Bryuster qonuni nima

Bryuster burchagi ostida tushayotgan yorug‘likning muhitlar chegarasidan qaytgan qismining qutblanishi tasviri

Bryuster qonuni — optika qonuni, u ikki dielektrikning sindirish ko‘rsatkichlari bilan shunday tushish burchagi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalaydiki, bunda dielektriklar chegarasidan qaytgan yorug‘lik to‘liq qutblangan bo‘lib, tushish tekisligiga perpendikulyar tekislikda joylashadi. Bunda singan nur tushish tekisligida qisman qutblanadi va uning qutblanish darajasi eng yuqori qiymatga yetadi (ammo 100 %, bu ko‘rsatkichga yetmaydi, chunki tushish tekisligiga perpendikulyar qutblangan yorug‘likning faqat bir qismi chegaradan qaytadi, qolgan qismi esa singan nur tarkibiga kiradi). Qaytgan nur to‘liq qutblangan bo‘ladigan tushish burchagi Bryuster burchagi deb ataladi. Bryuster burchagi ostida tushganda qaytgan va singan nurlar o‘zaro perpendikulyar bo‘ladi.

Bu hodisa shotlandiyalik fizik Devid Bryuster nomi bilan atalgan. Uni 1815-yilda kashf etgan.

Tavsif

Qutblanish ta’sirini quyidagilarni hisobga olgan holda tushunish mumkin:

  • Elektromagnit to‘lqindagi elektr maydon vektorining tebranishlari har doim to‘lqinning tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar ravishda sodir bo‘ladi.
  • To‘lqinning dielektrik bilan o‘zaro ta’siri ikki bosqichda kechadi. Dastlab tushayotgan to‘lqin dielektrik molekulalarining dipol momentlarini kollektiv tebranishga keltiradi, so‘ng bu tebranishlar o‘z navbatida qaytgan va singan to‘lqinlarni hosil qiladi.

Qaytgan to‘lqin muhit molekulalari dipol momentlarining tebranishlari natijasida hosil bo‘ladi. Qaytgan va singan to‘lqinlar orasidagi burchak 90 gradusga teng bo‘lganda, qaytgan to‘lqinning tushish tekisligidagi elektr maydon vektori tebranishlari faqat singan nur bo‘ylab yo‘nalgan dipol momentlarining tebranishlari tufayli yuzaga kelishi mumkin edi. Bunday tebranishlarni faqat singan nur elektr maydoni tebranishlarining bo‘ylama tashkil etuvchisi uyg‘otishi mumkin. Ammo singan dastada bunday tashkil etuvchi mavjud emas, demak, qaytgan dastada ham u bo‘lishi mumkin emas.

Bryuster qonuni matematik jihatdan quyidagicha ifodalanadi:

tg⁡θBr=n21,
bu yerda n21=n2/n1 — ikkinchi muhitning birinchi muhitga nisbatan sindirish ko‘rsatkichi, : θBr — tushish burchagi (Bryuster burchagi).

Yorug‘lik Bryuster burchagi ostida bitta plastinkaga tushganda, qaytgan chiziqli qutblangan yorug‘lik intensivligi juda kichik bo‘ladi (havo–shisha chegarasida tushayotgan nur intensivligining taxminan 4 % ini tashkil etadi). Shu sababli, qaytgan yorug‘lik intensivligini oshirish (yoki shishaga o‘tgan yorug‘likni tushish tekisligiga parallel tekislikda qutblash) uchun bir-biriga mahkamlangan bir nechta plastinkani ustma-ust joylashtirib, Stoletov plastinkalar to‘plami hosil qilinadi. Jarayonni chizmaga qarab osongina kuzatish mumkin. Faraz qilaylik, yorug‘lik nuri to‘plamning yuqori qismiga tushmoqda. Birinchi plastinkadan to‘liq qutblangan nur qaytadi (dastlabki intensivlikning taxminan 4 % qismi), ikkinchi plastinkadan ham to‘liq qutblangan nur qaytadi (dastlabki intensivlikning taxminan 3,75 % qismi) va hokazo. Bunda to‘plamning pastki tomonidan chiqayotgan nur plastinkalar soni ortgani sari tushish tekisligiga parallel tekislikda tobora ko‘proq qutblanadi. Stoletov plastinkalar to‘plamining yorug‘likka ta’siri yorug‘likning qutblanishi haqidagi filmlardan birida yaqqol ko‘rsatilgan.

Ikki fotosurat Czarne ko‘li, qutblovchi filtrsiz va filtr bilan suratga olingan. O‘ngdagi fotosuratda filtr shunday burilganki, qaytgan yorug‘lik deyarli to‘liq to‘silib, yaltirashlar yo‘qoladi.

Bryuster qonunini Frenel formulalari yordamida keltirib chiqarish mumkin. Bu formulalar dielektriklar chegarasiga tushayotgan to‘lqinning tegishli xususiyatlariga qarab qaytgan va singan yorug‘lik to‘lqinlari amplitudasi, fazasi hamda qutblanishining o‘zgarishini ifodalaydi.

To‘liq sinish

To‘liq sinish — ko‘ndalang tekis qutblangan to‘lqinlar turli muhitlar chegarasiga tushganda qaytgan to‘lqinning mavjud bo‘lmasligi bilan tavsiflanadigan hodisa. Bu hodisani faqat vertikal qutblangan to‘lqin oqimi (elektromagnit maydonning kuchlanganlik vektori yo‘nalishi tushish tekisligida) Bryuster burchagi ostida muhitlar chegarasiga tushganda kuzatish mumkin. Bunda sinish qonuniga ko‘ra, qaytgan oqimda faqat gorizontal qutblangan tashkil etuvchilar bo‘ladi. Tushayotgan oqimda gorizontal qutblangan to‘lqinlar bo‘lmagani sababli, qaytgan oqim ham mavjud bo‘lmaydi. Demak, tushayotgan oqimning butun energiyasi singan to‘lqinlarda mujassam bo‘ladi.

Bu to‘liq sinish hodisasi ayniqsa radioaloqada muhim: aksariyat shtirli antennalar aynan vertikal qutblangan to‘lqinlarni nurlantiradi. Shunday ekan, to‘lqin muhitlar chegarasiga (masalan, yer, suv yoki ionosferaga) Bryuster burchagi ostida tushsa, qaytgan to‘lqin bo‘lmaydi. Shunga mos ravishda, aloqa kanali ham mavjud bo‘lmaydi.

Adabiyotlar

  • D. V. Sivuxin Optika. — 2002.
  • M. Born, E. Volf. Optika asoslari. — M.: Nauka, 1973.

Havolalar