| Hududiy hamjamiyat | |||||
| Korsika | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| fransuzcha Kors korsikacha Korsika italyancha Korsika | |||||
| | |||||
|
|||||
| Dio vi salvi Regina | |||||
| 42°09′00″ sh. k. 09°05′00″ sh. u.HGЯO | |||||
| Davlat |
|
||||
| Tarkibiga kiradi | 2 departament, 5 okrug, 52 kanton va 360 kommuna | ||||
| Ma’muriy markaz | Ajachcho | ||||
| Ijroiya kengashi prezidenti |
Jil Simeoni (dan 2015) |
||||
| Prefekt | Stefan Buyon | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Tashkil topgan sana | 11-yanvar 1970 | ||||
| Maydoni |
8680 km²
|
||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+1 | ||||
| Iqtisodiyoti | |||||
| YAIM | 8,17 mlrd yevro (2012) | ||||
| • aholi jon boshiga | 25 523 yevro | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholi soni |
355 486 kishi (2023)
|
||||
| Aholi zichligi | 41 kishi/km² (16-o‘rin) | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Kod ISO 3166-2 | FR-H | ||||
|
|
|||||
| Rasmiy sayt | |||||
|
|
|||||
|
|
|||||
Korsika (shuningdek: Kors) (fransuzcha Kors [kɔʁs], korsikacha Korsika, italyancha Korsika) — kattaligi bo‘yicha to‘rtinchi yirik orol bo‘lib, O‘rta yer dengizida joylashgan. Bu 18 ta Fransiya mintaqasidan biri bo‘lsa-da, mamlakatning alohida maqomga ega hududi — Korsika hududiy hamjamiyati (fransuzcha Collectivité Territoriale de Corse). U quyidagi departamentlarni o‘z ichiga oladi: Janubiy Korsika va Yuqori Korsika. Bosh shahri — Ajachcho. 2023-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, aholisi 355 486 kishi (16-o‘rin, 17 ta mintaqa va dengizorti hududi orasida), asosan, korsikaliklar.
Etimologiyasi
Miloddan avvalgi VI asrda orolga yunonlar kelib joylashgan va unga nom berishda finikiyacha nomdan — Kirnos (Kyrnos) — «shox, burun, qoya» so‘zidan foydalangan. Qadimgi Rim mualliflari orolni Korsika (Corsica) deb atagan; bu nom finikiyacha xorsi — «o‘rmonli» degan ma’noni anglatadi (orolning ignabargli o‘rmonlari kemasozlikda ishlatilgan).
Geografiyasi

Orol taxminan 250 million yil avval granit tizmasining orolning g‘arbiy qismida ko‘tarilishi natijasida paydo bo‘lgan. Taxminan 50 million yil avval cho‘kindi jinslar ushbu tizmaning asosiga surilib kirgan va sharqiy tomonda slanetsli balandliklarni hosil qilgan. Sitsiliya, Sardiniya va Kiprdan keyin bu O‘rta yer dengizidagi kattaligi bo‘yicha to‘rtinchi orol va eng tog‘li orol; u «dengizdagi tog‘» deb ataladi.
Janubdan shimolga cho‘zilgan orolning uzunligi eng ko‘pi bilan 183 km, kengligi esa 83 km. Orolning maydoni 8680 km². Sohil chizig‘ining uzunligi taxminan 1200 km; sharqda qirg‘oq pasttekis va tekis, g‘arbda esa balandroq bo‘lib, daryo vodiylari bilan kesilgan. Tekisliklar asosan orolning sharqiy qismida (Aleriya tekisligi) joylashgan, qolgan hududni esa shimoldan janubga cho‘zilgan va «Korte yorig‘i» deb ataluvchi chuqur botiq bilan ajralgan ikkita tog‘ tizmasi egallaydi. G‘arbiy tizma ham uzunligi, ham balandligi jihatidan ancha yirik (Sinto — 2710 m, Rotondo[fransuzcha] — 2622 m va boshqalar). Uning markaziy tizmasi balandligi dengiz sathidan hech qayerda 1000 m dan pastga tushmaydi. Janubi-g‘arbiy yonbag‘irlardan dengiz tomon oqadigan soylar (Gravona, Taravo va boshqalar) tog‘larda chuqur vodiylar hosil qilgan; bu vodiylar qattiqroq jinslarning chiqib qolgan qatlamlari bilan bo‘laklarga ajralgan. Shunday alohida vodiylardan birida Bastelika kommunasi joylashgan. G‘arbiy sohildagi kam sonli tekisliklar (Kalvi, Ajachcho) hosil bo‘lgan; bunga eroziya — yumshoq granitlarning yemirilishi sabab bo‘lgan. Markaziy tizmaning sharqiy yonbag‘ri keskin pastga tushib, Ospedale balkonini hosil qiladi; g‘arbiy tizmaning shimoliy qismida esa daryolar faoliyati (birinchi navbatda, orolning eng yirik daryosi — Golo) tufayli tog‘lar g‘arbga siljigan va Korte yorig‘idan yirik, alohida joylashgan Nyolo botiqligi vujudga kelgan. U ham o‘z navbatida ancha baland dovonlar bilan bir necha qismga bo‘lingan (jumladan, San-Kolombano dovonining balandligi dengiz sathidan 690 m).
Shimoli-sharqiy tizma g‘arbiy tizma bilan solishtirganda pastroq tog‘lari bilan ajralib turadi (San-Petrone[fransuzcha] tog‘i — 1766 m) va aniq ajralib turadigan ikki qismga bo‘linadi: Kastanyichcha va Kap-Kors[fransuzcha]; ular yumshoq slanetslardan tashkil topgan, ayrim joylari esa yashil toshli jinslar bilan mustahkamlangan. Ikkinchi tomonda Tenda tizmasi va Agriate cho‘li joylashgan.
Tog‘larda buloqlar, soylar va kichik daryolar ko‘p. Eng yiriklari — Gravona, Restonika, Taravo, Tavinyano, Ritszanese, ammo ularning hech birida kema qatnamaydi. Eng yirik daryo — Golo (90 km).
Iqlimi O‘rta yer dengizi iqlimi; u relyef va dengiz sathidan balandlikka qarab o‘zgaradi: sohilbo‘yida qish yumshoq (o‘rtacha harorat taxminan 10), yoz issiq va yog‘ingarchilik miqdori mo‘tadil (yiliga 600 dan 700 mm gacha), ichki hududlarda esa harorat pastroq, yog‘ingarchilik miqdori yiliga 1000 mm dan ortiq. O‘rta yer dengiziga xos o‘simliklar, asosan butasimon o‘simliklar, dengiz sathidan 900 m balandlikkacha tarqalgan; undan yuqorida ular keng bargli o‘rmonlar bilan almashinadi. Bu o‘rmonlarda kashtan daraxti ustunlik qiladi, undan ham yuqoriroq yonbag‘irlarda esa ignabargli o‘rmonlar uchraydi. Inson faoliyati natijasida o‘rmonlar maydoni sezilarli darajada qisqargan}}. Hududning 40 % dan sal ko‘prog‘ini (3500 km²) Korsika mintaqaviy tabiat bog‘i[inglizcha] egallaydi. U orolning markaziy qismida shakllangan noyob ekotizimni saqlab qolish uchun tashkil etilgan. Biroq bu yerda faqat xo‘jalik faoliyati cheklanadi, sayyohlarning bog‘ga kirishi taqiqlanmagan; hatto bu hududdan Yevropa bo‘ylab uzoq masofali piyoda yo‘llari tarmog‘iga kiruvchi va manzarali sayrlarni yoqtiradiganlar orasida mashhur bo‘lgan «20-sonli katta sayyohlik yo‘li» (GR20[inglizcha]) ham o‘tadi.
Orol Italiyaning Toskana sohilidan 90 km, Fransiya sohilidan esa 170 km uzoqda. Janubda, Bonifachcho bo‘g‘ozi ortida joylashgan Sardiniya bilan Korsika orasidagi eng tor masofa atigi 11 km. Shimoldagi Kap-Kors burni Liguriya dengiziga chiqib turadi. Sardiniya, Sitsiliya va materikdagi Italiya bilan birgalikda Korsika Tirren dengizi chegaralarini hosil qiladi.
Tarixi
Miloddan avvalgi VI ming yillikda mahalliy ovchi-yig‘uvchilarni asta-sekin Impressa madaniyati siqib chiqara boshlagan; uning avlodlari orolda bir necha ming yil davomida mustahkam o‘rnashib qolgan. Korsika madaniy an’analari qo‘shni Sardiniyaning sezilarli ta’sirini boshdan kechirgan. Miloddan avvalgi II ming yillik o‘rtalarida Sardiniyaning Bonnanaro madaniyati ta’sirida orolda Torre madaniyati vujudga kelgan. Uning yodgorliklari sardiniyaliklarning nuragilariga o‘xshash torre minoralaridir. Ko‘p o‘tmay Korsikani nuragi quruvchilari egallagan, keyinchalik esa ularga qarindosh bo‘lgan etrusklar.
Miloddan avvalgi VI asrda Kirn (Korsika)ga Fokeya yunonlari kelib tushgan va u yerda Alaliya shahriga asos solgan. Bu shahar uchun katta dengiz jangi bo‘lib o‘tgan: unda yunonlar etrusk-karfagen flotining birlashgan kuchlarini chekinishga majbur qilgan, biroq og‘ir talafot ko‘rgach, Korsikadagi manzilgohlarini tark etishga majbur bo‘lgan. Orol etrusklar hukmronligi ostiga o‘tgan. Miloddan avvalgi V asrda Korsikani egallagan karfagenliklar miloddan avvalgi 238 yilda orolni rimliklarga topshirishga majbur bo‘lgan. Korsikaliklar Rim noiblarining zulmiga qarshi bosh ko‘targan bo‘lsalar-da, yetti yil davom etgan (236—230) qonli kurashdan so‘ng qo‘zg‘olon butunlay bostirilgan. Korsika imperatorlar hukmronligi davrida ravnaq topgan va devorlar bilan o‘ralgan 33 ta shaharga ega bo‘lgan.
V asrda Korsika ko‘p marta vandallar bosqinidan aziyat chekkan; ularning hukmronligi (470-yildan boshlab) mamlakatni holdan toydirgan. 533-yilda Velizariy orolni vandallardan ozod qilgan. Shundan so‘ng orol navbatma-navbat Vizantiyaga yoki gotlarga tegishli bo‘lgan, keyinchalik uni langobardlar (725), so‘ngra franklar (754) va saratsinlar (850) egallagan. Dengiz sohilidagi minoralar ham bu voqealardan dalolat beradi. XI asrning boshida Korsikani pizaliklar egallab, uni ko‘plab kichik feodal mulklariga bo‘lib yuborgan.
1002-yilda korsikaliklar baronlar zulmiga qarshi bosh ko‘targan va orolning shimoli-sharqida 15 nafar merosiy kaporali vakillaridan iborat o‘ziga xos kengash tuzgan; janubi-g‘arbda esa aholi boshqaruvini Chinarka, Istriya va della Rokka graflari hamda boshqalar qo‘lga olgan.
1077-yildan boshlab korsikaliklar Rim papasini o‘zlarining oliy rahbari deb tan olgan; Urban II Korsikani boshqarishni pizaliklarga topshirgan. Ular uzoq va qonli kurashdan so‘ng orolni Genuya respublikasiga (1300) berib yuborgan. Korsikaliklar Genuya hokimiyatini darhol tan olmagan, bunga faqat 1387-yilda rozi bo‘lgan va bir necha bor uni ag‘darishga uringan (masalan, 1553—1570-yillardagi Sampyetro).
XIV asrdan XVII asrgacha bo‘lgan uch yuz yil davomida Korsikada genuyaliklar, aragonliklar va milliy partiyalar navbatma-navbat ustunlik uchun kurashgan. Bu davrda orol qaroqchilar qo‘nim topadigan qo‘ltiqlari va yirik qul bozorlari bilan mashhur bo‘lgan. 1729 −1769-yillarda korsikaliklar genuyalik hukmdorlarga qarshi yana qurol ko‘targan. Imperator qo‘shinlari yordami bilan Genuya qo‘zg‘olonni bostirgan (1730). 1735-yilda baron fon Neygof aholi orasida shu qadar mashhur bo‘lib ketganki, u qirol deb e’lon qilingan, biroq atigi sakkiz oy hukmronlik qilgan; Genuya yordamga chaqirgan fransuzlar kelishidan oldinroq orolni tark etishga majbur bo‘lgan (1738).
1741-yilda yana qo‘zg‘olon ko‘tarilgan. 1752-yilgi va undan keyingi qo‘zg‘olonlarga ikki Paoli — Jachinto va uning o‘g‘li, Paskal boshchilik qilgan. General Paskal Paoli Korsika tarixidagi birinchi mustaqil hukumat rahbariga aylangan. 1755-yilga kelib u genuyaliklar hokimiyatini boshida Bastiya turgan to‘rtta sohilbo‘yi shahri bilan cheklab qo‘ygan. Fransuz faylasuflarining ilg‘or g‘oyalaridan ilhomlangan Paoli orolda konstitutsiya joriy etgan. Unga ko‘ra, 25 yoshdan oshgan barcha erkaklar Ma’muriy kengashga o‘z vakillarini saylash huquqiga ega bo‘lgan. Bu Yevropa Yangi tarixida umumiy saylov huquqining ilk tajribasi edi. 1769-yilgi Kompiyen shartnomasiga ko‘ra, Genuya korsikaliklarning milliy harakatini o‘z kuchi bilan bostira olmasligini anglab, orolni «qarzlari evaziga» Fransiyaga topshirgan. Fransuz qo‘shinlari tez orada Paoli tarafdorlarini tor-mor etib, uni Korsikani tark etishga va Angliyaga qochishga majbur qilgan. Shu tariqa Korsikaning qisqa muddatli mustaqilligi tugagan. O‘sha yili Korsika poytaxti Ajachcho shahrida Paskal Paolining ashaddiy tarafdorlari bo‘lgan Buonapartelar oilasida «eng buyuk korsikalik» Napoleon.
1940-yilda Germaniya Vermaxti Fransiyani tor-mor etganidan so‘ng Korsika natsistlar Germaniyasi hamkorlari hukmronligi ostiga tushgan — Vishi Fransiya rejimi.
1942-yil noyabrda, Angliya va AQSH qo‘shinlari Shimoliy Afrikaga desant tushirganidan so‘ng, orol Italiya va Germaniya qo‘shinlari tomonidan bosib olingan.
Sulh 1943-yil sentabrida Italiya va ittifoqchilar o‘rtasida tuzilganidan so‘ng Italiya qo‘shinlari va Ozod Fransiya kuchlari nemislarni oroldan siqib chiqargan va Korsika Fransiyaning ozod qilingan birinchi departamentiga aylangan. Keyinchalik AQSH harbiylari 17 ta aerodrom qurib, ulardan nemislar bosib olgan Italiyadagi nishonlarga zarba berish uchun baza sifatida foydalangan. 1943—1945-yillarda taktik aviatsiya uchun 22 ta aerodrom barpo etilgan. — Gitlerga qarshi koalitsiyaning g‘arbiy ittifoqchilari orolni «USS Corsica» (so‘zma-so‘z — «Amerikaning „Korsika“ harbiy kemasi»).
Korsika mustaqilligi uchun kurashning yangi to‘lqini 1970-yillarda boshlangan. Sharl de Goll hokimiyatga kelganidan keyin orolda ko‘plab odamlar korsika va sitsiliya mafiyalari o‘rtasidagi etnik to‘qnashuvlarda halok bo‘lgan.
Iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismlari hanuz uzumchilik va zaytun yetishtirishdan iborat. Sanoat ishlab chiqarishi sust rivojlangan, unda asosan hunarmandchilik ustunlik qiladi. Turizm rivojlanmoqda; sayyohlik sanoatini ta’minlash uchun aholining bir qismi orolning markaziy hududlaridan sohilbo‘yiga ko‘chib o‘tgan. Turizmni qo‘llab-quvvatlash maqsadida yangi avtomobil yo‘llari, jumladan, orolning ichki qismidan o‘tuvchi magistrallar qurilmoqda.
Galereya
- Orolning zamonaviy xaritasi
- Miloddan avvalgi I asrda Italiya
- Italiya qirolligi (781—1024).
- Italiya 1494.
- 1914-yildagi Yevropaning etnik xaritasi.
Korsika separatizmi
Korsika milliy ozodlik fronti (fransuzcha Front de libération nationale de la Corse, korsikacha Fronte di Liberazione Naziunale Corsu) — separatistik tashkilot bo‘lib, Fransiyaning janubida joylashgan. Uning maqsadi Korsikaning to‘liq siyosiy mustaqilligiga erishish yoki orol muxtoriyati huquqlarini kengaytirish, shuningdek, mamlakat hukumati tomonidan «Korsika xalqi» tan olinishiga erishishdir (Fransiya qonunlariga ko‘ra, mamlakatning barcha fuqarolari fransuzlar).
Mashhur shaxslar
- Korsikada tug‘ilganlar orasida Napoleon Bonapart (Ajachchoda), shuningdek, harbiy va davlat arboblari bo‘lgan Abbatuchchi. Shuningdek, ayrim taxminlarga ko‘ra, Korsikada tug‘ilgan Xristofor Kolumb.
- Shahar Ajachcho (fransuzcha Ajachcho) — qo‘shiqchi Alizening vatani (to‘liq ismi Alize Jakote).
- Fransuz modeli va aktrisasi Letitsiya Kastaning otasi asli Korsikadan. Letitsiya bolaligini aynan shu yerda o‘tkazgan. 1993-yil avgustda, u 15 yoshda bo‘lganida, San-Ambrojio (San Ambrogio) sohilida singlisi Mari-Anj (Marie-Ange) bilan o‘ynayotgan edi. Ta’tilga kelgan fotograf Frederik Kreso (Frederic Creceaux) uni ko‘rib qolgan va «Madison Models Agency» (Parij) agentligidagi tanishiga uning otasi bilan sinov suratga olish haqida gaplashishni taklif qilgan.
- Fransuz qo‘shiqchisi va «Notr-Dam de Pari» myuziklining yulduzi Patrik Fiori Korsikada ulg‘aygan, uning onasi ham kelib chiqishi bo‘yicha korsikalik. 1993-yilda u Fransiya nomidan Yevrovideniye tanlovida qatnashib, o‘z vataniga bag‘ishlangan «Mama Corsica» qo‘shig‘i bilan 4-o‘rinni egallagan.
- Gabriel Diana (1942-yilda tug‘ilgan) — italiyalik-fransuz haykaltarosh va rassom. Uning «DIAN’Arte Museum» muzeyi hamda Kaliningrad Qahrabo muzeyi 2013-yilda qardosh muzeylarga aylangan.
Adabiyot
- E. M. Pospelov Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, stereotip nashr. — M.: Rus lug‘atlari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3 000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
Havolalar
- CNN (inglizcha) CNN telekanalining 2003-yilda muxtoriyat takliflari rad etilgani haqidagi xabari
- Korsikaning sayyohlik xaritalari (chexcha)
- Korsika universiteti (fransuzcha)