Asvon nima

Shahar
Asuan
arab. أسوان‎
Yuqoridagi rasmdan boshlab, soat miliga teskari yoʻnalishda:
File oroli, Xattara koʻprigi, Elefantina, File ibodatxonasi paviloni, Fotimiylar qabristoni, Elefantina, Nubiya muzeyi
24°05′20″ sh. k. 32°53′59″ sh. u.HGYaO
Mamlakat  Misr
Muhofaza Asuan
Tarix va geografiya
Maydoni
  • 375 km²
Markazining balandligi 192 m
Iqlim turi qurgʻoqchil iqlim
Vaqt mintaqasi UTC+2:00
Aholi
Aholi soni
  • ▲401 890 kishi (1-iyul, 2023-yil)
Aholi nomlanishi asuanlik, asuanliklar
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +20 97
Асуан на карте
Асуан
Asuan
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsʼdagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikigidda sayohat qoʻllanmasi

Asuan (arab. أسوان‎, Asvan; qibt.. ⲥⲟⲩⲁⲛ (Suan); qad. yun. Συήνη; nubiyaliklar shaharni Dibdeb ham ataydilar. Bu «qalʼa, saroy» degan maʼnoni anglatadi va qadimgi nubiy tilidagi ⲇⲡⲡⲓ nomidan kelib chiqqan) — Misrdagishahar, Asuanmuhofazasining maʼmuriy markazi. Qadimda Siyene (Siyena).

Asuan — gavjum savdo shahri va sayyohlik markazi boʻlib, Nilning sharqiy sohilida, Asuan toʻgʻonidan shimolda, birinchi ostonadanyuqoriroqda joylashgan. Zamonaviy shahar kengayib, ilgari alohida jamoa hisoblangan Elefantinaorolini ham oʻz ichiga olgan. Qadimda shahar yaqinidagi Nilning birinchi ostonasi Qadimgi Misr va Efiopiya hududlari oʻrtasidagi chegara vazifasini bajargan.

Shahar YUNESKO ning hunarmandchilik va xalq sanʼati yoʻnalishidagi ijodiy shaharlar tarmogʻiga kiradi.

Geografiya

Daryo porti Nil daryosining oʻng sohilida, 1-ostonadan quyiroqda joylashgan.

Shahar joylashgan 24°5'23" kenglik qadimgi geograflar va matematiklarda katta qiziqish uygʻotgan. Ular shahar aynan Shimoliy tropik da joylashgan va yozgi quyosh turishi kuni tik oʻrnatilgan tayoq soya tashlamaydi, deb hisoblaganlar. Ular tush paytida quyosh gardishi chuqur quduq (yoki chuqurlik) suvining yuzasida aks etishini qayd etganlar. Bu fikr faqat taxminan toʻgʻri: yozgi quyosh turishi vaqtida soyaning uzunligi tayoq uzunligining atigi 1/400 qismiga teng boʻlgan, shu sababli uni sezish juda qiyin edi; quyosh gardishining shimoliy cheti esa deyarli tik holatda koʻringan. Bundan 2000 yildan koʻproq avval yunon matematigi Eratosfen shu maʼlumotlardan Yer aylanasining uzunligini hisoblashda foydalangan.

Iqlim

Asuanda issiq choʻl iqlimi (Kyoppen iqlim tasnifi boʻyicha BWh) hukm suradi; Misrning boshqa hududlarida ham shunday. Asuan va Luksor shaharlari Misrdagi eng issiq yoz kunlari bilan ajralib turadi. Asuan dunyodagi eng issiq, quyoshli va quruq shaharlardan biridir. Yozda oʻrtacha eng yuqori harorat +35...+40 °C atrofida boʻlib, kechasi +25 °C boʻladi (iyun, iyul, avgust va sentabrda), qishda esa oʻrtacha eng past harorat odatda +20…+25 °C, kechasi esa taxminan +10 °C boʻladi. Yoz juda uzoq va oʻta issiq, quyosh kuydirib turadi, ammo choʻlda issiqlik quruq boʻladi. Qish qisqa va yumshoq, baʼzan kechalari salqin boʻlishi mumkin.

Sayyoramizdagi eng quruq va issiq aholi manzillaridan biri boʻlgan Asuan tropik choʻl iqlimiga ega. Bu yerda yiliga atigi 1,4 millimetr yogʻin tushadi (bu bir soatlik mayin yomgʻir yogʻiniga teng). Koʻp oylarda umuman yomgʻir qayd etilmaydi. 2021-yil noyabridagi yomgʻir va doʻl kabi kuchli yogʻingarchilik yuz bersa, toʻsatdan boshlangan sel chayonlarni inlaridan chiqarib yuborishi va odamlar halok boʻlishiga olib kelishi mumkin. Asuan dunyodagi namligi eng past shaharlardan biri: oʻrtacha nisbiy namlik atigi 26%, qishda uning oʻrtacha eng yuqori qiymati 42%, yozda esa oʻrtacha eng past qiymati 16% ni tashkil etadi.

Asuanda yil boʻyi, barcha fasllarda osmon nihoyatda musaffo va quyoshli boʻladi, mavsumiy farqlar kam. Quyosh yiliga qariyb 4000 soat nur sochadi, bu esa nazariy jihatdan mumkin boʻlgan eng yuqori quyoshli vaqtga juda yaqin. Asuan Yer yuzidagi eng quyoshli joylardan biridir.

Harorat rekordlari: eng yuqori harorat +51 °C boʻlib, 4-iyul, 1918-yilda kuzatilgan; eng past harorat esa -2,4 °C boʻlib, 6-yanvar, 1989-yilda qayd etilgan.

Asuan iqlimi
Koʻrsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori harorat, °C 35 38 44 46 51 52 54 53 48 45 42 37 54
Oʻrtacha eng yuqori harorat, °C 24 26 31 35 39 41 41 42 39 36 30 24 34
Oʻrtacha harorat, °C 17 19 23 28 32 34 34 35 32 29 24 18 27,1
Oʻrtacha eng past harorat, °C 10 12 15 21 25 27 27 28 25 22 18 12 20,2
Mutlaq eng past harorat, °C −2,4 4 5,0 8 13,4 19 20 18 16,1 12,0 6,1 3,9 2,2
Yogʻin (meʼyor), mm 0,1 0,0 0,5 0,2 0,2 0,0 0,0 0,0 0,05 0,3 0,05 0,1 1,5

Aholi

Aholi soni
196619761980198619962006200620182021
127 600↗144 700↗200 000↘190 579↗219 874↗266 013↗267 913↗337 472↗351 332
20212023
↗379 774↗401 890

Tarix

swnt
iyerogliflarda
swn
n
t
niwt

Asuan — qadimgi Svenettshahri boʻlib, keyinchalik Siyenanomi bilan tanilgan. Qadimda u Qadimgi Misrning janubga qaragan chegara shahri edi. Svenett oʻz nomini Misr maʼbudasi Taurtdan olgan, deb taxmin qilinadi. Keyinchalik yunonlar bu maʼbudani Ilifiya, rimliklar esa Lutsina bilan aynanlashtirganlar. Bu Misr ustidan hukmronlik qilgan davrda ularning maʼbudalari tugʻilish bilan oʻxshash tarzda bogʻlanganligi sababli yuz bergan; nom «ochuvchi» degan maʼnoni bildiradi. Shahar qadimgi nomining yana bir kelib chiqishi sifatida «savdo» yoki «bozor» maʼnosidagi misrcha belgi koʻrsatiladi.

Qadimgi misrliklar hayot baxsh etuvchi Nil suvlarining manbai janubda ekaniga eʼtibor qaratganlari, Svenett esa mamlakatning eng janubiy shahri boʻlgani sababli, Misr doimo Svenettda «ochiladigan» yoki shu yerdan boshlanadigan mamlakat sifatida tasavvur qilingan. Shahar Nilning oʻng (sharqiy) sohilidagi yarimorolda, Nilning birinchi ostonasidan bevosita pastda (shimolda) joylashgan. Shu yerdan Nil deltasi tomon hech qanday toʻsiqsiz suzib borish mumkin edi.

Bu yerda joylashgan Qadimgi Misr tosh konlari oʻz toshi, ayniqsa, siyenit deb ataladigan granit jinsi bilan mashhur boʻlgan. Ulardan butun Misr boʻylab uchraydigan ulkan haykallar, obelisklar va yaxlit toshdan ishlangan ziyoratgohlar, jumladan, Giza piramidalariuchun ham tosh olingan; qadimgi tosh yoʻnuvchilarningbundan 3000 yil avval ushbu konlarda ishlaganini koʻrsatuvchi izlar mahalliy qoyalarda hanuz koʻrinadi. Konlar Nilning ikkala sohilida joylashgan boʻlib, ularning yonidan uzunligi 6,5 km boʻlgan yoʻl Siyenadan Filegacha borgan.

Svenett ham harbiy baza, ham muhim savdo yoʻlining bir qismi sifatida birdek ahamiyatli edi. Har bir sulola davrida u garnizon shahri boʻlgan, bu yerda shimolga va janubga oʻtgan barcha kemalardan boj va soliqlar undirilgan. Taxminan milodiy 330-yilda bu yerda joylashgan Rim legioni Iskandariyadan kelgan yepiskopni qabul qilgan; keyinchalik bu yer Siyena qibtiy yeparxiyasiga aylangan. Shahar koʻplab qadimgi mualliflar, jumladan, Gerodot, Strabon, Vizantiyalik Stefan, Klavdiy Ptolemey, Katta Pliniy, Vitruviyasarlarida tilga olingan va Antonin yoʻl koʻrsatkichidaham qayd etilgan. Shahar, shuningdek, Hizqiyol paygʻambar kitobida va Ishayo paygʻambar kitobida.

Nilning gʻarbiy sohilidan orollar va Asuanning koʻrinishi.

Asuan yaqinida Nilning kengligi deyarli 650 metrni tashkil etadi. Ushbu chegara shahridan Misrning shimoliy chekkasigacha daryo toʻsiq va ostonalarsiz 1200 kilometrdan ortiq masofaga oqadi. Qulay ob-havo sharoitida Asuandan Iskandariyaga safar odatda 21 kundan 28 kungacha davom etgan.

Arxeologik topilmalar

2018-yil aprel oyida Misrning Qadimiy yodgorliklar vazirligi yerosti suvlaridan himoyalash ishlari vaqtida Mark Avreliy ismli Rim imperatorining byusti boshi Kom-Ombo ibodatxonasidan topilganini maʼlum qildi.

2018-yil sentabrida Misr qadimiy yodgorliklar vaziri Xolid al-Anoniy Kom-Ombo ibodatxonasida qumtoshdan yasalgan sfinks haykali topilganini eʼlon qildi. Kengligi taxminan 28 santimetr, balandligi 38 santimetr boʻlgan haykal, ehtimol, Ptolemeylar sulolasi davriga tegishli.

Arxeologlar Asuandagi bir maqbaradan 35 ta mumiyolangan misrlik jasadini 2019-yilda topdilar. Italiyalik arxeolog Patrisiya Pyachentini va al-Anoniy qadimgi erkaklar, ayollar va bolalarning qoldiqlari topilgan maqbara miloddan avvalgi 332-yildan milodiy 395-yilgacha davom etgan yunon-rim davriga tegishli ekanini maʼlum qildilar. Taxminlarga koʻra, ona va bolaga tegishli topilmalar yaxshi saqlangan, boshqalari esa jiddiy shikastlangan. Mumiyalardan tashqari, naqshli dafn niqoblari, mumiyolashda ishlatilgan bitum solingan vazalar, sopol buyumlar va yogʻoch haykalchalar ham topilgan. Maqbaradagi iyeroglif yozuvlar tufayli u Tiyit ismli savdogarga tegishli ekani aniqlangan.

«Bu juda muhim kashfiyot, chunki biz Asuan tarixidagi boʻshliqni toʻldirdik. Miloddan avvalgi ikkinchi va uchinchi ming yilliklarga oid maqbaralar va nekropollar haqida bilardik, biroq firʼavnlar davrining oxirida yashagan odamlar qayerda joylashganini bilmasdik. Misrning janubiy chegarasida joylashgan Asuan juda muhim savdo shahri ham boʻlgan», — dedi Pyachentini.

2021-yil fevralida Misr Qadimiy yodgorliklar vazirligi arxeologlari Asuandagi Shixa qalʼasi deb nomlangan arxeologik yodgorlikda Ptolemeylar davriga oid ibodatxona, Rim qalʼasi, ilk qibtiy cherkovi va iyeratik yozuvdagi bitik topilganini eʼlon qildilar. Mostafo Vaziriyning soʻzlariga koʻra, yemirilib borayotgan ibodatxona palma barglari shaklidagi oʻymakor naqshlar va Rim imperatori tasvirlangan, toʻliq saqlanmagan qumtosh panel bilan bezatilgan. Tadqiqotchi Abdul Badiyning aytishicha, cherkovda sopol buyumlar pishirish uchun ishlatiladigan pechlar, toʻrtta xona, uzun zal, zinapoya va tosh plitkalar boʻlgan.

2025-yilda arxeologlar Asuanning gʻarbiy sohilida, Ogʻaxon maqbarasi yaqinidagi qabristonda Ptolemeylar sulolasi va Rim davriga oid, iyeroglif yozuvlari yaxshi saqlangan bir qancha qoyaga oʻyilgan maqbaralarni topdilar. Yer ostida 2 metrdan ortiq chuqurlikda joylashgan maqbaralardan birida qoya ichidan oʻyib yasalgan supada ohaktoshdan tayyorlangan, balandligi taxminan 2 metr boʻlgan sarkofag turardi. Uning qopqogʻi yuz qiyofasi yaqqol aks etgan inson shaklida ishlangan boʻlib, u shaharning yuqori martabali amaldoriga tegishli edi. Sarkofag ichida boshqa mumiyalar, jumladan, bolalarning mumiyolari ham boʻlgan.

Iqtisodiyot

Shaharda temiryoʻl stansiyasi.

Asuan toʻgʻonlari — Misrning Asuan shahri yaqinida, Nil daryosida joylashgan eng yirik majmuaviy gidrotexnika inshootlaridir.

Butun Misr iqtisodiyoti uchun Asuan gidroelektr stansiyasining qurilishi katta ahamiyatga ega boʻldi; unga texnik yordam koʻrsatgan davlat — SSSR.

Asuanda quruqlik qoʻshinlarining Janubiy harbiy okrugi qoʻmondonligi joylashgan; u Misr Qurolli Kuchlariga qarashli.

Taʼlim

1999-yilda Janubiy vodiy universitetiochilgan boʻlib, uning uchta filiali bor: Asuan, Qino va Xurgada. Universitet izchil rivojlanib, hozirda Yuqori Misrdagi nufuzli oliy taʼlim muassasasiga aylangan. Asyut universitetining Asuan filiali 1973-yilda ochilgan.

Asuanda, shuningdek, Asuan oliy ijtimoiy ish institutijoylashgan boʻlib, u 1975-yilda tashkil etilgan.

Transport

Asuandan transafrika Qohira–Keyptaun avtomagistrali va bir qancha mahalliy avtomobil yoʻllari oʻtadi. Shahar aholisi hamda sayyohlar ni tashish uchun avtomobil ijarasi , avtobuslar va taksilar mavjud (ilgari rikshalar).

Shaharda temiryoʻl qatnovi ham mavjud. Asuanga xalqaro Asuan aeroporti xizmat koʻrsatadi.

Qardosh shaharlar

Asuanning quyidagi qardosh shaharlari bor::

  1. Флаг США Sonoma (ingl. Sonoma), AQSH;

Diqqatga sazovor joylar

Bevosita shahar hududida quyidagilar joylashgan:

  • Orol — Elefantina
  • Botanika bogʻi joylashgan orol — An-Nabotot
  • Qarorgoh va maqbara — Ogʻaxon
  • Zodagonlar maqbaralari
  • Avliyo Simeon monastiri xarobalari

Shahar diqqatga sazovor joylarini koʻrishning asosiy yoʻli — Nil boʻylab felukada mahalliy ekipaj bilan sayr qilishdir. Felukaning odatiy yoʻnalishi yuqorida sanab oʻtilgan barcha joylardan oʻtadi. Avliyo Simeon monastiri xarobalarini koʻrish uchun Ogʻaxon maqbarasi yaqinida tuya ijarasi taklif etiladi. Shu yerdan choʻldagi nubiyaliklar qishlogʻiga uzoqroq safarga ham chiqish mumkin.

Janubda, bir necha oʻn kilometr masofada quyidagilar joylashgan:

  • Ibodatxonalar joylashgan orol — File
  • Asuan toʻgʻonlari
  • Asuan tosh konlari. Tosh konlarining diqqatga sazovor yodgorligi — balandligi 40 metrdan ortiq, pushti granitdan ishlangan tugallanmagan obelisk.

Shahardan 285 km janubda (Asuan ushbu mashhur diqqatga sazovor joyga eng yaqin shahar) mashhur Abu Simbel ibodatxonalar majmuasi.

Fotogalereya

Adabiyotlar

Havolalar