Kriptografik hujum

Kriptoanaliz (so‘zining kelib chiqishi: qadimgi yunoncha κρυπτός «yashirin» + «tahlil») — shifrni yechish uchun mo‘ljallangan kalitsiz shifrlangan axborotni ochish usullarini o‘rganuvchi fan, shuningdek, shifrni yechish jarayonining o‘zi.

Ko‘p hollarda kriptoanaliz deganda shifrlash kalitini aniqlash tushuniladi. Kriptoanaliz, shuningdek, zaifliklarni kriptografik algoritmlarda yoki protokollarda aniqlash usullarini ham o‘z ichiga oladi.

Muayyan shifrni kriptoanaliz usullari yordamida ochishga urinish ushbu shifrga qarshi kriptografik hujum deb ataladi. Shifrni muvaffaqiyatli ochish bilan yakunlangan kriptografik hujum «shifrni buzish» yoki «shifrni ochish» deyiladi.

Bu atamani amerikalik kriptograf Uilyam F. Fridman 1920-yilda o‘zining «Kriptoanaliz elementlari» kitobida muomalaga kiritgan.

Dastlab kriptoanaliz usullari tabiiy tildagi matnlarning lingvistik qonuniyatlariga asoslangan va faqat qalam hamda qog‘oz yordamida qo‘llanilgan. Vaqt o‘tishi bilan kriptoanalizda sof matematik usullarning ahamiyati ortib bordi; ularni amalga oshirishda maxsus kriptoanalitik kompyuterlardan foydalaniladi.

Kriptoanaliz tarixi

Kriptoanalizning eng dastlabki tavsiflaridan biri berilgan qo‘lyozma — Al-Kindiy asarining birinchi sahifasi

Kriptoanaliz kriptografiya bilan birga rivojlanib bordi: yangi va mukammalroq shifrlar avval buzilgan kodlash tizimlari o‘rnini egalladi, biroq kriptoanalitiklar ham bu tizimlarni buzishning yanada murakkab usullarini ishlab chiqdilar. Kriptografiya va kriptoanaliz bir-biri bilan uzviy bog‘liq: buzishga chidamli tizim yaratish uchun unga qarshi qo‘llanishi mumkin bo‘lgan barcha hujum usullarini hisobga olish kerak.

Klassik kriptoanaliz

Kriptoanaliz atamasi nisbatan yaqinda paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, shifrni buzishning ayrim usullari bundan minglab yillar oldin ixtiro qilingan. Kriptoanaliz haqidagi eng qadimgi yozma manbalardan biri — «Kriptografik xabarlarni deshifrlash haqidagi qo‘lyozma» asari bo‘lib, uni arab olimi Al-Kindiy IX asrdayoq yozgan. Ushbu ilmiy asarda chastotaviy tahlil usuli ta’riflangan.

Chastotaviy tahlil — klassik o‘rin almashtirish yoki belgilarni almashtirish shifrlarining aksariyatini buzishning asosiy vositasidir. Bu usul ochiq matnda ham, shifrmatnda ham alohida belgilar va ular ketma-ketligining muayyan statistik taqsimoti mavjud degan taxminga asoslanadi. Shifrlash va deshifrlash jarayonida belgilar almashtirilsa ham, ushbu taqsimotning xususiyati saqlanib qoladi. Shifrlangan xabar yetarlicha uzun bo‘lsa, bir alifboli shifrlarni chastotaviy tahlil orqali oson buzish mumkin. Agar tildagi biror harfning uchrash chastotasi shifrmatndagi muayyan belgining uchrash chastotasiga taxminan teng bo‘lsa, bu belgi aynan o‘sha harfni ifodalashi ehtimoli yuqori. Chastotaviy tahlilning eng sodda namunasi — matndagi har bir belgining sonini sanash, keyin uni matndagi barcha belgilar soniga bo‘lish va natijani yuzga ko‘paytirib, foizda ifodalash. So‘ng olingan foizlar dastlabki matn yozilgan deb taxmin qilinayotgan til harflarining ehtimollik taqsimoti jadvali bilan solishtiriladi.

XV–XVI asrlarda Yevropada ko‘p alifboli almashtirish shifrlari yaratildi va rivojlantirildi. Ularning eng mashhuri fransuz diplomati Blez de Vijener nomi bilan bog‘liq shifr bo‘lib, unda turli siljish qiymatlariga ega bir nechta Sezar shifri ketma-ket qo‘llanadi. Uch asr davomida Vijener shifri kriptografik jihatdan mutlaqo mustahkam deb hisoblangan. Ammo 1863-yilda Fridrix Kasiski bu shifrni buzishning o‘z usulini taklif qildi. Kasiski usulining asosiy g‘oyasi quyidagicha: agar ochiq matndagi ikkita bir xil belgilar ketma-ketligi orasidagi matn bo‘lagining uzunligi kalit so‘z uzunligiga karrali bo‘lsa, shifrlash natijasida bu ketma-ketliklar shifrmatnning bir xil bo‘laklariga aylanadi. Amalda bu shifrmatnda uch yoki undan ortiq belgidan iborat bir xil bo‘laklar uchrasa, ular ochiq matndagi bir xil bo‘laklarga mos kelishi ehtimoli yuqori ekanini anglatadi. Kasiski usuli quyidagicha qo‘llanadi: shifrmatndan uzunligi kamida uchta belgidan iborat bir xil bo‘laklar juftligi topiladi, so‘ng ularning boshlanish pozitsiyalari orasidagi masofa, ya’ni belgilar soni hisoblanadi. Barcha bir xil bo‘laklar juftligini tahlil qilish natijasida d1, d2, d3,… masofalar to‘plami hosil bo‘ladi. Kalit so‘zning uzunligi ushbu masofalarning har biriga va, demak, ularning eng katta umumiy bo‘luvchisiga ham bo‘luvchi bo‘ladi.

Kriptoanaliz rivojining keyingi bosqichi rotorli shifrlash mashinalari ixtirosi bilan bog‘liq. Masalan, Artur Sherbius Enigma mashinasini ixtiro qilgan. Bunday qurilmalarning maqsadi shifrmatnda takrorlanuvchi bo‘laklar sonini kamaytirish edi, chunki ularning uchrash statistikasi Vijener shifrini buzishda qo‘llanilgan. Polshalik kriptoanalitiklar natsistlar Germaniyasi ishlatgan Enigma turi uchun deshifrlash mashinasi prototipini yaratishga muvaffaq bo‘ldilar. Mashina «Bomba» deb nomlandi, chunki ishlaganda soatning chiqillashiga o‘xshash tovush chiqargan. Keyinchalik u takomillashtirilib, ingliz kriptoanalitiklari tomonidan qo‘llanildi.

Zamonaviy kriptoanaliz

Yangi shifrlash usullari rivojlangani sari matematikaning ahamiyati ortib bordi. Masalan, chastotaviy tahlil bilan shug‘ullanuvchi kriptoanalitik tilshunoslikni ham, statistikani ham bilishi kerak. Enigma kriptoanaliziga oid nazariy ishlarni esa asosan matematiklar, jumladan, Alan Metison Tyuring bajargan. Shu bilan birga, matematika tufayli kriptografiya shu qadar taraqqiy etdiki, shifrni buzish uchun zarur bo‘lgan oddiy matematik amallar soni astronomik miqdorlarga yetdi. Zamonaviy kriptografiya bir paytlar ishlatilgan, qalam va qog‘oz bilan buzish mumkin bo‘lgan eski usullarga qaraganda kriptoanalizga ancha chidamli. Nazariy kriptoanaliz zamonaviy shifrlarni samarali buzishga endi qodir emasdek tuyulishi mumkin. Biroq tarixchi Devid Kan agentlikning 50 yilligi munosabati bilan yozgan maqolasida Milliy xavfsizlik agentligi haqida shunday deydi:

«Bugungi kunda yuzlab kompaniyalar kriptoanalizning ma’lum usullaridan hech biri bilan buzib bo‘lmaydigan turli kriptotizimlarni taklif qilmoqda. Darhaqiqat, bunday tizimlar hatto tanlab olingan ochiq matnga asoslangan hujumga ham chidamli: ya’ni ochiq matnni unga mos shifrmatn bilan solishtirish boshqa xabarlarni deshifrlashga imkon beradigan kalitni aniqlashga yordam bermaydi. Shunday qilib, ma’lum ma’noda kriptoanaliz o‘lgandek. Lekin bu hali yakun emas. Kriptoanaliz o‘lgan bo‘lishi mumkin, ammo majoziy ma’noda aytganda, mushukning terisini shilishning bir necha yo‘li bor».

Keyin u o‘z maqolasida an’anaviy kriptoanaliz usullarining o‘rnini bosayotgan yo‘nalishlar sifatida ma’lumotlarni tutib olish, yashirin tinglash qurilmalarini o‘rnatish, yon kanallar orqali hujum qilish va kvant kompyuterlarini tilga oladi. 2010-yilda Milliy xavfsizlik agentligining sobiq texnik direktori Brayan Snou tijorat kriptografiyasi razvedka xizmatlari foydalanadigan texnologiyalar darajasiga deyarli yetganini va endi ikkala tomon ham «allaqachon to‘liq o‘rganilgan sohada juda sekin olg‘a siljiyotganini» ta’kidladi.

Shunga qaramay, kriptoanalizni hisobdan chiqarishga hali erta. Birinchidan, maxsus xizmatlar qo‘llaydigan kriptoanaliz usullari qanchalik samarali ekani noma’lum. Ikkinchidan, zamonaviy kompyuter kriptografiyasi shakllangan va takomillashgan yillar davomida nazariy hamda amaliy kriptografik primitivlarga nisbatan ko‘plab e’tirozlar bildirilgan:[manba 5305 kundan beri ko‘rsatilmagan]

  • 1998-yilda shifrmatnga asoslangan hujumlarga nisbatan blokli MADRYGA shifrining zaifligi aniqlandi. U 1984-yilda taklif etilgan, biroq keng tarqalmagan;
  • ilmiy hamjamiyat tomonidan uyushtirilgan, ko‘pchiligi amalda bajarilgan bir qator hujumlar FEAL blokli shifrining ishonchliligini butunlay yo‘qqa chiqardi. Bu shifr DES o‘rniga standart shifrlash algoritmi sifatida taklif qilingan, biroq u ham keng tarqalmagan;
  • keng tarqalgan hisoblash vositalari yordamida oqimli shifrlar A5/1, A5/2, blokli shifr CMEA va DECT shifrlash standarti kabi mobil va simsiz telefon aloqasini himoyalashda ishlatiladigan tizimlarni bir necha soat yoki daqiqa ichida, ba’zan esa real vaqt rejimida buzish mumkinligi ham aniqlangan;
  • barcha variantlarni ketma-ket sinash hujumi ayrim amaliy himoya tizimlarini, masalan, CSS — DVD disklaridagi raqamli media kontentni himoyalash tizimini buzishga yordam bergan.

Shunday qilib, hozirgi eng ishonchli shifrlar Enigmaga qaraganda kriptoanalizga ancha chidamli bo‘lsa-da, axborotni himoyalashning keng sohasida kriptoanaliz hamon muhim o‘rin tutadi.

Kriptoanaliz usullari

Bryus Shnayer kriptoanalizning 4 ta asosiy va 3 ta qo‘shimcha usulini ajratib ko‘rsatgan. Bunda u kriptoanalitik shifrlash algoritmini biladi deb faraz qiladi (Kerkgofs tamoyiliga muvofiq):

Kriptoanalizning asosiy usullari

  1. Shifrmatnga asoslangan hujum.
  2. Ochiq matnlarga asoslangan hujum va ularga mos shifrmatnlardan foydalanish.
  3. Tanlab olingan ochiq matnga asoslangan hujum (shifrlanadigan matnni tanlash imkoniyati).
  4. Moslashuvchan tanlangan ochiq matnga asoslangan hujum.

Kriptoanalizning qo‘shimcha usullari

  1. Tanlab olingan shifrmatnga asoslangan hujum.
  2. Tanlab olingan kalitga asoslangan hujum.
  3. Majburlashga asoslangan kriptoanaliz.

Kriptoanalizning asosiy usullari

Hujum uchun asos: shifrmatn

Faraz qilaylik, kriptoanalitikda bir xil shifrlash algoritmi yordamida hosil qilingan bir nechta shifrmatn bor. Bunday vaziyatda u faqat shifrmatnga asoslangan hujumni amalga oshira oladi. Hujumning maqsadi mavjud shifrmatnlarga mos keladigan imkon qadar ko‘proq ochiq matnlarni, yaxshisi, shifrlashda ishlatilgan kalitni topishdir.

Bunday hujum uchun kirish ma’lumotlarini kriptoanalitik shifrlangan xabarlarni oddiy tutib olish orqali qo‘lga kiritishi mumkin. Agar xabarlar ochiq aloqa kanali orqali uzatilsa, ma’lumot yig‘ish nisbatan oson bo‘ladi. Faqat shifrmatnga asoslangan hujumlar eng zaif va eng noqulay usullar hisoblanadi.

Ochiq matnlar va ularga mos shifrmatnlarga asoslangan hujum

Faraz qilaylik, kriptoanalitikda nafaqat shifrmatnlar, balki ularga mos ochiq matnlar ham bor.

Bunda vazifa ikki xil qo‘yilishi mumkin:

  1. Ochiq matnni shifrmatnga aylantirishda qo‘llangan kalitni topish.
  2. Shu kalit yordamida shifrlangan istalgan xabarni deshifrlay oladigan algoritm yaratish.

Bunday hujumda ochiq matnlarni qo‘lga kiritish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ularni turli manbalardan olish mumkin. Masalan, faylning kengaytmasiga qarab uning mazmunini taxmin qilish mumkin.

Yozishmalar shifri buzilayotgan bo‘lsa, xat quyidagi tuzilishga ega deb taxmin qilish mumkin:

  • «salomlashish»;
  • «asosiy matn»;
  • «xayrlashishdagi odob ifodasi»;
  • «imzo».

Shu sababli hujumni «salomlashish»ning turli variantlarini (masalan, «Assalomu alaykum!», «Xayrli kun!» va hokazo) va/yoki «xayrlashishdagi odob ifodasi»ni (masalan, «Hurmat bilan», «Samimiy hurmat bilan» va hokazo) tanlash orqali tashkil etish mumkin. Bu hujum faqat shifrmatnga asoslangan hujumdan kuchliroqdir.

Tanlab olingan ochiq matnga asoslangan hujum

Bu turdagi hujumni amalga oshirish uchun kriptoanalitikda faqat bir qancha ochiq matnlar va ulardan olingan shifrmatnlar bo‘lishining o‘zi yetarli emas. U bir nechta ochiq matnni o‘zi tanlab, ularni shifrlash natijasini ham olishi kerak.

Kriptoanalitikning maqsadi ochiq matnga asoslangan hujumdagidek: shifrlash kalitini topish yoki shu kalit uchun deshifrlash algoritmini yaratish.

Bunday hujum uchun kirish ma’lumotlarini, masalan, quyidagi yo‘l bilan olish mumkin:

  1. Odatda shifrlashdan foydalanadigan foydalanuvchilardan birining nomidan shifrlanmagan soxta xabar yaratib, yuborish.
  2. Ayrim hollarda javobda soxta xabarning mazmunidan iqtibos keltirilgan shifrlangan matn bo‘lishi mumkin.

Bunday hujumda kriptoanalitik ochiq matn bo‘laklarini o‘zi tanlay oladi. Bu esa muayyan sharoitlarda shifrlash kaliti haqida ko‘proq ma’lumot olishga yordam beradi.

Moslashuvchan tanlangan ochiq matnga asoslangan hujumlar

Bu turdagi hujum tanlab olingan ochiq matnga asoslangan hujumning yanada qulay xususiy ko‘rinishidir. Uning qulayligi shundaki, kriptoanalitik ochiq matnni tanlashdan tashqari, ilgari olingan shifrlash va undan keyingi deshifrlash natijalariga qarab keyingi qaysi matnni shifrlashni ham hal qila oladi. Boshqacha aytganda, oddiy tanlangan ochiq matn hujumida kriptoanalitik keyinchalik shifrlash uchun bitta katta matn bo‘lagini tanlaydi va shu ma’lumotlar asosida tizimni tahlil qiladi. Moslashuvchan hujumda esa u o‘ziga kerakli ma’lumotlarni yig‘ish uchun istalgan ochiq matn bo‘lagining shifrlanish natijasini olishi, so‘ng bu natijalarni shifrlashga yuboriladigan navbatdagi matn bo‘laklarini tanlashda hisobga olishi mumkin. Qayta aloqa mavjudligi moslashuvchan tanlangan shifrmatnga asoslangan hujumga yuqorida sanalgan barcha hujum turlariga nisbatan ustunlik beradi.

Kriptoanalizning qo‘shimcha usullari

Tanlab olingan shifrmatnga asoslangan hujum

Faraz qilaylik, kriptoanalitik shifrlash vositasi yoki qurilmasidan vaqtincha foydalanish imkoniga ega. Bu holda u cheklangan vaqt ichida o‘ziga ma’lum shifrmatnlarga mos ochiq matnlarni olishi mumkin, shundan so‘ng tizimni tahlil qilishga kirishadi. Bunday hujumning maqsadi shifrlash kalitini aniqlashdir.

Bu vazifani qisqacha quyidagicha ifodalash mumkin.

Berilgan: C1,P1=Dk(C1);C2,P2=Dk(C2);C3,P3=Dk(C3);…;Cn,Pn=Dk(Cn),

bu yerda Cn — n-chi mavjud shifrmatn, Pn — unga mos Cn ochiq matn, Dk — kalit yordamida deshifrlash funksiyasi k.

Topish kerak: foydalanilgan shifrlash kaliti k.

Qizig‘i shundaki, tanlab olingan shifrmatnga asoslangan hujum «Tushlik paytidagi hujum» («lunchtime attack») yoki «Tungi hujum» («midnight attack»). Masalan, «Tushlik paytidagi hujum» nomi qonuniy foydalanuvchi tushlik vaqtida deshifrlash funksiyasi mavjud kompyuterini nazoratsiz qoldirishi va kriptoanalitik bundan foydalanishi mumkinligini anglatadi.

Tanlab olingan kalitga asoslangan hujum

Nomidan farqli o‘laroq, tanlab olingan kalitga asoslangan hujum kriptoanalitik kerakli kalitni topish umidida kalitlarning hammasini oddiygina sinab chiqishini anglatmaydi. Bu hujumda kriptoanalitik bir nechta kalit ishlatiladigan shifrlash algoritmining ishlashini kuzata oladi. Dastlab u kalitlarning aniq qiymatlarini bilmaydi, lekin ular o‘rtasidagi muayyan matematik bog‘lanishdan xabardor bo‘ladi. Masalan, kriptoanalitik barcha kalitlarning oxirgi 80 biti bir xil ekanini aniqlashi mumkin, garchi bitlarning aniq qiymatlari unga noma’lum bo‘lsa ham.

Majburlashga asoslangan kriptoanaliz

Kriptoanalitik «inson omili»dan foydalanishi mumkin: ya’ni shantaj, pora, qiynoq yoki boshqa vositalar bilan shifrlash tizimi haqidagi ma’lumotni, hatto shifrlash kalitining o‘zini qo‘lga kiritishga urinadi. Masalan, majburlashga asoslangan kriptoanalizning bir turi bo‘lgan pora berish «kalitni sotib olib shifrni ochish» deb atalishi mumkin. Demak, bu usul axborot xavfsizligi tizimining tarkibiy qismi bo‘lgan insonlarning zaif tomonlariga tayanadi.

Majburlashga asoslangan kriptoanaliz tizimni buzishning juda kuchli usuli, ko‘pincha esa shifrni ochishning eng samarali yo‘li hisoblanadi.

Hujumlarning boshqa turlari

Adabiyotlar

  • Devid Kan, Milliy xavfsizlik agentligining 50 yilligiga bag‘ishlangan mulohazalar, 1-noyabr, 2002-yil.
  • Shnayer B. Kriptoanaliz // Amaliy kriptografiya. Protokollar, algoritmlar, C tilidagi dastlabki kodlar = Amaliy kriptografiya: protokollar, algoritmlar va C tilidagi dastlabki kodlar (Applied Cryptography. Protocols, Algorithms and Source Code in C). — M.: Triumf, 2002. — B. 19—22. — 816 bet. — 3000 nusxa — ISBN 5-89392-055-4.
  • Pilidi V. S. Kriptografiya. Kirish boblari. — Rostov-Don: Janubiy federal universitet, 2009. — 110 bet.
  • Aleks Biryukov va Eyal Kushilevits: Differensial kriptoanalizdan faqat shifrmatnga asoslangan hujumlargacha

Havolalar