Yorug‘lik nuri geometrik optikada — chiziq, u bo‘ylab yorug‘lik energiyasi uzatiladi. Aniq ta’rif bo‘lmasa-da, ko‘rgazmaliroq qilib, yorug‘lik nurini ko‘ndalang o‘lchami kichik bo‘lgan yorug‘lik dastasi deb atash mumkin. Har bir nuqtada yorug‘lik nuri Poynting vektoriga parallel bo‘ladi; bu vektor elektromagnit to‘lqinning energiya oqimi zichligini ifodalaydi. Izotrop muhitlarda esa bu vektorning yo‘nalishi to‘lqinning to‘lqin vektori bilan bir yo‘nalishda bo‘ladi.
Yorug‘lik nuri tushunchasi geometrik optikaning tayanch yaqinlashuvidir. Bu ta’rifda nurlanish energiyasi oqimining yo‘nalishi (yorug‘lik nurining yo‘nalishi) yorug‘lik dastasining ko‘ndalang o‘lchamlariga bog‘liq emas, deb qaraladi. Yorug‘lik to‘lqin hodisasi bo‘lgani sababli, unda difraksiya yuz beradi va natijada tor yorug‘lik dastasi faqat bitta yo‘nalishda tarqalmaydi, balki ma’lum burchak oralig‘ida yoyiladi.
Biroq yorug‘lik dastalarining xarakterli ko‘ndalang o‘lchamlari to‘lqin uzunligiga nisbatan yetarlicha katta bo‘lgan hollarda, yorug‘lik dastasining yoyilishini e’tiborga olmaslik va u faqat bitta yo‘nalishda — yorug‘lik nuri bo‘ylab tarqaladi, deb hisoblash mumkin.
To‘lqin optikasida eykonal yaqinlashuv
Yorug‘lik nuri tushunchasini yorug‘likning qat’iy to‘lqin nazariyasidan ham keltirib chiqarish mumkin; buning uchun quyidagi usul qo‘llanadi: eykonal yaqinlashuv (эйкональное приближение). Bu yaqinlashuvda yorug‘lik o‘tadigan muhitning barcha xossalari taxminan to‘lqin uzunligi tartibidagi masofalarda juda kam o‘zgaradi. Natijada, muhitdagi elektromagnit to‘lqinni mahalliy ravishda tekis to‘lqin frontining kichik bir qismi sifatida muayyan guruh tezligi vektoriga ega deb tasavvur qilish mumkin (ta’rifga ko‘ra, energiyaning ko‘chirilishi aynan shu tezlikka bog‘liq). Shunday qilib, guruh tezligining barcha vektorlari muayyan vektor maydonini hosil qiladi. Har bir nuqtada shu maydonga urinma bo‘lgan fazoviy egri chiziqlar yorug‘lik nurlari deb ataladi. Har bir nuqtada guruh tezliklari maydoniga ortogonal bo‘lgan sirtlar esa to‘lqin sirtlari deb ataladi.
Eykonal yaqinlashuvda elektromagnit to‘lqin tenglamasi o‘rniga yorug‘lik oqimining tarqalishini (ya’ni elektromagnit to‘lqin amplitudasi kvadratining tarqalishini) ifodalovchi tenglamani — eykonal tenglamasini olish mumkin. Eykonal tenglamaning yechimlari aynan berilgan nuqtadan chiqarilgan yorug‘lik nurlaridir.
Yorug‘lik nurlarining tarqalish yo‘li
Yorug‘lik nurlari va Ferma prinsipi
Agar muhit xossalari koordinatalarga bog‘liq bo‘lmasa (ya’ni muhit bir jinsli bo‘lsa), yorug‘lik nurlari to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqaladi. Bu to‘lqin optikasidagi eykonal yaqinlashuvdan bevosita kelib chiqadi, biroq ayni fikrni geometrik optika terminlarida Ferma prinsipi yordamida ifodalash qulayroq. Biroq Ferma prinsipining yorug‘lik nurlari yo‘nalishiga tatbiq etilishi faqat to‘lqin optikasi darajasida asoslanishini ta’kidlash lozim.
Sinish va qaytish qonunlari
Geometrik optika qonunlari bir muhit ikkinchi muhit bilan yorug‘lik to‘lqin uzunligidan kichik masofalarda keskin almashadigan holatlarda yordam bera olmasligi ravshan. Xususan, geometrik optika yorug‘lik nima sababdan sinishi yoki qaytishi kerakligi haqidagi savolga javob bera olmaydi. Bu savollarga to‘lqin optikasi javob beradi, biroq natijada olinadigan yorug‘likning sinish qonuni va yorug‘likning qaytish qonuni ham geometrik optika tilida ifodalanishi mumkin.
Gomotsentrik dastalar
Bir-biriga yaqin joylashgan yorug‘lik nurlari to‘plamini yorug‘lik dastasi deb qarash mumkin. Yorug‘lik dastasining ko‘ndalang o‘lchamlari o‘zgarmas bo‘lishi shart emas, chunki umumiy holda turli yorug‘lik nurlari o‘zaro parallel bo‘lmaydi.
Yorug‘lik dastalarining muhim bir turi — gomotsentrik dastalar, ya’ni barcha nurlari fazoning biror nuqtasida kesishadigan yorug‘lik dastalaridir. Bunday dastalarni nuqtaviy yorug‘lik manbaidan yoki tekis yorug‘lik frontidan ideal linza yordamida hosil qilish mumkin. Optik tizimlarda tasvir hosil qilishga oid standart masalalarda aynan shunday dastalarning xossalaridan foydalaniladi.
Nogomotsentrik dastalar fazoning bitta nuqtasida kesishmaydi. Buning o‘rniga, bunday dastaning har bir kichik qismi o‘z fokusida yig‘iladi. Nogomotsentrik dastalarning barcha fokuslari geometrik o‘rni kaustika (каустика) deb ataladi.
Adabiyotlar
- Born M., Volf E. Optika asoslari. — M., 1973.
- Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. Optika. — M.: Nauka, 1985.
- Korolyov F. A. Nazariy optika. — M.: Oliy maktab, 1996.