To‘lqinlar interferensiyasi

Ko‘plab kogerent doiraviy to‘lqinlarning interferensiya manzarasi to‘lqin uzunligi va manbalar orasidagi masofaga bog‘liq holda

To‘lqinlar interferensiyasi (lot. interferens, inter — orasida + -ferens — olib yuruvchi, tashuvchi) — natijaviy amplitudaning ikki yoki undan ortiq kogerent to‘lqinlar ustma-ust tushganda o‘zaro ortishi yoki kamayishi. Bu hodisa fazoda intensivlik maksimumlari (tebranish qorinlari) va minimumlari (tugunlar)ning navbatma-navbat almashishi bilan kechadi. Interferensiya natijasi (interferensiya manzarasi) to‘lqinlarning fazalar farqiga bog‘liq.

Har qanday to‘lqinlar interferensiyalashishi mumkin, biroq barqaror interferensiya manzarasi faqat to‘lqinlar bir xil chastotaga ega bo‘lib, ulardagi tebranishlar o‘zaro ortogonal emas. Interferensiya statsionar va nostatsionar bo‘lishi mumkin. Statsionar interferensiya manzarasini faqat to‘liq kogerent to‘lqinlar hosil qilishi mumkin. Masalan, suv yuzasida ikkita kogerent nuqtaviy manbadan tarqaladigan ikki sferik to‘lqin interferensiyalashganda, natijaviy to‘lqin hosil bo‘ladi va uning fronti aylana shaklida bo‘ladi.

Interferensiya paytida to‘lqinlar energiyasi fazoda qayta taqsimlanadi. Bu energiyaning saqlanish qonuniga zid emas, chunki katta fazoviy soha bo‘yicha o‘rtacha olganda, natijaviy to‘lqinning energiyasi interferensiyalashayotgan to‘lqinlar energiyalari yig‘indisiga teng.

Kogerent bo‘lmagan to‘lqinlar ustma-ust tushganda, amplituda kvadratining o‘rtacha qiymati (ya’ni natijaviy to‘lqinning intensivligi) ustma-ust tushayotgan to‘lqinlar amplitudalari (intensivliklari) kvadratlari yig‘indisiga teng bo‘ladi. Muhitning har bir nuqtasidagi natijaviy tebranishlar energiyasi shu nuqtada alohida-alohida barcha kogerent bo‘lmagan to‘lqinlar ta’sirida yuzaga keladigan tebranishlar energiyalari yig‘indisiga teng.

Aynan to‘lqin jarayonining natijaviy intensivligi uning tarkibiy qismlari intensivliklari yig‘indisidan farq qilishi interferensiyaning belgisidir.

Ikki sferik to‘lqinning qo‘shilish natijasini hisoblash

Ikki nuqtaviy kogerent manbadan tarqaladigan sferik to‘lqinlar interferensiyasi. Ko‘k va qizil/sariq ranglar minimum va maksimumlarni bildiradi

Agar qandaydir bir jinsli va izotrop muhitda ikkita nuqtaviy manba sferik to‘lqinlarni qo‘zg‘atsa, fazoning ixtiyoriy M nuqtasida to‘lqinlar superpozitsiya prinsipiga (ustma-ust tushish prinsipiga) muvofiq qo‘shilishi mumkin: ikki yoki undan ortiq to‘lqin yetib keladigan muhitning har bir nuqtasi har bir to‘lqin alohida yuzaga keltiradigan tebranishlarda ishtirok etadi. Demak, to‘lqinlar bir-biri bilan o‘zaro ta’sirlashmaydi va bir-biridan mustaqil ravishda tarqaladi.

Bir vaqtda tarqaladigan ikkita sinusoidal sferik to‘lqin s1 va s2, nuqtaviy manbalar 1 va 2 tomonidan hosil qilingan to‘lqinlar M nuqtada superpozitsiya prinsipiga ko‘ra quyidagi formula bilan ifodalanadigan tebranishni yuzaga keltiradi s=s1+s2. Sferik to‘lqin formulasi bo‘yicha:

s1=A1r1sin⁡(ω1t−k1r1+α1)=A1r1sin⁡Φ1,
s2=A2r2sin⁡(ω2t−k2r2+α2)=A2r2sin⁡Φ2,

bu yerda

Φ1=ω1t−k1r1+α1 va Φ2=ω2t−k2r2+α2 — tarqalayotgan to‘lqinlarning fazalari
k1 va k2 — to‘lqin sonlari (k=ωv=2πλ)
ω1 va ω2 — har bir to‘lqinning siklik chastotalari
α1 va α2 — boshlang‘ich fazalar,
r1 va r2 — M nuqtadan nuqtaviy manbalarigacha bo‘lgan masofalar: B1 va B2

Natijaviy to‘lqinda s=s1+s2=Arsin⁡Φ, amplituda Ar va faza Φ quyidagi formulalar bilan aniqlanadi:

Ar=(A1r1)2+(A2r2)2+2A1r1A2r2cos⁡(Φ2−Φ1),
Φ=arctg⁡A1r1sin⁡Φ1+A2r2sin⁡Φ2A1r1cos⁡Φ1+A2r2cos⁡Φ2


Interferensiyaning yuzaga kelish sharti — ikki to‘lqinning kogerentligidir. To‘lqinlar va ularni qo‘zg‘atuvchi manbalar fazalar farqi Φ2−Φ1 vaqtga bog‘liq bo‘lmasa, kogerent hisoblanadi. Agar to‘lqinlar fazalari farqi Φ2−Φ1 vaqt o‘tishi bilan o‘zgarsa, bunday to‘lqinlar kogerent bo‘lmaydi. Fazalar farqi formulasida faqat birinchi had vaqtga bog‘liq:

Φ2−Φ1=(ω2−ω1)t−(k2r2−k1r1)+(α2−α1), bu yerda k1=ω1v, k2=ω2v,

v — to‘lqinning ushbu muhitda tarqalish tezligi. Demak, ikkita sinusoidal to‘lqin chastotalari bir xil bo‘lsa (ω1=ω2), ular kogerent bo‘ladi; bu shart bajarilmasa, kogerent bo‘lmaydi. Kogerent to‘lqinlar uchun (ω1=ω2=ω) shart bajarilganda α2−α1=0 fazalar farqi quyidagiga teng:

Φ2−Φ1=−ωv(r2−r1)=−k(r2−r1).

Natijaviy to‘lqindagi tebranishlar amplitudasi maksimal (Ar=A1r1+A2r2) quyidagi shart bajariladigan muhitning barcha nuqtalarida bo‘ladi

k(r2−r1)=2mπ, bu yerda m=0,±1,±2,…(m — butun son), yoki
r2−r1=mλ, (chunki k=2πΔ).

Kattalik r2−r1=Δ to‘lqinlarning B1 va B2 manbalaridan muhitning ko‘rib chiqilayotgan nuqtasigacha bo‘lgan geometrik yo‘l farqi deb ataladi.

Natijaviy to‘lqindagi tebranishlar amplitudasi minimal (Ar=|A1r1−A2r2|) quyidagi shart bajariladigan muhitning barcha nuqtalarida bo‘ladi

k(r2−r1)=(2m−1)π, bu yerda m=1,2,… (m — natural son), yoki
Δ=r2−r1=(2m−1)λ2.

Kogerent to‘lqinlar ustma-ust tushganda, natijaviy to‘lqinning amplituda kvadrati va energiyasi ustma-ust tushayotgan to‘lqinlar amplitudalari kvadratlari hamda energiyalari yig‘indisidan farq qiladi.


Ikki tekis to‘lqin orasidagi interferensiya

Ikki tekis to‘lqin interferensiyasi uchun geometrik sxema
Ustma-ust tushayotgan tekis to‘lqinlar hosil qiladigan interferensiya yo‘laklari

Ikki tekis to‘lqin bir xil chastotaga ega bo‘lib, burchak ostida kesishganda interferensiya manzarasining sodda shakli hosil bo‘ladi. Interferensiya, mohiyatan, energiyaning qayta taqsimlanish jarayonidir. Destruktiv interferensiya paytida yo‘qotilgan energiya konstruktiv interferensiya paytida tiklanadi. Bir to‘lqin gorizontal yo‘nalishda, ikkinchisi esa birinchi to‘lqinga nisbatan θ burchak ostida harakatlanadi, deb faraz qilaylik. Agar ikkala to‘lqin B nuqtada bir xil fazada bo‘lsa,B, u holda nisbiy faza x o‘qi bo‘ylab o‘zgaradi.x. A nuqtadagi fazalar farqi A quyidagi ifoda bilan aniqlanadi

Δφ=2πdλ=2πxsin⁡θλ.

Ikki to‘lqin quyidagi shart bajarilganda bir xil fazada bo‘lishi ko‘rinib turibdi:

xsin⁡θλ=0,±1,±2,…,

va fazalar farqi yarim davrga teng bo‘ladi, bunda

xsin⁡θλ=±12,±32,…

Konstruktiv interferensiya to‘lqinlar bir xil fazada bo‘lganda, destruktiv interferensiya esa ular yarim davrga faza bo‘yicha siljiganda yuzaga keladi. Natijada interferensiya yo‘laklari manzarasi hosil bo‘ladi; bunda maksimumlar orasidagi masofa quyidagiga teng:

df=λsin⁡θ

va df — yo‘laklar orasidagi masofa. Yo‘laklar orasidagi masofa to‘lqin uzunligi ortishi va θ burchagining kamayishi bilan ortadi. .

Yo‘laklar to‘lqinlar ustma-ust tushadigan joylarda kuzatiladi; ularning orasidagi masofa esa bir xil bo‘ladi.

Bir nechta nur

Bir nechta to‘lqinlar ham interferensiyalashadi, agar ular qo‘shilganda fazalar farqi kuzatish davomida doimiy qolsa.

Ba’zan bir xil chastota va amplitudaga ega bo‘lgan bir nechta to‘lqinni butunlay so‘ndirish (ya’ni destruktiv interferensiyaga kiritish) maqsadga muvofiq bo‘ladi. Masalan, bu prinsip uch fazali elektr ta’minoti va difraksion panjara da qo‘llaniladi. Har ikkala holatda ham natijaga fazalarni teng taqsimlash orqali erishiladi.

Bir xil amplitudaga ega va fazalari burchak bo‘yicha teng oraliqda joylashgan to‘lqinlar to‘plamining amplitudasi nolga teng bo‘lishini ko‘rish qiyin emas. Vektorlar yordamida har bir to‘lqinni quyidagicha ifodalash mumkin: Aeiφn uchun jami N ta to‘lqin, indekslar n=0 dan n=N−1 gacha; bunda

φn−φn−1=2πN.

Buni ko‘rsatish uchun

∑n=0N−1Aeiφn=0

teskarisini faraz qilib, so‘ngra tenglamaning ikkala tomonini quyidagi ifodaga ko‘paytirish mumkin: ei2πN.

Fabri — Pero interferometri ko‘p marta qaytgan nurlar orasidagi interferensiyadan foydalanadi.

Difraksion panjarani ko‘p nurli interferometr sifatida qarash mumkin; chunki u hosil qiladigan maksimumlar panjaraning har bir elementidan o‘tgan yorug‘lik interferensiyasi natijasida yuzaga keladi; batafsil muhokama uchun « Interferensiya va difraksiya» maqolasiga qarang.

Optik interferensiya

Interferensiya yo‘laklarini hosil qilish uchun optik yassi plastinka qaytaruvchi sirt ustida qo‘llanadi. Monoxromatik manbadan chiqqan yorug‘lik nurlari shisha orqali o‘tib, plastinkaning pastki yuzasidan va tayanch yuzasidan qaytadi. Sirtlar orasidagi juda kichik tirqish tufayli ikki qaytgan nurning yo‘l uzunligi turlicha bo‘ladi. Bundan tashqari, pastki plastinkadan qaytgan nur fazasi 180° ga o‘zgaradi. Natijada, (a), nuqtalarda, yo‘l farqi λ/2 ga karrali bo‘lganda, to‘lqinlar kuchayadi. (b), nuqtalarda esa yo‘l farqi λ/2 ga karrali bo‘lganda, to‘lqinlar so‘nadi. Sirtlar orasidagi tirqish turli nuqtalarda kenglik bo‘yicha biroz farq qilgani sababli, navbatma-navbat keladigan yorug‘ va qorong‘i yo‘laklar, ya’ni interferensiya yo‘laklari ketma-ketligi ko‘rinadi.

Yorug‘lik to‘lqinlarining chastotasi (~ 1014 Gts) hozirgi mavjud detektorlar yordamida aniqlash uchun haddan tashqari yuqori, shu sababli faqat intensivlikni optik interferensiya manzarasidan kuzatish mumkin. Muayyan nuqtadagi yorug‘lik intensivligi to‘lqinning o‘rtacha amplitudasi kvadratiga mutanosib. Matematik jihatdan bu quyidagicha ifodalanadi. Ikki to‘lqinning r nuqtadagi siljishi r quyidagiga teng:

U1(𝐫,t)=A1(𝐫)ei[φ1(𝐫)−ωt]
U2(𝐫,t)=A2(𝐫)ei[φ2(𝐫)−ωt]

bu yerda A siljish kattaligini bildiradi, φ — faza, ω — burchak chastotasi.

Qo‘shilayotgan to‘lqinlarning siljishi quyidagiga teng:

U(𝐫,t)=A1(𝐫)ei[φ1(𝐫)−ωt]+A2(𝐫)ei[φ2(𝐫)−ωt].

Yorug‘lik intensivligi r nuqtada integral orqali aniqlanadi

I(𝐫)=∫U(𝐫,t)U∗(𝐫,t)dt∝A12(𝐫)+A22(𝐫)+2A1(𝐫)A2(𝐫)cos⁡[φ1(𝐫)−φ2(𝐫)].

Uni alohida to‘lqinlarning intensivliklari orqali quyidagicha ifodalash mumkin:

I(𝐫)=I1(𝐫)+I2(𝐫)+2I1(𝐫)I2(𝐫)cos⁡[φ1(𝐫)−φ2(𝐫)].

Shunday qilib, interferensiya manzarasi ikki to‘lqin orasidagi fazalar farqini aks ettiradi; maksimumlar fazalar farqi 2π ga karrali bo‘lganida yuzaga keladi. Agar ikki nur intensivligi bir xil bo‘lsa, maksimumlar alohida nurlarga qaraganda to‘rt marta yorqinroq bo‘ladi, minimumlarda esa intensivlik nolga teng bo‘ladi.

Ikki to‘lqin bir xil qutblanishga ega bo‘lishi kerak, aks holda interferensiya yo‘laklari hosil bo‘lmaydi, chunki turli qutblanishga ega to‘lqinlar bir-birini so‘ndira olmaydi yoki kuchaytira olmaydi. Buning o‘rniga, turli qutblanishli to‘lqinlar qo‘shilganda, ular boshqa qutblanish holatiga ega bo‘lgan to‘lqin hosil qiladi.

Yorug‘lik manbasiga qo‘yiladigan talablar

Yuqoridagi muhokamada bir-biri bilan interferensiyalashadigan to‘lqinlar monoxromatik, ya’ni bitta chastotaga ega deb faraz qilinadi — buning uchun ular vaqt bo‘yicha cheksiz davom etishi kerak. Biroq bu na amaliy, na zarur shartdir. Davomiyligi cheklangan, shu davr ichida chastotasi o‘zgarmaydigan ikkita aynan bir xil to‘lqin ustma-ust tushganda interferensiya manzarasini hosil qiladi. Davomiyligi cheklangan, tor chastotalar spektridan tashkil topgan (ammo kogerentlik vaqtidan qisqaroq) ikkita bir xil to‘lqin oraliqlari biroz farq qiladigan yo‘laklar ketma-ketligini hosil qiladi; agar oraliqlarning tarqalishi yo‘laklar orasidagi o‘rtacha masofadan ancha kichik bo‘lsa, yo‘laklar manzarasi kuzatiladi. Ikki to‘lqin ustma-ust tushganida yo‘laklar manzarasi ko‘rinadi.

Oddiy yorug‘lik manbalari turli chastotali to‘lqinlarni manbaning turli nuqtalaridan turli vaqtlarda chiqaradi. Agar yorug‘lik ikki to‘lqin frontiga ajratilib, keyin yana birlashtirilsa, har bir alohida yorug‘lik to‘lqini o‘zining ikkinchi yarmi bilan interferensiya manzarasini hosil qilishi mumkin. Biroq hosil bo‘lgan alohida yo‘laklar turli faza va oraliqlarga ega bo‘ladi va, odatda, umumiy yo‘laklar manzarasi kuzatilmaydi. Shunga qaramay, bir elementli yorug‘lik manbalari, masalan, natriy yoki simob lampalari ancha tor chastota spektriga ega bo‘lgan nurlanish chiziqlariga ega. Ularni fazoda va rangiga ko‘ra filtrlab, so‘ng ikkita to‘lqinga ajratilsa, interferensiya yo‘laklarini hosil qilish uchun ularni bir-birining ustiga tushirish mumkin. Lazer ixtiro qilinishidan oldingi barcha interferometriya aynan shunday manbalar yordamida bajarilgan va keng ko‘lamli qo‘llanishlarga ega bo‘lgan.

Lazer nuri odatda monoxromatik manbaga ancha yaqin bo‘ladi, shu sababli undan interferensiya yo‘laklarini hosil qilishda foydalanish ancha oson. Lazer nuri yordamida interferensiya yo‘laklarini oson kuzatish ba’zan muammolarni ham keltirib chiqarishi mumkin, chunki parazit akslanishlar soxta interferensiya yo‘laklarini hosil qilib, xatolarga olib kelishi mumkin.

Interferometriyada odatda bitta lazer nuridan foydalaniladi, biroq chastotalari faza talablarini qondiradigan darajada moslashtirilgan ikkita mustaqil lazer yordamida ham interferensiya kuzatilgan. Shuningdek, kogerent bo‘lmagan ikkita lazer manbasi o‘rtasidagi keng maydonli interferensiya ham kuzatilgan.

Oq yorug‘lik interferensiyasi sovun pufagida. Tovlanuvchi tasvir yuzaga keladi; bunga sabab — yupqa pardadagi interferensiya.

Oq yorug‘lik yordamida ham interferensiya yo‘laklarini kuzatish mumkin. Oq yorug‘lik yo‘laklari naqshini har biri biroz farqli oraliqqa ega bo‘lgan yo‘laklar naqshlari «spektri»dan tashkil topgan deb qarash mumkin. Agar barcha yo‘laklar naqshlari markazda bir xil fazada bo‘lsa, to‘lqin uzunligi kamaygani sari yo‘laklar kattalashadi va yig‘indi intensivlikda turli rangdagi uch-to‘rtta yo‘lak ko‘rinadi. Yang bu hodisani ikki tirqishli tajriba haqidagi muhokamasida tasvirlagan. Oq yorug‘lik yo‘laklari faqat ikkita to‘lqin yorug‘lik manbaidan teng masofalarni bosib o‘tgandagina hosil bo‘lgani uchun, ular interferometriyada nol yo‘l farqiga ega yo‘lakni aniqlashda juda foydalidir.

Optik qurilmalar

Interferensiya yo‘laklarini hosil qilish uchun manbadan chiqqan yorug‘likni ikkita to‘lqinga ajratish, so‘ng ularni qayta birlashtirish kerak. An’anaviy ravishda interferometrlar amplitudani bo‘lish yoki to‘lqin frontini bo‘lish tizimlariga ajratiladi.

Amplitudani bo‘lish tizimida nur ajratgich yorug‘likni turli yo‘nalishlarda harakatlanadigan ikkita nurga ajratish uchun ishlatiladi; keyin ular interferensiya manzarasini hosil qilish uchun ustma-ust tushiriladi. Maykelson interferometri va Max — Tsender interferometri amplitudani bo‘lish tizimlarining keng tarqalgan misollaridir.

To‘lqin frontini bo‘lish tizimlarida to‘lqin fazoda ajratiladi, buni Yungning ikki tirqishli interferometri va Lloyd ko‘zgusi.

kabi qurilmalarda ko‘rish mumkin.rang tovlanishi va strukturaviy rang. Masalan, sovun pufagida ko‘rinadigan ranglar yupqa sovun pardasining oldingi va orqa yuzalaridan qaytgan yorug‘lik interferensiyasi natijasida yuzaga keladi. Parda qalinligiga qarab, turli rangdagi interferensiya yo‘laklari hosil bo‘ladi.

Qo‘llanilishi

Optik interferometriya

Interferometriya fizikaning rivojlanishida muhim rol o‘ynagan, shuningdek, metrologiyada keng ko‘lamda qo‘llaniladi.

Tomas Yungning ikki tirqishli interferometri 1803-yilda quyosh nuri bilan yoritilgan yana bir kichik tirqishdan chiqqan yorug‘lik ikkita kichik tirqishga tushirilganda interferensiya yo‘laklarini namoyish etgan. Yung spektrdagi turli ranglarning to‘lqin uzunligini interferensiya yo‘laklari orasidagi masofaga qarab baholay olgan. Ushbu tajriba yorug‘likning to‘lqin nazariyasini qabul qilishda muhim rol o‘ynagan. Kvant mexanikasida bu tajriba yorug‘lik va boshqa kvant zarralarining to‘lqin va zarracha tabiatini ajratib bo‘lmasligini namoyish etadi, deb hisoblanadi (to‘lqin-zarracha dualizmi). Ričard Feynman bu yagona tajribaning oqibatlarini sinchiklab o‘ylab ko‘rish orqali butun kvant mexanikasini keltirib chiqarish mumkinligini aytishni yaxshi ko‘rgan.

Ushbu Maykelson — Morli tajribasi natijalari odatda dastlabki ishonchli dalillar sifatida keltiriladi: yorug‘lik tashuvchi efir nazariyasiga qarshi va maxsus nisbiylik nazariyasi foydasiga.

Interferometriya quyidagilar uchun qo‘llanilgan: uzunlik etalonlarini aniqlash va kalibrlashda. Metr platina-iridiy sterjendagi ikki belgi orasidagi masofa sifatida ta’riflanganida, Maykelson va Benua interferometriyadan yangi etalondagi qizil kadmiy chizig‘i to‘lqin uzunligini o‘lchash uchun foydalangan, shuningdek, undan uzunlik etaloni sifatida foydalanish mumkinligini ko‘rsatgan. Oltmish yil o‘tgach, 1960-yilda metr yangi SI tizimida 1 650 763,73 ta to‘lqin uzunligiga teng deb belgilandi; bu qiymat vakuumdagi kripton-86 atomining elektromagnit spektridagi to‘q sariq-qizil emissiya chizig‘ining to‘lqin uzunligiga mos keladi. Bu ta’rif 1983-yilda metrni yorug‘lik vakuumda ma’lum vaqt oralig‘ida bosib o‘tadigan masofa sifatida ta’riflash bilan almashtirildi. Interferometriya uzunliklarni o‘lchashda kalibrlash vositasini yaratishda hamon muhim rol o‘ynaydi.

Interferometriya uzunlik o‘lchov bloklarini (AQShda kalibr bloklari deb ataladi) va koordinata-o‘lchash mashinalarini kalibrlashda qo‘llaniladi. U optik komponentlarni sinashda ham ishlatiladi.

Radiointerferometriya

Juda katta antenna massivi — interferometrik panjara hisoblanadi, u ko‘plab kichikroq teleskoplardan, xuddi ko‘plab yirik radioteleskoplar kabi, interferometr rejimida ishlaydi.

1946-yilda astronomik interferometriya deb nomlangan usul ishlab chiqildi. Astronomik radiointerferometrlar odatda parabolik antennalar panjarasidan yoki barcha yo‘nalishlarda ishlaydigan antennalarning ikki o‘lchamli panjarasidan tashkil topadi. Guruhdagi barcha teleskoplar bir-biridan ancha uzoqda joylashadi va odatda ular koaksial kabel, , , optik tola yoki boshqa uzatish liniyasi yordamida o‘zaro ulanadi. Interferometriya yig‘iladigan umumiy signalni oshiradi, biroq uning asosiy maqsadi apertura sintezi deb ataladigan jarayon yordamida ajrata olish qobiliyatini sezilarli darajada oshirishdir. Bu usul turli teleskoplardan keladigan signal to‘lqinlarini ustma-ust tushirish (interferensiyalash) orqali ishlaydi: bir xil fazaga mos keladigan to‘lqinlar bir-biriga qo‘shiladi, qarama-qarshi fazadagi ikkita to‘lqin esa bir-birini so‘ndiradi. Natijada ajrata olish qobiliyati bo‘yicha (ammo sezgirligi bo‘yicha emas) panjaradagi bir-biridan eng uzoq antennalar orasidagi masofaga teng diametrli yagona antennaga ekvivalent bo‘lgan birlashtirilgan teleskop hosil bo‘ladi.

Akustik interferometriya

Akustik interferometr — bu gaz yoki suyuqlikdagi tovush to‘lqinlarining fizik xususiyatlarini, masalan, tezligini, to‘lqin uzunligini, yutilishini yoki impedansini. Tebranayotgan kristall muhitga tarqaladigan ultratovush to‘lqinlarini hosil qiladi. To‘lqinlar kristallga parallel joylashtirilgan qaytargichga tushadi, so‘ng manba tomon qaytib aks etadi va o‘lchanadi.

Kvant interferensiyasi

Kvant interferensiyasi yuqorida bayon qilingan klassik to‘lqin interferensiyasidan keskin farq qiladi; quyida muhim farqlar keltiriladi. Biroq kvant interferensiyasi optik interferensiyaga o‘xshaydi.

Faraz qilaylik, Ψ(x,t) — to‘lqin funksiyasi — Shredinger tenglamasining kvant-mexanik obyekt uchun yechimi. U holda ehtimollik P(x) — obyektning x koordinatasida kuzatilishi quyidagicha ifodalanadi:P(x)=|Ψ(x,t)|2=Ψ∗(x,t)Ψ(x,t), bunda * belgisi kompleks qo‘shma sonniKvant interferensiyasida to‘lqin funksiyasining xulq-atvori muhokama qilinadi; u yig‘indi yoki chiziqli superpozitsiya ko‘rinishida ifodalangan ikki haddan iborat Ψ(x,t)=ΨA(x,t)+ΨB(x,t) yoki, aniqrog‘i, hosil bo‘ladigan ehtimollik quyidagicha ifodalanadi:

P(x)=|Ψ(x,t)|2=|ΨA(x,t)|2+|ΨB(x,t)|2+(ΨA∗(x,t)ΨB(x,t)+ΨA(x,t)ΨB∗(x,t)) 

Odatda, ΨA(x,t) va ΨB(x,t) A va B turli holatlarga mos keladi. Bu holda tenglama Ψ(x,t)=ΨA(x,t)+ΨB(x,t) obyekt A yoki B holatida bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Yuqoridagi tenglamani quyidagicha talqin qilish mumkin: obyektni x nuqtada aniqlash ehtimoli, obyekt A holatida bo‘lganida uni x nuqtada topish ehtimoli, shuningdek, obyekt B holatida bo‘lganida uni x nuqtada topish ehtimoli va qo‘shimcha had yig‘indisidan iborat. Bu qo‘shimcha had kvant interferensiya hadi deb ataladi va ΨA∗(x,t)ΨB(x,t)+ΨA(x,t)ΨB∗(x,t) yuqoridagi tenglamada ko‘rsatilgan ifodaga teng. Yuqorida bayon qilingan klassik to‘lqin holatidagi kabi, kvant interferensiya hadi |ΨA(x,t)|2+|ΨB(x,t)|2 yuqoridagi tenglamadagi ifodaga qo‘shilishi (konstruktiv interferensiya) yoki undan ayrilishi (destruktiv interferensiya) mumkin; bu kvant interferensiya hadining musbat yoki manfiy ekaniga bog‘liq. Agar bu qo‘shiluvchi barcha x nuqtalar uchun mavjud bo‘lmasa, A va B holatlar bilan bog‘liq kvant-mexanik interferensiya kuzatilmaydi.

Kvant interferensiyasining eng mashhur misoli — ikki tirqishli tajriba. Bu tajribada elektronlar, atomlar yoki boshqa kvant-mexanik obyektlar ikkita tirqishli to‘siqqa yaqinlashadi. Agar kvant obyekti tirqishlardan o‘ta olsa, uning joylashuvi to‘siqdan ma’lum masofada joylashgan detektor ekranida o‘lchanadi. Bu tizim uchun quyidagicha aytish mumkin: ΨA(x,t) — to‘lqin funksiyasining tirqishlardan biridan o‘tadigan qismi va ΨB(x,t) — to‘lqin funksiyasining ikkinchi tirqishdan o‘tadigan qismi. Obyekt ekranga deyarli yetib kelganida, uning qayerda joylashganligi ehtimoli yuqoridagi tenglama bilan aniqlanadi. Bu kontekstda tenglama ekranga tushishidan bevosita oldin obyektni ma’lum bir nuqtada topish ehtimoli birinchi tirqishdan o‘tganida olinadigan ehtimolga, ikkinchi tirqishdan o‘tganida olinadigan ehtimolga hamda klassik fizikada o‘xshashi bo‘lmagan kvant interferensiya hadiga tengligini bildiradi. Kvant interferensiya hadi ekranda kuzatiladigan manzarani sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin.

Ajratish ΨA(x,t)+ΨB(x,t) ayniqsa kvant mexanikasining trayektoriyalar bo‘yicha integrallar orqali ifodalanishida — ikki tirqishli tajriba kontekstida. ΨA(x,t) birinchi tirqishdan o‘tadigan trayektoriyalar bo‘yicha integralning hissalaridan tashkil topadi; ΨB(x,t) ikkinchi tirqishdan o‘tadigan trayektoriyalar bo‘yicha integral hissalaridan tashkil topadi.

Quyida klassik to‘lqin interferensiyasi va kvant interferensiyasi o‘rtasidagi ayrim farqlar keltirilgan:

  • (a) klassik interferensiyada ikkita turli to‘lqin interferensiyalashadi; kvant interferensiyasida esa to‘lqin funksiyasi o‘z-o‘zi bilan interferensiyalashadi.
  • (b) Klassik interferensiya ikki to‘lqinning faza siljishlarini oddiy qo‘shish orqali yuzaga keladi; kvant interferensiyasida esa hodisa to‘lqin funksiyasi bilan bog‘liq ehtimollik funksiyasida, demak, to‘lqin funksiyasi modulining kvadratida namoyon bo‘ladi.
  • (c) Interferensiyada turli matematik funksiyalar qatnashadi: klassik to‘lqin faza siljishini ifodalovchi haqiqiy funksiyadir; kvant to‘lqin funksiyasi esa kompleks funksiyadir. Klassik to‘lqin istalgan nuqtada musbat yoki manfiy bo‘lishi mumkin; kvant ehtimollik funksiyasi esa manfiy bo‘lmaydi.

Adabiyotlar

  • Yavorskiy B. M., Seleznyov Yu. A. Fizika bo‘yicha ma’lumotnoma. Moskva: Nauka, 1984.

Havolalar