Parol murakkabligi nima

Parolning murakkabligi (yoki kuchliligi, mustahkamligi) tushunchasi — parolni taxmin qilish yoki parolni boshqa bir usul, masalan, barcha variantlarni sinab ko‘rish usuli orqali topish uchun qancha vaqt ketishini baholovchi mezondir. Bu baho parolni topishga uringan shaxsga o‘rtacha nechta urinish (yoki qancha vaqt) kerak bo‘lishini ifodalaydi. Atamaning yana bir ta’rifi parol uzunligi, uning murakkabligi va oldindan taxmin qilib bo‘lmasligiga bog‘liq funksiyadir.

Zaif parol — taxmin qilish yoki barcha variantlarni sinab ko‘rish orqali oson topish mumkin bo‘lgan parol. Kuchli parol — taxmin qilish qiyin va barcha variantlarni sinab ko‘rish orqali topish ko‘p vaqt talab qiladigan parol.

Foydalanish

Murakkab parollardan foydalanish tajovuzkorning parolni topishiga ketadigan vaqtni uzaytiradi, ammo boshqa xavfsizlik choralarini qo‘llash zaruratini bartaraf etmaydi. Muayyan darajada mustahkam parolning samaradorligi autentifikatsiya tizimlari dasturiy ta’minoti qanday loyihalangani va amalga oshirilganiga, xususan, tajovuzkor parolni tanlashga uringanda autentifikatsiya tizimi unga qanchalik tez javob berishiga, shuningdek, parol haqidagi axborot qanchalik ishonchli saqlanishi va uzatilishiga bog‘liq. Bundan tashqari, parol murakkabligiga aloqador bo‘lmagan ayrim kompyuter xavfsizligini buzish usullari ham xavf tug‘diradi. Bular, jumladan, fishing, klavish bosishlarini qayd etish (keylogging), telefon suhbatlarini yashirin tinglash, ijtimoiy muhandislik, chiqindilardan foydali ma’lumot izlash, yon kanallar orqali hujum, dasturiy ta’minotdagi zaifliklar, yashirin kirish yo‘llari (backdoor), eksploytlar (exploit).

Parol murakkabligini aniqlash

Parol murakkabligini ikkita omil belgilaydi:

  • tajovuzkor taxmin qilgan parolning to‘g‘riligini qanchalik oson tekshira olishi;
  • tajovuzkor to‘g‘ri parolni topish uchun o‘rtacha nechta urinish qilishi kerakligi.

Birinchi omil parol qanday saqlanishi va nima maqsadda ishlatilishiga bog‘liq. Ikkinchi omil esa parolning uzunligi, foydalanilgan belgilar to‘plami va parol qanday yaratilgani bilan belgilanadi.

Taxmin qilingan parolning to‘g‘riligini tekshirish

Parol haqidagi taxminni tekshirishning eng ravshan yo‘li — shu parol orqali himoyalangan resursga kirishga urinishdir. Biroq bu usul sekin bo‘lishi yoki umuman ishlamasligi mumkin, chunki tizimlar ko‘pincha noto‘g‘ri parol bir necha marta kiritilgach, hisobga kirishni kechiktiradi yoki bloklaydi. Autentifikatsiya uchun parol ishlatadigan tizimlar uni foydalanuvchi kiritgan parol bilan taqqoslash maqsadida biror ko‘rinishda saqlashi kerak. Odatda parolning o‘zi o‘rniga uning kriptografik xesh-funksiyasi natijasi saqlanadi. Agar xesh-funksiya yetarlicha murakkab bo‘lsa, xesh qiymatidan parolni hisoblab topish qiyin, ya’ni tajovuzkor o‘g‘irlangan xesh orqali asl parolni tiklay olmasligi mumkin. Ammo parol xeshi va xesh-funksiyani bilish unga hujum qilinayotgan tizimga murojaat etmasdan, taxminiy parollarni tez tekshirish imkonini beradi.

Agar parol ma’lumotlarni shifrlashda ishlatiladigan kriptografik kalitni hosil qilish uchun qo‘llansa, tajovuzkor shifrlangan ma’lumotlar muvaffaqiyatli ochilish-ochilmasligiga qarab taxmin qilingan parolning to‘g‘riligini tez tekshirishi mumkin.

Agar parollarni saqlash tizimida kriptografik tuz (salt)ishlatilmasa, tajovuzkor keng tarqalgan parollar va uzunligi ma’lum chegaradan kam bo‘lgan parollar uchun xesh-funksiya qiymatlarini oldindan hisoblab qo‘yishi mumkin. Olingan xeshlar yordamida u parollarni ularning xeshlaridan tez tiklay oladi. Oldindan hisoblangan parol xeshlarini samarali saqlash uchun kamalak jadvali (rainbow table)ishlatiladi. Ayrim ommaviy parol autentifikatsiyasi tizimlari uchun bunday jadvallar internetda mavjud.

Parol yaratish

Parollar avtomatik ravishda ( tasodifiy sonlar generatorlari yordamida) yoki inson tomonidan yaratiladi. Parolning barcha variantlarni sinab ko‘rish usuliga chidamliligini aniq hisoblash mumkin. Aksariyat hollarda parollarni insonlar, masalan, kompyuter tizimlari yoki veb-saytlarda hisob ochayotganda yaratadi. Odamlar tavsiyalar yoki qoidalar to‘plamiga asoslanib parol tuzsalar-da, odatda muayyan andozalarga amal qilishadi; bu esa tajovuzkor uchun qulaylik yaratadi. Ko‘p tanlanadigan parollar ro‘yxatlaridan parolni topish dasturlarida keng foydalaniladi. Har qanday tilning lug‘ati ham shunday ro‘yxat sanaladi, shu sababli lug‘atdagi so‘zlar zaif parol hisoblanadi. Ko‘p foydalanuvchili kompyuter tizimlaridagi parollarni bir necha o‘n yil davomida o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, parollarning 40 % dan ortig‘ini faqat kompyuter dasturlari yordamida oson topish mumkin. Hujum davomida muayyan foydalanuvchi haqidagi ma’lumotlar hisobga olinsa, bundan ham ko‘proq parol topilishi mumkin.

Parollarni to‘g‘ri usulda avtomatik yaratish parol bilan uning egasi o‘rtasidagi har qanday bog‘liqlikning oldini oladi. Masalan, bunday tizim foydalanuvchining uy hayvoni nomini parol sifatida yaratishi ehtimoldan yiroq. Yetarlicha katta imkoniyatlar to‘plamidan tanlangan parol uchun barcha variantlarni sinab ko‘rish amalda deyarli imkonsiz bo‘lishi mumkin. Biroq chinakam tasodifiy parollarni yaratish qiyin bo‘lishi va odatda ularni eslab qolish ham foydalanuvchi uchun murakkablik tug‘dirishi mumkin.

Entropiya — parol murakkabligining o‘lchovi

Kompyuter sohasida parol murakkabligi odatda axborot entropiyasi ( axborot nazariyasi tushunchasi) orqali baholanadi va bitlarda o‘lchanadi. Parolni topish uchun zarur urinishlar soni o‘rniga shu sonning 2 asosli logarifmi hisoblanadi. Hosil bo‘lgan qiymat paroldagi «entropiya bitlari» soni deb ataladi. Masalan, shu usulda hisoblangan murakkabligi 42 bit bo‘lgan parol uzunligi 42 bitbo‘lgan tasodifiy yaratilgan parolga teng keladi. Boshqacha aytganda, murakkabligi 42 bit bo‘lgan parolni barcha variantlarni sinab ko‘rish orqali topish uchun 242 ta parol yaratib, ularni sinab ko‘rish kerak; 242 ta paroldan biri to‘g‘ri chiqadi. Formulaga ko‘ra, parol uzunligi bir bitga oshirilsa, mumkin bo‘lgan parollar soni ikki baravar ko‘payadi va tajovuzkorning vazifasi ikki hissa qiyinlashadi. Tajovuzkor to‘g‘ri parolni topguncha barcha mumkin bo‘lgan parollarning o‘rtacha yarmini tekshirishi kerak bo‘ladi. Qarang: katta sonlar qonuni.

Tasodifiy parollar

Tasodifiy parollar muayyan belgilar to‘plamidan ma’lum miqdordagi belgilarni tasodifan tanlash orqali yaratiladi; bunda har bir belgining tanlanish ehtimoli bir xil bo‘ladi. Tasodifiy parolning murakkabligi foydalaniladigan tasodifiy sonlar generatorining entropiyasiga bog‘liq; ko‘pincha psevdotasodifiy sonlar generatorlari qo‘llanadi. Ommaga ochiq ko‘plab parol generatorlari dasturiy kutubxonalardagi entropiyasi cheklangan tasodifiy sonlar generatorlaridan foydalanadi. Biroq zamonaviy operatsion tizimlarning aksariyatida parol yaratishga yaroqli, kriptografik jihatdan ishonchli tasodifiy sonlar generatorlari mavjud. Tasodifiy parolni yaratishda oddiy o‘yin zarlari ham ishlatilishi mumkin. Tasodifiy parol yaratadigan dasturlarda ko‘pincha natijaning mahalliy parol siyosati talablariga javob berishini ta’minlovchi imkoniyat bo‘ladi. Masalan, ular har doim harflar, raqamlar va maxsus belgilar aralashmasidan iborat parol yaratishi mumkin. Axborot entropiyasi bilan ifodalangan tasodifiy parol murakkabligi quyidagiga teng:

H=log2NL=Llog2N=Llog⁡Nlog⁡2

bu yerda N — mumkin bo‘lgan belgilar soni, L — paroldagi belgilar soni. H bitlarda o‘lchanadi.

Bitta belgi uchun entropiya (L=1) — turli belgilar to‘plamlari uchun
Belgilar to‘plamiBelgilar soni, NBitta belgi uchun entropiya, Hbit
Arab raqamlari (0-9)103.321928094887362
O‘n oltilik sanoq tizimi (0-9, A-F) raqamlari164.0
Kichik harflar — lotin alifbosi (a-z)264.700439718141093
Arab raqamlari va lotin alifbosining kichik harflari (a-z, 0-9)365.169925001442312
Lotin alifbosining kichik va bosh harflari (a-z, A-Z)525.700439718141093
Arab raqamlari hamda lotin alifbosining kichik va bosh harflari (a-z, A-Z, 0-9)625.954196310386875
Barcha bosiladigan ASCII belgilari, bo‘sh joy belgisidan tashqari946.554588851677638
Barcha bosiladigan belgilar — ASCII946.554588851677638
Barcha bosiladigan belgilar — Lotin-1 qo‘shimcha to‘plami956.569855608330948
Barcha kengaytirilgan ASCII belgilari2187.768184324776926
Ikkilik sanoq tizimi (0–255 yoki 8 bit yoki 1 bayt)2568.0
Barcha bosiladigan belgilar — Unicode 1.0708512.790552137805381
Barcha so‘zlar — Diceware777612.92481250360578 — har bir so‘z uchun
Barcha bosiladigan belgilar — Unicode 16.0 ning Asosiy ko‘p tilli tekisligi5554615.761395402992036
Barcha bosiladigan belgilar — Unicode 16.014964117.191145986511568
Barcha belgilangan belgilar — Unicode 16.029464518.16861825891444
Barcha belgilar — Unicode 16.0 ning barcha belgilari (nazariy jihatdan)111411220.08746284125034

Insonlar o‘ylab topgan parollar

Odamlar odatda entropiyasi yetarlicha yuqori bo‘lmagan parollar yaratadilar. Ayrim fokus ustalari tomoshabinlar o‘ylagan tasodifiydek ko‘ringan sonlarni topib, insonning ana shu xususiyatidan ko‘ngilochar maqsadda foydalanadi.

Masalan, insonlar tuzgan uch millionta sakkiz belgili parol tahlili shuni ko‘rsatdiki, «e» harfi parollarda 1,5 million marta ishlatilgan, «f» harfi esa atigi 250 000 marta. Agar taqsimot bir tekis bo‘lsa, har bir belgi 900 000 marta uchragan bo‘lardi. Eng ko‘p ishlatilgan raqam — «1», eng ko‘p uchragan harflar esa «a», «e», «o» va «r» bo‘lgan.

AQSH Milliy standartlar va texnologiyalar instituti (NIST) ingliz tilidan boshqa alifbolarga mansub belgilarni o‘z ichiga olmaydigan, inson tomonidan yaratilgan parol entropiyasini baholash uchun quyidagi algoritmni taklif qiladi:

  • birinchi belgining entropiyasi 4 bit deb olinadi;
  • keyingi yetti belgining har biri uchun entropiya 2 bit deb olinadi;
  • 9-belgidan 20-belgigacha har birining entropiyasi 1,5 bit deb olinadi;
  • 21-belgi va undan keyingi har bir belgining entropiyasi 1 bit deb olinadi;
  • parol entropiyasi barcha belgilar entropiyalari yig‘indisiga teng deb olinadi;
  • agar parolda bosh harflar va harf bo‘lmagan belgilar ishlatilsa, yig‘indiga yana 6 bit qo‘shiladi.

Ushbu algoritm bo‘yicha inson o‘ylab topgan, bosh harflar va harf bo‘lmagan belgilar qatnashmagan 8 belgili parolning entropiyasi taxminan 4+7*2=18 bitbo‘ladi. Algoritm odamlar parolni odatdagi inglizcha matn entropiyasiga teng entropiya bilan tanlaydi, degan taxminga asoslanadi.

Murakkablikning bitlardagi chegarasi

Amaliy jihatdan parollar bir vaqtning o‘zida yetarlicha murakkab va oxirgi foydalanuvchi uchun qulay bo‘lishi, shu bilan birga qasddan uyushtirilgan hujumlardan himoya qila oladigan darajada kuchli bo‘lishi kerak. Murakkab parollar oson unutiladi va ularni qog‘ozga yozib qo‘yish ehtimoli yuqoriroq, bu esa muayyan xavf tug‘diradi. Aksincha, foydalanuvchilardan parolni albatta yodda saqlash talab qilinsa, ular oddiyroq parollar tanlaydi va bu buzib kirish xavfini sezilarli oshiradi.

Ma’lumotlarni shifrlash uchun ishlatilgan kalitni barcha variantlarni sinab ko‘rish usuli bilan qidirish jarayonida ishonchlilikning ayrim mezonlari aniqlangan. Bu aynan bir xil muammo emas, chunki bunday usullar astronomik miqdordagi urinishlarni o‘z ichiga oladi, ammo natijalar parol tanlashga yordam berishi mumkin. 1999-yilda Electronic Frontier Foundation loyihasi ishtirokchilari 56 bitli DES shifrini maxsus ishlab chiqilgan apparat uskunalari yordamida bir sutkadan kam vaqt ichida buzishgan. 2002-yilda distributed.net hamjamiyati 64 bitli kalitni buzishni 4 yil, 9 oy va 23 kunda yakunlagan. 12-oktabr 2011-yilda distributed.net hamjamiyati o‘sha davrdagi imkoniyatlar bilan 72 bitli kalitni buzish uchun 124,8 yil kerakligini hisoblagan. Murakkablikning nihoyatda yuqoriligi va fizika qonunlari haqidagi bilimlarimiz bilan bog‘liq cheklovlar sababli biror raqamli kompyuter (yoki kompyuterlar majmuasi) barcha variantlarni sinab ko‘rish usulida 256 bitli shifrni buza olishini kutish qiyin. Shunga qaramay, nazariy jihatdan (Shor algoritmi) kvant kompyuterlari bunday masalalarni hal qila olishi mumkin, ammo bu amalda mumkin bo‘ladimi — noma’lum.

Demak, bundan biroz farq qiladigan boshqa masala — parolning eng maqbul murakkabligi qanday bo‘lishi kerakligi haqidagi savolga aniq javob berib bo‘lmaydi. AQSH Milliy standartlar va texnologiyalar instituti (NIST) eng yuqori darajada himoyalanish uchun entropiyasi 80 bit bo‘lgan paroldan foydalanishni tavsiya qiladi. Bunga 95 belgili alifbo (ya’ni ASCII belgilar to‘plami) asosida tuzilgan 12 belgili parol orqali erishish mumkin (12 * 6,5 bit = 78).

Murakkab parol yaratish bo‘yicha tavsiyalar

Umumiy tavsiyalar

Yaxshi parol tanlashga oid tavsiyalar parolni buzib kiruvchilar qo‘llaydigan turli usullarga nisbatan chidamliroq qilish uchun ishlab chiqilgan.

  • Tavsiya etilgan eng kam parol uzunligi 12 dan 14 belgigacha. Parolga atigi 2 belgi qo‘shish parol variantlarini 500 baravar ko‘proq oshiradi (alifbodagi belgilar sonini 18 taga oshirish bilan taqqoslaganda).
  • Imkon bo‘lsa, tasodifiy parollarni avtomatik yaratish tavsiya etiladi.
  • Lug‘atdagi so‘zlar («password»), takrorlanadigan harf birikmalari («passpass»), harf yoki raqam ketma-ketliklari («aaa», «123»), taxalluslar (niklar), ismlar (o‘z ismi, qarindoshlar ismlari), uy hayvonlarining nomlari, romantik munosabatlarga oid ishoralar (hozirgi yoki o‘tmishdagi), tarjimayi hol ma’lumotlari qatnashgan parollardan saqlanish tavsiya etiladi.
  • Tizim ruxsat bersa, parol tarkibiga raqamlar va boshqa belgilarni kiritish tavsiya etiladi.
  • Imkon bo‘lsa, bosh va kichik harflardan birgalikda foydalanish tavsiya etiladi. Biroq 1-bandga qarang: Shift tugmasini kerakli joylarda qayta-qayta bosib qo‘yib yuborishdan ko‘ra parolga qo‘shimcha so‘z kiritish yaxshiroq bo‘lishi mumkin.
  • Turli saytlar yoki maqsadlar uchun bir xil paroldan foydalanmaslik tavsiya etiladi.
  • Parol sifatida murakkab belgilar ketma-ketligini ifodalovchi ma’noli ma’lumotlardan ham foydalanish mumkin. Masalan, avtomobil davlat raqamlari, domofon kodlari, kimyoviy va fizik formulalar, shaxmat yurishlari yozuvi va hokazo.

Ayrim tavsiyalar parolni hech qayerga yozmaslikni maslahat beradi. Boshqa tavsiyalarda esa foydalanuvchi parol bilan himoyalangan ko‘plab tizimlardan foydalanishi zarurligi hisobga olinib, parollar ro‘yxati ishonchli joyda saqlanishi sharti bilan ularni yozib qo‘yish ma’qullanadi.

Zaif parollarga misollar

Bir-biriga o‘xshash ayrim parollar boshqalaridan zaifroq bo‘ladi. Masalan, lug‘atdagi oddiy so‘zdan iborat parol bilan harflari o‘xshash ko‘rinishdagi raqamlarga almashtirilgan so‘zdan tuzilgan parol (masalan, «о» o‘rniga «0», «ч» o‘rniga «4») o‘rtasidagi farq parolni buzadigan qurilmaga bor-yo‘g‘i bir necha soniya qo‘shimcha vaqt talab qilishi mumkin. Bunday almashtirish parol murakkabligini juda oz oshiradi. Quyidagi misollarda zaif parollarni tuzishning turli yo‘llari ko‘rsatilgan. Bu usullar sodda andozalarga asoslanganligi sababli hosil bo‘ladigan parollarning entropiyasi past, ularni topish esa oson bo‘ladi.

  • Standart parollar: «password», «default», «admin», «guest» va boshqalar. Standart parollar ro‘yxati internetda keng tarqalgan.
  • Lug‘atdagi so‘zlar: «chameleon», «RedSox», «sandbags», «bunnyhop!», «IntenseCrabtree» va boshqalar, shu jumladan ingliz tilidan boshqa tillar lug‘atlaridagi so‘zlar.
  • Raqam qo‘shilgan so‘zlar: «password1», «deer2000», «ivan1234» va boshqalar. Bunday parollar juda tez topiladi.
  • Harflari almashtirilgan so‘zlar: «p@ssw0rd», «l33th4x0r», «g0ldf1sh» va boshqalar. Bunday parollarni avtomatik tarzda qisqa vaqt ichida tekshirish mumkin.
  • Ikki so‘zdan tuzilgan birikmalar: «crabcrab», «stopstop», «treetree», «passpass» va boshqalar.
  • Klaviaturada keng tarqalgan ketma-ketliklar: «qwerty», «12345», «asdfgh», «fred» va boshqalar.
  • Hammaga ma’lum raqamlar ketma-ketligi: «911», «314159…», «271828…», «112358…» va boshqalar.
  • Shaxsiy ma’lumotlar: «ivpetrov123», «1/1/1970», telefon raqami, foydalanuvchi ismi, soliq to‘lovchining identifikatsiya raqami (STIR), manzil va boshqalar.

Parol zaif bo‘lib chiqishining yana ko‘plab sabablari bor; bunga ayrim hujum usullarining xususiyatlari ham ta’sir qiladi. Asosiy tamoyil shuki, parol aqlli ko‘ringan andoza yoki shaxsiy ma’lumotlarga emas, yuqori entropiyaga asoslanishi kerak. Onlayn xizmatlar ko‘pincha parolni tiklash imkoniyatini beradi. Xaker bundan foydalanib parolni bilib olishi mumkin. Tiklash savoliga topish qiyin bo‘lgan javob tanlash parolni himoya qilishga yordam beradi.

Parollar siyosati

Parol yaratish siyosati — quyidagilarga qaratilgan qoidalar to‘plami:

  • foydalanuvchilarga topish qiyin bo‘lgan parol tuzishda yordam berish;
  • parollar maqsadli foydalanuvchilar guruhiga mos bo‘lishini ta’minlash;
  • foydalanuvchilarga parollardan foydalanish va ularni saqlash bo‘yicha tavsiyalar berish.

Ayrim siyosatlar quyidagilarni talab qiladi:

  • yo‘qolgan yoki oshkor bo‘lgan, shuningdek belgilangan muddatdan uzoq ishlatilgan bo‘lishi mumkin bo‘lgan har qanday parolni almashtirish;
  • har bir parolda belgilangan andozaga mos belgilar bo‘lishi.

Paroldan foydalanish muddatini cheklash quyidagilarni ta’minlashga xizmat qiladi:

  • tajovuzkorda parolni buzish uchun yetarli vaqt bo‘lmasligi; masalan, agar parolni buzish vaqti 100 kundeb baholansa, parolning amal qilish muddati 100 kundan kam qilib belgilanadi;;
  • parol oshkor bo‘lgan taqdirda tajovuzkorning tizimdan foydalanish vaqti cheklanadi.

Parol yaratish va undan foydalanish

Eng qiyin buziladigan parol tasodifiy belgilardan tashkil topgan paroldir, hatto uning uzunligi va ruxsat etilgan belgilar to‘plami ma’lum bo‘lsa ham. Entropiyasi yuqori bo‘lgan tasodifiy parolni eslab qolish qiyin va barcha variantlarni sinab ko‘rish orqali topish ham ko‘p vaqt oladi. Murakkab parol yaratish talabi unutuvchan foydalanuvchilarni parollarini qog‘ozga, mobil telefonlarga, cho‘ntak kompyuterlariga (PDA)yozib qo‘yishga yoki boshqa foydalanuvchilarga aytishga undashi mumkin. Bryus Shnayer parollarni yozib qo‘yishni tavsiya etadi.

Endi odamlar lug‘at asosidagi hujumlardan ishonchli himoyalana oladigan darajada yaxshi parollarni eslab qola olmaydi. Shuning uchun yodda saqlashga haddan tashqari murakkab parol tanlab, uni yozib qo‘yish ancha xavfsizroq bo‘ladi. Hammamiz kichik bir qog‘oz parchasini bemalol asray olamiz. Men odamlarga parollarini kichik qog‘ozga yozib, boshqa qimmatli qog‘ozlari bilan birga hamyonida saqlashni tavsiya qilaman.

— Bryus Shnayer, 2005

Eslab qolish usullari

Parol siyosatlarida ba’zan odamlarga parollarni eslab qolishga yordam beradigan quyidagi usullar tavsiya etiladi:

  • Yodda saqlash uchun mnemonik parollar tuzish — yodda qoladigan iboralar o‘ylab topib, ulardan parol tuzishda foydalanish; masalan, esda qolgan iboradagi so‘zlarning bosh harflaridan parol tuzish; bosh harflar o‘rniga, masalan, bo‘g‘inlardan foydalanish ham mumkin. Foydalanuvchi mnemonik iborani eslab, parolni ham yodiga tushira oladi;
  • keyin yaratiladigan mnemonika — avval tasodifiy parol tuzib, so‘ng uni esga tushirishga yordam beradigan ibora o‘ylab topish; ibora mantiqli bo‘lishi shart emas, faqat yodda qolsa yetarli;
  • andoza asosida parol tuzish; bunda har qanday andoza tajovuzkorga parolni avtomatik yoki boshqa yo‘l bilan topishni osonlashtirishini unutmaslik lozim.

Parollarni himoyalash

Odatda odamlarga parollarini hech qachon hech qayerga yozmaslik va turli hisoblar uchun bir xil parol ishlatmaslik tavsiya etiladi. Shunga qaramay, oddiy foydalanuvchining o‘nlab hisoblari bo‘lishi va u barcha hisoblarda bitta paroldan foydalanishi mumkin. Ko‘p parolni yodda saqlamaslik uchun maxsus dasturiy ta’minot — parol menejeridan foydalanish mumkin; u parollarni shifrlangan holda saqlaydi. Parolni qo‘lda shifrlab, shifrlangan matnni qog‘ozga yozib qo‘yish, bunda uni ochish usuli va kalitini yodda saqlash ham mumkin. Yana oddiy hisoblarning parollarini biroz o‘zgartirib ishlatish, muhim hisoblar uchun esa bir-biridan farq qiladigan murakkab parollar tanlash mumkin. Bunga misol — internet-banking.

Parol menejerlari

Parol menejeri — kompyuter dasturi, u foydalanuvchiga ko‘plab parollardan foydalanish imkonini beradi va saqlangan parollarga kirish uchun bitta parol kiritishni talab qilishi mumkin. Tabiiyki, parol menejeriga kirish paroli imkon qadar murakkab bo‘lishi va hech qayerga yozib qo‘yilmasligi kerak.

Havolalar