Bir martalik parol (OTP)

Skretch-karta — VTB24 bankining bir martalik parollar tushirilgan kartasi

Bir martalik parol (ingl. one time password, OTP) — bu parol bo‘lib, faqat bitta autentifikatsiya seansi davomida amal qiladi. Bir martalik parolning amal qilish muddati muayyan vaqt oralig‘i bilan ham cheklanishi mumkin.

Bir martalik parolning doimiy paroldan ustunligi shundaki, undan qayta foydalanib bo‘lmaydi. Shu sababli muvaffaqiyatli autentifikatsiya seansida uzatilgan ma’lumotlarni qo‘lga kiritgan hujumchi nusxalangan paroldan foydalanib, himoyalangan axborot tizimiga kira olmaydi. Biroq bir martalik parollardan foydalanishning o‘zi autentifikatsiya uchun ishlatiladigan aloqa kanaliga faol aralashishga asoslangan hujumlardan ham himoya qilmaydi (masalan, «o‘rtadagi odam»).

Inson bir martalik parollarni yodda saqlay olmaydi. Shu bois ularning to‘g‘ri ishlashini ta’minlaydigan qo‘shimcha texnologiyalar talab etiladi.

OTP yaratish va foydalanuvchiga yetkazish usullari

OTP yaratish algoritmlarida odatda tasodifiy sonlardan foydalaniladi. Bu zarur, chunki aks holda oldingi parollarni bilgan holda keyingilarini osonlikcha taxmin qilish mumkin bo‘lardi. OTP algoritmlari ayrim tafsilotlari jihatidan bir-biridan ancha farq qiladi. Bir martalik parollarni yaratishning asosiy yondashuvlari quyida keltirilgan.

    • Oldingi parol asosida yangisini hosil qiluvchi matematik algoritmlar (parollar aslida zanjir hosil qiladi va ulardan belgilangan tartibda foydalanish kerak).
    • Server bilan mijoz qurilmasi orasidagi vaqt sinxronlashuviga asoslangan usullar (parollar qisqa vaqt davomida amal qiladi).
    • Yangi parolni so‘rov (masalan, server tanlagan tasodifiy son yoki kiruvchi xabarning bir qismi) va/yoki hisoblagich qiymatiga asoslanib yaratuvchi matematik algoritmlar.

    Keyingi parolni foydalanuvchiga yetkazishning ham turli usullari mavjud. Ayrim tizimlarda foydalanuvchi o‘zi bilan olib yuradigan, bir martalik parollarni yaratib, ularni kichik ekranda aks ettiradigan maxsus elektron tokenlar ishlatiladi. Boshqa tizimlar foydalanuvchi mobil telefonida ishga tushiradigan dasturlardan iborat. Yana ayrim tizimlarda bir martalik parollar serverda yaratiladi va so‘ng foydalanuvchiga boshqa aloqa kanallari, masalan, SMS-xabarlar orqali yuboriladi. Nihoyat, ayrim tizimlarda bir martalik parollar foydalanuvchi o‘zi bilan olib yurishi kerak bo‘lgan qog‘oz varag‘iga yoki skretch-kartaga bosib chiqariladi.

    Amalga oshirish usullari

    Matematik algoritmlar

    Bunday yondashuvlardan biri Lesli Lemport tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, unda bir tomonlama funksiya (uni f deb belgilaymiz) ishlatiladi. Bir martalik parollar tizimi dastlabki s sonidan boshlanadi, so‘ng quyidagi parollarni hosil qiladi:

    f(s), f(f(s)), f(f(f(s))), …

    va hokazo, zarur bo‘lganicha davom etadi. Agar cheksiz parollar ketma-ketligi kerak bo‘lsa, s asosida yaratilgan ketma-ketlik tugagach, yangi boshlang‘ich son tanlanishi mumkin. Parollar teskari tartibda qo‘llanadi: ketma-ketlik f(f(…f(s))…) dan boshlanadi; yakuniy parol esa f(s).

    Agar hujumchi bir martalik parolni qo‘lga kiritsa, undan faqat bitta vaqt oralig‘ida yoki bitta ulanish uchun foydalana oladi. Bu muddat tugashi bilan parol yaroqsiz bo‘lib qoladi. Zanjirdagi oldingi parol orqali keyingisini olish uchun teskari funksiya f−1ni hisoblash usulini topish kerak. f bir tomonlama funksiya sifatida tanlangani sababli buni amalga oshirib bo‘lmaydi. Agar f — kriptografik xesh-funksiya bo‘lsa (odatda shunday funksiya ishlatiladi), ma’lum bo‘lgan usullar bilan bu masalani hisoblash nuqtayi nazaridan hal qilish amalda imkonsizdir.

    Vaqt bo‘yicha sinxronlashtirilgan parollar

    RSA SecurID tokenlari

    Vaqt bo‘yicha sinxronlashtirilgan bir martalik parollar odatda jismoniy apparat tokenlari bilan bog‘liq bo‘ladi (masalan, har bir foydalanuvchiga bir martalik parol yaratadigan shaxsiy token beriladi). Token ichiga server soati bilan sinxronlashtirilgan aniq soat o‘rnatilgan. Bunday OTP tizimlarida vaqt parol yaratish algoritmining muhim qismi hisoblanadi, chunki yangi parol oldingi parol yoki maxfiy kalitga emas, ayni vaqtdagi soat ko‘rsatkichiga asoslanib yaratiladi.

    So‘nggi vaqtlarda ActivIdentity, InCard, RSA, SafeNet, Vasco, VeriSign va Protectimus kabi kompaniyalarning soat bilan ishlovchi doimiy tokenlariga xos elektron qismlarni shakl o‘lchami (form-faktor) jihatidan kredit kartasiga mos qurilmalarga joylashtirish imkoni paydo bo‘ldi. Biroq karta qalinligi (0.79 mm dan 0.84mm gacha) odatiy batareya elementlaridan foydalanishga imkon bermagani uchun ishlash muddati oddiy kichik batareyalarnikidan ancha uzun bo‘lgan, polimer asosidagi maxsus batareyalar zarur. Bundan tashqari, kutish va/yoki qurilmadan foydalanish vaqtida energiyani tejash uchun juda kam quvvat sarflaydigan yarimo‘tkazgichli qismlar ishlatilishi kerak. Yupqa OTP qurilmalarini ishlab chiqarishda ikki kompaniya yetakchilik qiladi: Identita va NagraID.

    Mobil telefonlar va cho‘ntak kompyuterlari (KPK) ham vaqt bo‘yicha sinxronlashtirilgan bir martalik parollarni yaratish uchun ishlatilishi mumkin. Bu usul tejamkorroq muqobil bo‘lishi mumkin, chunki internet foydalanuvchilarining aksariyatida allaqachon mobil telefon bor. Bundan tashqari, bu qulayroq ham: foydalanuvchi himoyalangan resursga kirishi kerak bo‘lgan har safar alohida tokenni o‘zi bilan olib yurishi shart bo‘lmaydi.

    So‘rovga asoslangan usul

    So‘rovga asoslangan bir martalik parollardan foydalanishda foydalanuvchi autentifikatsiyadan o‘tish uchun vaqt bo‘yicha muvofiqlashtirilgan so‘rovlarni ta’minlashi kerak. Buning uchun tokenning o‘ziga muayyan qiymat kiritilishi mumkin. Takroriy parollar hosil bo‘lishining oldini olish maqsadida odatda qo‘shimcha hisoblagich ishlatiladi: bir xil ikkita so‘rov kelgan taqdirda ham turli bir martalik parollar yaratiladi. Biroq hisoblash jarayonida odatda oldingi bir martalik paroldan foydalanilmaydi, chunki bu sinxronlashtirishga oid muammolarni keltirib chiqaradi. EMV Yevropada kredit kartalari uchun bunday tizimlardan («Chip Authentication Program», ya’ni chip orqali autentifikatsiya dasturi) foydalanishni boshlamoqda.

    SMS orqali bir martalik parol

    Bir martalik parollarni yetkazishning keng tarqalgan usullaridan biri — SMS. SMS deyarli barcha telefonlarda mavjud bo‘lgan va ko‘plab mijozlar foydalanadigan aloqa kanali bo‘lgani uchun, SMS-xabarlar nisbatan arzonligi va keng qamrovi bilan barcha iste’molchilar uchun katta imkoniyatga ega.

    Tokenlar, smart-kartalar va autentifikatsiyaning boshqa an’anaviy usullarini joriy qilish va ulardan foydalanish ancha qimmatga tushadi hamda ko‘pincha iste’molchilarning noroziligiga uchraydi. Ular, shuningdek, «o‘rtadagi odam» turidagi hujumlarga ko‘proq moyil bo‘lishi mumkin: bunday hujumlarda fishing bilan shug‘ullanuvchilar bir martalik parollarni aldov yo‘li bilan qo‘lga kiritadi yoki token ekranida ko‘rsatilgan parollardan foydalanadi. Bundan tashqari, tokenlar yo‘qolishi mumkin. Bir martalik parollarni mobil telefonga birlashtirish xavfsizroq va sodda bo‘lishi mumkin, chunki foydalanuvchi qo‘shimcha ko‘chma qurilma olib yurmaydi.

    Shu bilan birga, SMS orqali yuboriladigan bir martalik parollar xavfsizligi pastroq bo‘lishi mumkin, chunki mobil aloqa operatorlari ishonch zanjirining bir qismiga aylanadi. Rouming yoqilganida bir nechta mobil operatorga, ayrim hollarda esa signalizatsiya tizimidan foydalana oladigan barcha tashkilotlarga ham ishonishga to‘g‘ri keladi (mazkur tizim — OKS7).

    NISTning 2016-yildagi tavsiyalariga ko‘ra, SMS xabarlarni tutib olish yoki boshqa manzilga yo‘naltirish xavfi sababli yangi autentifikatsiya tizimlarida SMSdan foydalanish tavsiya etilmaydi.

    Mobil telefondagi bir martalik parol

    Foydalanuvchidan alohida token qurilmasini olib yurishni talab qiladigan apparat yechimiga qaraganda, mobil telefondagi token xarajatlarni sezilarli kamaytiradi va ancha katta qulaylik yaratadi. Bu yechim logistika talablarini ham qisqartiradi, chunki har bir foydalanuvchiga alohida qurilma berish kerak emas. FiveBarGate, FireID yoki PROTECTIMUS SMART kabi mobil tokenlar bitta ilova o‘rnatilishi doirasida bir nechta tokenni qo‘llab-quvvatlaydi; bu esa bir qurilmadan turli resurslarda autentifikatsiyadan o‘tish imkonini beradi. Ushbu yechim turli telefon modellari uchun alohida ilovalardan foydalanishni ham nazarda tutadi. Mobil telefondagi tokenlar SMS orqali yuboriladigan OTPga qaraganda ancha xavfsizroq, chunki SMS xabarlar GSM tarmog‘ida tutib olinishi mumkin bo‘lgan matn shaklida uzatiladi.

    Texnologiyalarni taqqoslash

    Xarajat nuqtayi nazaridan eng arzon yechimlar — bir martalik parollarni qog‘ozda, skretch-kartada tarqatish yoki mobil telefondagi bir martalik parol generatoridan foydalanish. Chunki bu tizimlarda elektron tokenlarni berish (yoki qayta berish) hamda SMS-xabarlar yuborish xarajatlari bo‘lmaydi.

    Elektron tokenlarga tayanadigan tizimlarda vaqt bo‘yicha sinxronlashtirilmagan yechimlar server va token o‘rtasidagi sinxronlashuv buzilishi muammosini hal qilishi kerak. Bu dasturiy ta’minotni ishlab chiqish xarajatlarini oshiradi. Boshqa tomondan, bunday yechimlar elektron tokenlarga soat o‘rnatish va uning yurishidagi og‘ishlarni to‘g‘rilash xarajatlaridan qochish imkonini beradi.

    Bir martalik parollar ham aldov yo‘li bilan qo‘lga kiritilishi (fishing) mumkin. 2005-yil oxirida Shvetsiya banki foydalanuvchilaridan bir martalik parollar aldov yo‘li bilan olingan. Hatto vaqt bo‘yicha sinxronlashtirilgan parollar ham, agar hujumchi paroldan yetarlicha tez foydalansa, fishingga nisbatan zaif bo‘ladi. Bu holat 2006-yilda AQShdagi Citibank foydalanuvchilariga qarshi uyushtirilgan hujumda kuzatilgan.

    Bir martalik parollar odatiy parollarga qaraganda xavfsizroq bo‘lsa-da, OTP tizimlari hali ham «o‘rtadagi odam» turidagi hujumlardan himoyalanmagan. Shu sababli bir martalik parollarni uchinchi tomonga oshkor qilmaslik kerak. Parolning vaqt bo‘yicha sinxronlashtirilishi bunday hujumlarga moyillik darajasiga, odatda, deyarli ta’sir qilmaydi. So‘rovga asoslangan bir martalik parollar ham zaif bo‘lishi mumkin, biroq ularga muvaffaqiyatli hujum qilish uchun tajovuzkor boshqa OTP turlariga qaraganda biroz faolroq harakat qilishi kerak.

    Standartlashtirish

    Ko‘plab OTP texnologiyalari patentlangan. Bu ushbu sohada standartlashtirishni yanada qiyinlashtiradi, chunki har bir kompaniya o‘z texnologiyasini ilgari surishga intiladi. Shunga qaramay, standartlar mavjud, masalan, RFC 1760 (S/Key), RFC 2289 (OTP), RFC 4226 (HOTP) va RFC 6238 (TOTP).

    Bank sohasida OTPdan foydalanish

    Ayrim mamlakatlarda bir martalik parollar bank xizmatlaridan masofadan foydalanish uchun ishlatiladi. Bunday tizimlarning ba’zilarida bank foydalanuvchiga qog‘ozga bosilgan, raqamlangan bir martalik parollar ro‘yxatini yuboradi. Har bir masofaviy operatsiyani bajarishda foydalanuvchi shu ro‘yxatdagi tegishli bir martalik parolni kiritishi kerak. Germaniyada bunday parollar odatda TAN-kodlar (inglizcha «transaction authentication numbers», ya’ni tranzaksiyani autentifikatsiyalash raqamlari) deb ataladi. Ayrim banklar TAN-kodlarni foydalanuvchiga SMS orqali yuboradi; bu holda ular mTAN-kodlar (inglizcha «mobile TANs») deb yuritiladi.

    Aloqador texnologiyalar

    Bir martalik parollar ko‘pincha ikki faktorli autentifikatsiyaning amaliy ko‘rinishi hisoblanadi. Ayrim yagona kirish texnologiyalari tizimlarida bir martalik parollardan foydalaniladi. OTP texnologiyasi xavfsizlik tokenlarida ham qo‘llanadi.

    Havolalar

    Bir martalik parollar uchun yechim taqdim etuvchilar: