Bio — Savar — Laplas qonuni (shuningdek Bio — Savar qonuni) — fizik qonun bo‘lib, u magnit maydon induksiyasi vektorini aniqlashga imkon beradi; bu maydon doimiy elektr toki tomonidan hosil qilinadi. U tajribada Bio va Savar tomonidan aniqlangan va umumiy ko‘rinishda Laplas tomonidan ifodalangan.
Ushbu qonunga ko‘ra, vakuumda fazoviy taqsimlangan tok zichligi tufayli, radius-vektor bilan berilgan nuqtadagi magnit induksiya quyidagiga teng (SI)
- ,
Bu yerda — hajm elementi, integrallash esa (vektor integrallash paytidagi joriy nuqtaga mos keladi). Shuningdek, magnit maydonning vektor potensiali uchun ham formula mavjud .
Bio — Savar — Laplas qonunining magnitostatikadagi o‘rni Kulon qonunining elektrostatikadagi o‘rniga o‘xshaydi. U berilgan tok taqsimoti bo‘yicha magnit maydonni hisoblashda keng qo‘llanadi.
Zamonaviy metodologiyada Bio — Savar — Laplas qonuni, odatda, magnit maydon uchun yozilgan ikkita Maksvell tenglamasining elektr maydon o‘zgarmas bo‘lgan shartdagi natijasi sifatida qaraladi.
Turli holatlarda Bio — Savar qonuni
Bio — Savar qonuni vakuumdagi toklar hosil qiladigan magnit maydonni hisoblash uchun xizmat qiladi. Uni koordinatalarga bog‘liq bo‘lmagan magnit singdiruvchanlik ga ega muhit holatida ham qo‘llash mumkin (bunda hamma joyda bilan almashtiriladi). Ammo bir jinsli bo‘lmagan magnit material mavjud bo‘lsa, formulalarni qo‘llab bo‘lmaydi, chunki ni topish uchun integrallashga ham o‘tkazuvchanlik toklarini, ham molekulyar toklarni kiritish kerak bo‘ladi, oxirgilari esa oldindan noma’lum.
Yupqa o‘tkazgich bo‘ylab oqadigan toklar uchun
O‘zgarmas tok kontur (o‘tkazgich) bo‘ylab oqsin, vakuumda joylashgan esa maydon izlanayotgan nuqta bo‘lsin. U holda magnit maydon induksiyasi bu nuqtada quyidagi integral bilan ifodalanadi (SI birliklar tizimida)
- ,
bu yerda kvadrat qavslar bilan vektor ko‘paytma belgilanadi, — kontur nuqtalarining holati , — kontur elementining vektori (tok shu yo‘nalishda oqadi); — magnit doimiysi.
Vektor potensial quyidagi integral bilan beriladi (SI)
- .
Kontur tarmoqlangan bo‘lishi mumkin. Bunday holda yuqorida keltirilgan ifodani har bir tarmoq bo‘yicha yig‘indi deb tushunish kerak; har bir tarmoq uchun yig‘indi had keltirilgan ko‘rinishdagi integral bo‘ladi. Oddiy (tarmoqlanmagan) kontur uchun (hamda zaryadlar to‘planmasligini nazarda tutuvchi magnitostatika yaqinlashuvi shartlari bajarilganda) tok barcha kontur uchastkalarida bir xil bo‘ladi va integral belgisidan tashqariga chiqarilishi mumkin.
Magnit induksiya vektorini topish kerak bo‘lgan nuqtani sanoq boshi deb olsak, u holda va formula biroz soddalashadi:
- ,
bu yerda — tokli o‘tkazgich egri chizig‘ini tavsiflovchi vektor , — , o‘tkazgich elementi hosil qiladigan magnit induksiya vektori .
Yo‘nalish quyidagi vektorlar yotgan tekislikka perpendikulyar: va . Magnit induksiya vektorining yo‘nalishini o‘ng vint qoidasiga ko‘ra aniqlash mumkin: vint kallagining aylanish yo‘nalishi ni belgilaydi, agar parmaning ilgarilanma harakati elementdagi tok yo‘nalishiga mos kelsa. Vektor moduli quyidagi ifoda bilan aniqlanadi (SI)
bu yerda — vektor (o‘tkazgich elementidan maydon izlanayotgan nuqtaga o‘tkazilgan radius-vektor) va o‘tkazgich elementi orasidagi burchak.
Cheksiz uzun to‘g‘ri simning maydoni
Tokli cheksiz uzun to‘g‘ri o‘tkazgich hosil qiladigan magnit maydonni topamiz. Tok , o‘tkazgichdan masofada joylashgan nuqtadagi maydon izlanadi. Sanoq boshini magnit induksiya izlanayotgan P nuqtaning sim o‘qiga tushirilgan proyeksiyasi joyida tanlaymiz. Shunda maydonni hosil qiluvchi tok elementining radius-vektori (to‘g‘ri chiziq kesmasi elementiga tegishli) quyidagicha yoziladi: , bunda , P nuqtaning radius-vektori esa Bio — Savar formulasiga ko‘ra,
- ,
chunki — sim simmetriya o‘qi bo‘lgan aylana bo‘ylab yo‘nalgan birlik vektor, . Butun sim hosil qiladigan maydonni topish uchun quyidagi integral hisoblanadi: , quyi chegara , yuqori chegara :
- ,
chunki integral ga teng (integralni hisoblashda almashtirish kiritiladi). Natija ayni geometriya uchun qulayroq bo‘lgan boshqa usul — o‘zgaruvchan maydonlar bo‘lmaganda Maksvell tenglamasining magnit maydon kuchlanganligi uchun integral shaklidan olingan natija bilan mos keladi: . Integrallash konturi sifatida radiusi bo‘lgan aylana tanlansa, simmetriya tufayli maydon uning barcha nuqtalarida bir xil kattalikka ega bo‘ladi va urinma bo‘ylab yo‘naladi (, ). Shunda integrallash natijasida hosil bo‘ladi, bundan kelib chiqadi. Demak, vakuum uchun (magnit singdiruvchanligi bo‘lgan bir jinsli magnit muhitda esa o‘rniga ).
Halqaning markazida va o‘qi bo‘ylab maydon
Radiusi bo‘lgan va undan tok oqayotgan halqa o‘ramining markazidagi magnit maydonni topamiz. Sanoq boshini magnit induksiya izlanayotgan nuqta bilan ustma-ust joylashtiramiz. Radius-vektor maydonni hosil qiluvchi tok elementining (halqa yoyining elementi) quyidagicha yoziladi: , bu yerda — halqa tekisligida markazdan tashqariga yo‘nalgan birlik vektor. Yoy elementi quyidagicha yoziladi: , bu yerda — aylanaga urinma bo‘ylab yo‘nalgan birlik vektor. Bio — Savar formulasiga ko‘ra,
- ,
chunki — halqa o‘qi bo‘ylab yo‘nalgan birlik vektor. Alohida element emas, butun halqa hosil qiladigan maydonni topish uchun integrallash kerak. Natija:
- ,
chunki integral shunchaki aylana uzunligiga teng: .
Radiusi bo‘lgan halqa o‘ramidan tok oqayotganda, o‘ram tekisligidan masofadagi o‘q bo‘ylab magnit maydonni hisoblash quyidagi natijani beradi:
Agar ta o‘ramdan iborat halqa yetarlicha zich o‘ralgan, ya’ni o‘ram uzunligini e’tiborga olmasa ham bo‘ladigan darajada kichik bo‘lsa, yuqorida keltirilgan formulalarni ga ko‘paytirish kerak. Agar uzun g‘altak (solenoid) uzunligi bo‘lsa (g‘altak uzunligi radiusidan ancha katta ), o‘ramlar soni va, demak, o‘rash zichligi (uzunlik birligiga to‘g‘ri keladigan o‘ramlar soni) bo‘lsa, g‘altak markazidagi maydon uning ko‘ndalang kesimi bo‘ylab deyarli bir jinsli bo‘ladi va quyidagiga teng:
G‘altak chetida maydon uning ko‘ndalang kesimi bo‘ylab bir jinsli bo‘lmaydi va g‘altak o‘qi ustidagi nuqtada quyidagiga teng bo‘ladi:
Sirt va hajm toklar uchun
Magnit maydon manbai hajm bo‘ylab taqsimlangan toklar (A/м2) bo‘lib, ular koordinatalarga bog‘liq tok zichligi vektori bilan tavsiflangan bo‘lsa, magnit induksiya uchun Bio — Savar qonuni formulasi va vektor potensial formulasi quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi (SI)
- ,
bu yerda — hajm elementi, integrallash esa butun fazo bo‘yicha (yoki bo‘lgan barcha sohalar bo‘yicha) bajariladi (vektor integrallash paytida joriy nuqtaga mos keladi (elementning joylashuviga ).
Magnit maydon manbai tok (А/м), biror sirt bo‘ylab oqadigan tok bo‘lgan holatda,
- ,
bu yerda — tok o‘tayotgan sirtning yuza elementi bo‘lib, integrallash aynan shu sirt bo‘yicha bajariladi.
Magnitostatikada qonunning nazariy o‘rni
Elektromagnetizm ta’limotining zamonaviy bayonida Bio — Savar — Laplas qonuni, odatda, ikkita Maksvell tenglamasi elektr maydon o‘zgarmas bo‘lgan shartda magnit maydon uchun yozilgan tenglamalarning natijasi sifatida qaraladi va matematik o‘zgartirishlar orqali ulardan keltirib chiqariladi. Bu yondashuvda Maksvell tenglamalari yanada fundamental, postulat sifatida qabul qilinadigan qoidalar hisoblanadi. Bunga, jumladan, Bio — Savar formulasini vaqtga bog‘liq maydonlarning umumiy holatiga oddiy tarzda umumlashtirib bo‘lmasligi ham sababdir.
Biroq tarixan Bio — Savar qonuni Maksvell tenglamalaridan oldin paydo bo‘lgan va keyingi tenglamalarni shakllantirish uchun tajribaviy asoslardan biri bo‘lgan. Ushbu qonunning yaratilishiga zamin bo‘lgan ishlar Amper tajribalari tok o‘tayotgan o‘tkazgichlarning o‘zaro kuch ta’sirini o‘rganishga qaratilgan edi. Bu o‘zaro ta’sirni «magnit maydon» iborasini umuman ishlatmasdan ham tasvirlash mumkin, biroq asta-sekin toklarning o‘zaro ta’sirini bir tokning boshqa tok hosil qilgan maydon bilan ta’sirlashuvi sifatida talqin qilish shakllandi. Bu quyidagi tengliklar bilan ifodalanadi:
- ,
bu yerda va — radius-vektorlar bo‘lib, ular o‘tkazgichlarning uzunlik elementlari hisoblanadi: va , — elementining (u hosil qiladigan maydoni nuqtada hosil bo‘ladi) elementiga ta’sir etuvchi kuchdir. Aslida, shu jarayonda «magnit maydon» mustaqil fizik mohiyat sifatida ajralib chiqdi va kuchni emas, aynan maydonni aniqlash masalasi yuzaga keldi. Bu ishlarda 1820-yilda ishtirok etdilar: Bio va Savar, maydonning umumiy formulasini esa Laplas taklif qildi. U, shuningdek, Bio — Savar qonuni yordamida harakatlanayotgan nuqtaviy zaryadning maydonini hisoblash mumkinligini ko‘rsatdi (bunda bitta zaryadlangan zarraning harakati tok deb qaraladi). O‘sha davr yondashuvida aynan shu qonun boshlang‘ich tamoyil hisoblangan.
Rasmiy nuqtayi nazardan, magnitostatika holatida ikkala yondashuvni ham teng huquqli deb hisoblash mumkin. Ya’ni, qaysi birini boshlang‘ich qoida, qaysi birini esa natija deb e’lon qilish aksiomatik tizimni tanlashga bog‘liq; magnitostatika uchun har ikkala tanlov ham birdek asosli va deyarli bir xil qulaylikka ega. Biroq yuqorida aytilganidek, hozirda Maksvell tenglamalariga asoslangan yondashuv ustunlik qiladi.
Bio — Savar — Laplas qonunini boshqa usulda ham keltirib chiqarish mumkin. Bunda harakatlanuvchi sanoq tizimidan, unda faqat zaryadlar tizimining elektr maydoni mavjud bo‘ladi, harakatsiz sanoq tizimiga o‘tishda elektromagnit maydon tenzori komponentalarining Lorens almashtirishidan foydalaniladi. Bunda Bio — Savar qonunidagi magnit maydon nisbiy xatolik bilan aniqlanadi; xatolikning tartibi , bu yerda — yorug‘lik tezligi, — dreyf tezligi bo‘lib, u tok zichligi tarkibiga kiruvchi zaryadlangan zarralarga tegishli: .
Amaliy hisob-kitoblarda Bio — Savar — Laplas qonuni magnitostatikada xuddi Kulon qonuni elektrostatikadagi kabi vazifani bajaradi.
Qonunni Maksvell tenglamalaridan keltirib chiqarish
Bio — Savar — Laplas qonunini Maksvell tenglamalaridan statsionar maydon uchun keltirib chiqarish mumkin. Bunda vaqt bo‘yicha hosilalar 0 ga teng bo‘ladi, shu sababli vakuumdagi maydon tenglamalari quyidagi ko‘rinishni oladi (SI)
- ,
bu yerda — fazodagi tok zichligi, — elektr doimiysi, — zaryad zichligi. Bunda elektr va magnit maydonlar bir-biridan mustaqil bo‘ladi.
Magnit maydonning vektor potensialidan foydalanamiz (). Tenglamalarning kalibr invariantligi vektor potensialga bitta qo‘shimcha shart qo‘yish imkonini beradi: Qo‘sh rotorni uchun yozilgan tenglamada vektor analiz formulasidan foydalanib ochib yozsak, potensial uchun esa Puasson tenglamasi turidagi tenglama hosil qilamiz:
Uning xususiy yechimi quyidagi integral bilan beriladi, u Nyuton potensialiga o‘xshaydi:
- .
Shunda magnit maydon quyidagi integral orqali aniqlanadi:
- ,
U shaklan Bio — Savar — Laplas qonuniga o‘xshaydi. Bu moslikni to‘liq qilish uchun umumlashgan funksiyalardan foydalanib, bo‘sh fazodagi tokli o‘ramga mos keladigan fazoviy tok zichligini yozish kerak. Butun fazo bo‘yicha integrallashdan o‘ram bo‘ylab va unga ortogonal tekisliklar bo‘yicha takroriy integrallashga o‘tib, shuningdek, ekanini hisobga olsak, tokli o‘ram maydoni uchun Bio — Savar — Laplas qonunini hosil qilamiz.
Adabiyotlar
- Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — 4-nashr, stereotip. — M.: Fizmatlit; MFTI nashriyoti, 2004. — Jild III. Elektr. — 656 b. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5..
- Landau L. D., Lifshits E. M. Maydon nazariyasi. — 7-nashr, tuzatilgan. — M.: Nauka, 1988. — 512 b. — («Nazariy fizika», jild II). — ISBN 5-02-014420-7.