash shifrmatnlarni beradi). Ikkinchi talab bajarilmasa, shifr amallari chiziqli bo‘ladi va uni buzish uchun chiziqli tenglamalar sistemasini yechish kifoya qiladi.

Bunday tuzilmaning muhim afzalligi shundaki, shifrlash/shifrni yechish jarayonlari bir xil, faqat boshlang‘ich kalitdan hosil qilingan kalitlar teskari tartibda qo‘llanadi. Demak, bir xil bloklardan shifrlashda ham, shifrni yechishda ham foydalanish mumkin. Bu, albatta, shifrni amalga oshirishni soddalashtiradi. Sxemaning kamchiligi shundaki, har bir raundda blokning faqat yarmi qayta ishlanadi va shu sababli raundlar sonini ko‘paytirish kerak bo‘ladi.

Guruhni shakllantirish

Algoritmni yaratishda guruhning shakllanishi hisobga olinadi. Unda barcha kalitlar uchun shifrmatn bloklari to‘plami elementlar, shifrlash raundlarining kompozitsiyasi esa guruh amali sifatida qaraladi. Agar mazkur shifr amalda to‘liq guruh hosil qilsa, takroriy shifrlashni qo‘llashdan ma’no yo‘q.

Blokli shifrning ishlash rejimlari

Blokli shifrning o‘zi faqat oldindan belgilangan uzunlikdagi alohida ma’lumot bloklarini shifrlay oladi. Agar xabar uzunligi blok uzunligidan (ingl. blocklength) kichik bo‘lsa, xabar kerakli uzunlikkacha to‘ldiriladi. Xabar uzunroq bo‘lsa, uni bloklarga ajratish kerak bo‘ladi. Bunday xabarlarni shifrlashning bir nechta usuli mavjud bo‘lib, ular blokli shifrning ishlash rejimlari deb ataladi.

Mustaqil bloklar bo‘yicha shifrlash

Blokli shifrning eng oddiy ishlash rejimi — elektron kod kitobi rejimi yoki oddiy almashtirish rejimi (ingl. Electronic CodeBook, ECB). Unda ochiq matnning barcha bloklari bir-biridan mustaqil ravishda shifrlanadi. Ammo bu rejimda dastlabki ma’lumotlarning statistik xususiyatlari qisman saqlanib qoladi, chunki bir xil ma’lumot blokiga har doim bir xil shifrlangan blok mos keladi. Katta hajmdagi ma’lumotlarda (masalan, video yoki audio) bu ularning mazmuni haqidagi axborotning sizib chiqishiga olib kelishi va kriptotahlil imkoniyatlarini oshirishi mumkin.

Ochiq matndagi statistik bog‘liqliklarni oldindan arxivlash orqali kamaytirish mumkin, biroq bu muammoni to‘liq bartaraf etmaydi, chunki faylda arxivatorning xizmat ma’lumotlari saqlanib qoladi. Bu esa har doim ham maqbul emas.

Oldingi bloklarga bog‘liq shifrlash

Shifrmatn bloklarini zanjirlash rejimida shifrlash

Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun ISO/IEC 10116 xalqaro standarti va NIST 800-38A hamda BSI TR-02102 kabi milliy tavsiyalarda belgilangan boshqa ishlash rejimlari ishlab chiqildi.

Ularning umumiy g‘oyasi ko‘pincha boshlang‘ich vektor[ingl.] (IV) deb ataladigan tasodifiy sondan foydalanishdir. Keng tarqalgan shifrmatn bloklarini zanjirlash rejimida (ingl. Cipher Block Chaining, CBC) xavfsizlik uchun IV tasodifiy yoki psevdotasodifiy bo‘lishi kerak. U tanlangach, ochiq matnning birinchi bloki bilan istisnoli YOKI amali orqali birlashtiriladi. Keyin natija shifrlanib, birinchi shifrmatn bloki olinadi; bu blok ikkinchi blok uchun IV sifatida ishlatiladi va jarayon shu tarzda davom etadi. Shifrmatn bo‘yicha teskari aloqa rejimida (ingl. Cipher Feedback, CFB) avval IV shifrlanadi, so‘ng natija birinchi blok bilan modulli qo‘shish (XOR, istisnoli YOKI) orqali birlashtiriladi. Hosil bo‘lgan shifrmatn bloki keyingi shifrlash uchun IV sifatida ishlatiladi. Bu rejimning boshqalarga nisbatan alohida ustunliklari yo‘q. Oldingi rejimlardan farqli ravishda, chiqish bo‘yicha teskari aloqa rejimi (ingl. Output Feedback, OFB) IV ni siklik ravishda shifrlab, xabar bloklari bilan XOR orqali birlashtiriladigan kalitlar oqimini hosil qiladi. Rejimning afzalligi — shifrlash va shifrni yechish amallarining to‘liq bir xilligidir. Hisoblagich rejimi (ingl. Counter, CTR) OFB ga o‘xshaydi, ammo shifrlashni parallel hisoblash imkonini beradi: IV birlikka kamaytirilgan blok raqami bilan birlashtiriladi va natija shifrlanadi. Hosil bo‘lgan blok xabarning tegishli bloki bilan birlashtiriladi.

Boshlang‘ich vektor turli seanslarda turlicha bo‘lishi zarurligini unutmaslik kerak. Aks holda ECB rejimidagi muammoga duch kelinadi. Tasodifiy sondan foydalanish mumkin, lekin buning uchun yetarlicha sifatli tasodifiy sonlar generatori zarur. Shuning uchun odatda ikki tomonga ham ma’lum bo‘lgan muayyan son — belgi (masalan, seans raqami) tanlanadi. U nonce (ingl. Number Used Once — bir marta ishlatiladigan son) deb ataladi. Odatda bu son maxfiy saqlanishi shart emas. Keyin IV nonce qiymatini shifrlash natijasida hosil qilinadi. Hisoblagich rejimida nonce raund kalitini shakllantirish uchun ishlatiladi. Ushbu kalit Ki:

Ki=EK(nonce||i−1),i=1,..,n, bu yerda i — raund raqami.

Blok uzunligigacha to‘ldirish

Yuqorida aytilganidek, xabarning o‘zi yoki oxirgi blok uzunligi belgilangan blok uzunligidan kichik bo‘lsa, uni to‘ldirish kerak bo‘ladi. Shunchaki nol bitlar bilan to‘ldirish muammoni hal qilmaydi, chunki qabul qiluvchi foydali ma’lumotning qayerda tugashini aniqlay olmaydi. Bundan tashqari, bunday usul to‘ldirish orakuli hujumlariga ham yo‘l ochadi[ingl.].

Shuning uchun amaliyotda standartlashtirilgan «To‘ldirishning 2-usuli» (Bitlar bilan to‘ldirish) ISO/IEC 9797-1 standartida qo‘llanadi: xabar oxiriga bir dona birlik bit qo‘shilib, qolgan bo‘sh joy nol bitlar bilan to‘ldiriladi. Bu usulning mazkur hujumlarga chidamliligi isbotlangan.

Kriptotahlil

Algoritmlari ma’lum bo‘lgan barcha shifrlar kabi blokli shifrlar ham kriptografik hujumlarga uchraydi. Hujumning maqsadi — barcha mumkin bo‘lgan kalitlarni to‘liq tekshirib chiqishdan samaraliroq buzish algoritmini yaratish. Shunday usul topilsa, hujum muvaffaqiyatli deb hisoblanadi. Axborot o‘z ahamiyatini saqlab turgan vaqt ichida shifrni buzishga imkon beradigan hujum mavjud bo‘lsa va uni amalga oshirish tajovuzkor uchun manfaatli bo‘lsa, shifr buzilgan hisoblanadi.

To‘liq qidiruv hujumi

ingl. Brute force attack. Blokli shifr funksiyasining qaytariluvchanligi tufayli uning chiqish ma’lumotlarini haqiqiy tasodifiy ketma-ketlikdan tug‘ilgan kunlar paradoksi sababli farqlash mumkin bo‘ladi. Bu xususiyat shifr xavfsizligini kamaytiradi va blok hajmini hisobga olishni talab qiladi. Shunday qilib, unumdorlikni pasaytiradigan katta bloklar bilan xavfsizligi yetarli bo‘lmagan kichik bloklar o‘rtasida muvozanat topish zarur.

Kalit uzunligi ham muhim ahamiyatga ega. Ilk DES shifri 56 bitli kalit bilan ishlagan va amaliyot bunday uzunlik ma’lumotlarni ishonchli uzatish uchun yetarli emasligini ko‘rsatgan. DES birinchi marta aynan to‘liq qidiruv hujumi yordamida buzilgan. AES va GOST 28147-89 kabi zamonaviyroq algoritmlarda kalit uzunligi mos ravishda 128 va 256 bit bo‘lib, bu kabi hujumlarni amalda ma’nosiz qiladi.

Differensial kriptotahlil

1-rasm. Differensial kriptotahlil orqali shifrni buzish sxemasi

ingl. Differential cryptanalysis. 1990-yilda Eli Biham (Eli Biham) va Adi Shamir (Adi Shamir) differensial kriptotahlil g‘oyasini ishlab chiqdilar. Bu usul yordamida DES shifrini buzishga muvaffaq bo‘lingan. S-bloki o‘zgarmas shifrlar va elektron kod kitobi rejimida shifrlash ham bunday hujumga zaifdir. Usul ochiq matnlari orasidagi farq ma’lum bo‘lgan shifrmatnlar juftligi bilan ishlaydi va bu farqlarning qanday o‘zgarishini kuzatadi. Chiziqli kriptotahlil bilan birga blokli shifrlarga hujum qilishning eng keng tarqalgan usullaridan biridir.

Chiziqli kriptotahlil

ingl. Linear cryptanalysis. Chiziqli kriptotahlil — algoritm ishlashi uchun affin yaqinlashuvlarni izlashga asoslangan shifrni buzish usuli. Uni yapon matematigi Mitsuru Matsui[ingl.] ishlab chiqqan va ilk marta DES hamda FEAL ga hujum qilishda qo‘llagan. Usul ochiq matn va shifrmatn bloklari hamda ularning natijalariga «istisnoli YOKI» (XOR) amalini qo‘llashga asoslangan. Bu kalit bitlariga qo‘llanadigan XOR amali natijasini aniqlashga yordam beradi. S-blokning tuzilishi chiziqli hujumlarga chidamlilikka kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Usul yaratilgach, DESning unga nisbatan zaifligi aniqlandi, chunki DESni ishlab chiqishda bunday hujumlar hech kim tomonidan nazarda tutilmagan edi.

Integral kriptotahlil

ingl. Integral cryptanalysis. Integral kriptotahlil — ayniqsa SP-tarmoq asosida qurilgan blokli shifrlarga mos hujum turi. Differensial kriptotahlil XOR amali yordamida hisoblangan o‘zgarmas farqqa ega tanlangan ikkita ochiq matndan foydalansa, integral kriptotahlil ochiq matnlar to‘plamidan foydalanadi. Ularda ayrim qismlar o‘zgarmas saqlanadi, boshqa qismlar esa barcha mumkin bo‘lgan qiymatlarni oladi. Bunday to‘plam elementlarining 2 moduli bo‘yicha yig‘indisi (XOR) albatta 0 ga teng bo‘ladi, tegishli shifrmatnlarning bunday yig‘indisi esa shifr amallari haqidagi ma’lumotni o‘z ichiga oladi.

Boshqa hujum turlari

Yuqorida tavsiflanganlaridan tashqari, quyidagi hujum turlari ham mavjud:

Har qanday yangi shifr ma’lum barcha hujum turlariga chidamliligini namoyish etishi kerak.

Amaliy baholash

Amaliyotda blokli shifr ko‘plab mezonlar bo‘yicha baholanadi:

  • Kalit parametrlari: kalit va blok uzunligi, ular shifr xavfsizligining yuqori chegarasini belgilaydi.
  • Xavfsizlik darajasini baholash: blokli shifr ta’minlaydigan maxfiylik, uzoq vaqt davomida ko‘plab kriptotahlil urinishlariga bardosh berishi, matematik modelning mustahkamligi va amaliy hujum usullarining mavjudligi hisobga olinadi.
  • Shifrning murakkabligi hamda uni dasturiy yoki apparat usulida amalga oshirish imkoniyati. Apparatda amalga oshirishda murakkablik ishlatilgan mantiqiy ventillar soni yoki energiya sarfi bilan baholanishi mumkin. Bu parametrlar resurslari cheklangan qurilmalar uchun muhimdir.
  • Shifrning unumdorligi: turli platformalardagi ma’lumot o‘tkazish tezligi va ishlatiladigan xotira hajmi bilan ifodalanadi.
  • Shifrning qiymati, u jumladan intellektual mulk bo‘yicha litsenziya talablari tufayli yuzaga kelishi mumkin.
  • Shifrning moslashuvchanligi: turli uzunlikdagi kalitlar va bloklarni qo‘llab-quvvatlash qobiliyati.

Milliy shifrlash standartlari

Lucifer / DES

Lucifer shifri odatda birinchi blokli shifr sifatida qaraladi. Algoritm IBM kompaniyasi tomonidan 1970-yillarda o‘z ehtiyojlari uchun, Xorst Faystel (ingl. Horst Feistel) ishlariga asoslanib ishlab chiqilgan. Uning takomillashtirilgan versiyasi AQSH hukumatining federal axborotni qayta ishlash standarti — FIPS PUB 46 Data Encryption Standard (DES), ya’ni ma’lumotlarni shifrlash standarti sifatida qabul qilingan.

DES blokining uzunligi 64 bit, kaliti esa 56 bit. Keyinchalik 64 bitli bloklar shifrlar yaratishda keng qabul qilingan. Kalit uzunligi bir qancha omillarga, jumladan hukumat cheklovlariga bog‘liq bo‘lgan va oxir-oqibat algoritmning yaqqol kamchiligiga aylangan: to‘liq qidiruv hujumlariga qarshilik ko‘rsatish uchun u yetarli emas edi. 1993-yilda Maykl Viner 1 million dollar turadigan, DESni 3,5 soatda qo‘pol kuch bilan buzishga qodir mashinani loyihaladi. 1998-yilda esa shifrni buzishga qodir mashina[ingl.] qurildi. Bundan tashqari, algoritm kalitlari orasida zaif deb hisoblanadigan bir qancha qiymatlar bor.

Algoritmning Triple DES yoki 3DES deb ataladigan takomillashtirilgan versiyasi mavjud. Algoritmning tezligi uch baravar kamaygan, ammo kalit uzunligi oshirilgani tufayli tizim to‘liq qidiruvga nisbatan ancha chidamli bo‘lgan: uzunligi 168 bit bo‘lgan kalitdan 112 bit maxfiy hisoblanadi. Ixtiyoriy ravishda ikki baravar uzunlikdagi kalitni (112 bit, shundan 80 biti maxfiy) tanlash ham mumkin. 2011-yil holatiga ko‘ra, uch kalitli tizim xavfsizligicha qolgan, ammo 80 bitli xavfsizlik darajasiga ega ikki kalitli versiya zamonaviy talablarga endi javob bermaydi.

GOST 28147-89

Shifrlash algoritmining Faystel tarmog‘ida ishlatiladigan funksiya ko‘rinishi: GOST 28147-89.

GOST 28147-89 — 1990-yilda joriy etilgan Rossiya shifrlash standarti bo‘lib, MDH standarti ham hisoblanadi. Shifr 32 raundli Faystel tarmog‘iga va 256 bitli kalitga asoslanadi. 2011-yil may oyida kriptotahlilchi Nikola Kurtua shifrni buzish vaqtini 28 (256) baravar kamaytiradigan, ammo 264 juft ochiq/shifrlangan matn talab qiladigan hujumni sinab ko‘rdi. Buni muvaffaqiyatli hujum deb hisoblab bo‘lmaydi, chunki shuncha ochiq matn mavjud bo‘lsa, shifrmatnni bilishning hojati qolmaydi.

Raundlar soni ko‘pligi sababli differensial va chiziqli kriptotahlilga asoslangan hujumlar samarali emas, chunki ularning muvaffaqiyati raundlar soniga bog‘liq. To‘liq qidiruv bunday kalit uzunligida amalda ma’nosizdir. Ko‘chkisimon ta’sirga erishish uchun GOSTga 8 raund kerak bo‘ladi, bu algoritmning zaif tomoni bo‘lishi mumkin, lekin 32 raundda buning ahamiyati unchalik katta emas. GOST xavfsizligi masalasi ochiq qolmoqda.

AES / Rijndael

NIST tomonidan 2001-yilda, 5 yillik ochiq tanlovdan keyin qabul qilingan AES AQSHning federal standarti sifatida DES shifrining o‘rnini egalladi. Shifrni ikki belgiyalik kriptograf — Yoan Daymen va Vinsent Raymen ishlab chiqqan. Blok uzunligi 128 bit, kalit uzunligi esa 128, 192 yoki 256 bit. Shu bilan birga, blok uzunligi 32 ga karrali va kamida 128 bit bo‘lishi mumkin. Blokning maksimal uzunligi 256 bit, kalit uzunligining esa nazariy chegarasi yo‘q. Ushbu shifrni apparat darajasida qo‘llab-quvvatlash Intel kompaniyasining x86 protsessorlari oilasiga kiritilgan.

Boshqa kriptografik primitivlar bilan aloqasi

Blokli shifrdan boshqa turdagi kriptografik primitivlarni yaratishda ham foydalanish mumkin:

Adabiyotlar